Кіріспе

Lost Horizon) – ағылшын жазушысы Джеймс Хилтонның 1933 жылы жазылған романы. Роман 1937 жылы режиссер Фрэнк Капраның «Жоғалған көкжиек» аталған фильміне, ал 1973 жылы продюсер Росс Хантердің Берт Бачарактың музыкасымен жасалған музыкалық қайта түсіріліміне айналды. Бұл роман ең әйгілісі Шангри-Ланың туған жері ретінде танылады – Тибет тауларының биік шаңырағында орналасқан, құпиялы утопиялық ламалар монастыры.

Сюжет

Пролог пен эпилогты невролог баяндайды. Осы невролог пен романист досы Рутерфордты Берлиннің Темпельхоф қаласындағы ескі мектептес досы Уайланд, британ елшілігінің хатшысы, кешкі асқа шақырады. Өтіп бара жатқан әуешінің кездейсоқ айтқан сөзі Ауғанстандағы британ консулы Хью Конвейдiң ерекше жағдайда жоғалып кеткенін еске түсіреді. Кешкі уақытта Рутерфорд неврологқа жоғалып кеткеннен кейін ол Конвейді Қытайдың Чунг-Кянг қаласындағы француз миссионерлік ауруханасында амнезиядан зардап шеккен күйде тапқанын айтады. Конвей естелігін қалпына келтіріп, Рутерфордқа өз оқиғасын айтқан (Рутерфорд оны қолжазбаға түсірген), содан кейін тағы да ізсіз жоғалып кеткен. Рутерфорд неврологқа романның негізгі бөлігі болатын қолжазбасын тапсырады. 1931 жылдың мамыр айында, Үндістандағы британ үкімдігі кезінде, Баскулдегі 80 ақ нәсілді тұрғын төңкеріс салдарынан Пешаварға эвакуацияланады. Чандрапур махараджасының ұшағында: 37 жастағы британ консулы Конвей; оның жас вице-консулы Маллинсон; америкалық Барнард; және британдық миссионер Мисс Бринклоу болады. Ұшақ қаштарылып, таулар арқылы Тибетке бұрылады. Апаттық қонғаннан кейін ұшқыш қайтыс болады, бірақ төрт адамға (қытай тілінде, тек Конвей түсінетін) жақын жердегі Шангри-Ла ламазарында паналау іздеуді өтінеді. Орны нақты емес, бірақ Конвей ұшақ Гималайдың батыс жотасынан асып, Куэн Лун тауларының кем белгілі биіктіктеріне жеткеніне сендіреді. Төртіншісін Ламазаридің шәкірті Чанг, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар тобы алып кетеді. Ламазарияда орталық жылыту, Огайо штатының Акрон қаласынан әкелінген ванналар, үлкен кітапхана, рояль, клавесин және төмендегі құнарлы аңғардан алынған тағамдар сияқты заманауи ыңғайлылықтар бар. Жоғарыда Қарақал, сөзбе-сөз аударғанда "Көк Ай", 28 000 метрден аса биіктіктегі тау көтеріледі. Маллинсон жүк тасушыларды жалдап, кеткісі келеді, бірақ Чанг оны әдепті түрде тоқтатады. Қалғандары ақырында қалуға келіседі: Мисс Бринклоу, өйткені ол адамдарға күнә туралы түсінік бергісі келеді; Барнард, өйткені ол шын мәнінде Чалмерс Брайант (полиция қор алаяқтығы үшін іздеп жатыр) және ол аңғардағы алтын кендерін дамытуға құштар; ал Конвей, өйткені ойшыл ғалымдық өмір оған қолайлы. Ламазарияда тағы бір шәкірт – жас маньчжур әйелі Ло Цэн бар. Ол ағылшын тілінде сөйлей алмайды, бірақ клавесин ойнайды. Маллинсон оған ғашық болады, Конвей де, бірақ одан да жайбарақат. Конвейге Жоғарғы Ламамен кездесуге рұхсат беріледі, бұл ерекше құрмет. Ол Ламазарияны қазіргі түрінде Люксембургтен келген католик монах Перро XVIII ғасырдың басында салғанын біледі. Содан бері Ламазарияға өздерінің жолын тауып, аңғарға келген басқалар да қосылған. Олар аңғардан шыққаннан кейін қартаюлары тездейеді және қайтыс болады. Конвей Жоғарғы Ламаның 250 жастағы Перро екенін дұрыс болжайды. Кейінгі кездесуде Жоғарғы Лама ақыры өліп бара жатқанын және Конвейдің Ламазарияны басқаруын қалайтынын айтады. Содан кейін Жоғарғы Лама қайтыс болады. Конвей оқиғалар туралы ойланады. Жоғарғы Лама қайтыс болғаннан кейін бірнеше сағаттан кейін Конвей айдың жарығында оқиғалар туралы ойланып тұрғанда, Маллинсон оны қолдан ұстап, Конвейге жүк тасушылармен және Ло Цэнмен аңғардан кетуді ұйымдастырғанын айтады. Барнард пен Бринклоу қалуға шешім қабылдады. Жүк тасушылар мен Ло Цэн оны аңғардан бес шақырым қашықтықта күтіп тұр, бірақ ол қауіпті жолды жалғыз өте алмайды, сондықтан ол Конвейді оған көмектесуге көндіреді. Конвей екі әлемнің арасында қалды. Ақырында, балаға деген махаббатының арқасында ол Маллинсонға қосылуға шешім қабылдайды. Бұл Рутерфордтың қолжазбасының соңы. Рутерфорд Конвейді соңғы рет көргенде, ол Шангри-Лаға қайтуға дайындалып жатқандай көрінді. Рутерфорд неврологқа Конвейдің іздерін анықтауға және Шангри-Ла туралы айтқан кейбір мәлімдемелерін растауға тырысқанын айтып, баяндамасын аяқтады. Ол Конвейді емдеген Чунг-Кянг дәрігерін тапты. Дәрігердің айтуынша, Конвейді аурудан кейін көп ұзамай қайтыс болған қытай әйелі алып келген. Ол өте қарт еді, дәрігер Рутерфордқа: "Мен көрген ең қарт адам", - деді, бұл оның Шангри-Ладан кетуінен кейін қартайып қалған Ло Цэн екенін білдірді. Айтқыш Конвей жоғалған жұмағына қайта орала ала ма деп ойлайды.

