Белиздің Майя өркениеті: Ним Ли Пунит қаласының тарихы мен ерекшеліктері
Nim Li Punit
Ни́м Ли́ Пуни́т – Белиздегі ежелгі Майя қаласы. «Үлкен шляпа» атымен белгілі, зерттеушілер арасындағы қатынастар тағы да даулы. Археологиялық жақтан маңызды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ним Ли Пунит – Белиз мемлекетінің Толедо ауданындағы Майя классикалық кезеңінің орны, Пунта-Горда қаласынан солтүстікке қарай 50 шақырым қашықтықта және Indian Creek ауылымен тікелей шектес орналасқан. Ним Ли Пунит кейде "Үлкен Шапка" немесе "Жоғарғы Шапка" деп аталады; атауының Кеки Майя тіліндегі мағынасы – "Үлкен Шапка", ол осы орнының ежелгі патшаларының бірін бейнелейтін стела мүсініндегі ірі әсем бас киіміне сілтеме жасайды.
Nim Li Punit is a Maya Classic Period site in the Toledo District of the nation of Belize, located 50 kilometres north of the town of Punta Gorda, and directly adjacent to the village of Indian Creek. Nim Li Punit is sometimes known as Big Hat or Top Hat; the name is Kekchi Maya for "Big Hat", referring to the large elaborate head dress on a stela sculpture found on site depicting one of the site's ancient kings.
Экономика және сауда
Ним-ли-Пуниттен басқа, Оңтүстік Белиздегі Майя тауларында Майяның төрт ірі археологиялық орны бар: Кснахэб, Лубаантон, Уксбеннка және Пушильха. Бұл орналардың барлығы бір-біріне жақын орналасқан, ал Ним-ли-Пуниттен ең алыс орналасқан Пушильха қаласы оңтүстік-батысқа қарай 47 шақырым жерде жатыр. Географиялық жақындығына қарамастан, Ним-ли-Пунит пен осы басқа саяси бірлестіктер арасындағы экономикалық және саяси қатынастардың көлемі әлі де талқыланып жатыр, және ғалымдар олардың бәріне бір-біріне соншалықты жақын гүлдеуге не мүмкіндік бергеніне әлі де толық сенімді емес. Обсидиан Майя классикалық кезеңінде мәртебе белгісі ретінде қолданылған және негізінен патшалық отбасының қолы жеткізе алатын материал болған. Ним-ли-Пунит пен Лубаантоннан табылған обсидиан артефактілерін талдау көрсеткендей, олар алған обсидианның көп бөлігі Эль-Шаяль және Икстепекеден келген.
In addition to Nim li Punit, the Maya Mountains of Southern Belize contain four major Maya archaeological sites Xnaheb, Lubaantun, Uxbennka, and Pushilha. All these sites are in close proximity to one another, with the farthest site from Nim li Punit, Pushilha, being only 47 kilometers to the southwest