Қабылдау және мұра

1933 жылы жарық көрген бұл кітап 1934 жылы Хилтонның "Қош бол, Мистер Чипс" романы жарық көргеннен кейін ғана халық назарына ілікті. "Lost Horizon" үлкен сәттілікке ие болды және 1939 жылы қалта кітап түрінде, Pocket Book #1 ретінде басылып шықты, осылайша ол алғашқы "жаппай таралған" қалта кітапқа айналды. 1960 жылдарға қарай, тек Pocket Books компаниясы 40-тан астам басылыммен бірнеше миллион данасын сатты, бұл оны 20 ғасырдың ең танымал романдарының біріне айналдырды. АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт Мэриленд штатындағы президенттік резиденцияны, қазір Камп-Дэвид деп аталатынын, Шангри-Ланың құрметіне атады. 1942 жылы АҚШ әскерлерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында Рузвельт журналистің Дулиттл шабуылының қайдан жасалғаны туралы сұрағына "Шангри-Ладан" деп жауап берді. Шабуыл туралы толық мәліметтер бір жылдан кейін ғана жарияланды. Осы оқиға 1944 жылы қолданысқа берілген USS Shangri La (CV 38) атталуына себеп болды. "Lost Horizon" романындағы Шангри-Ла концепциясы Marvel Comics-тің K'un L'un және DC Comics-тің Nanda Parbat сияқты фантастикалық Азиялық мистикалық орындарға да әсер етті.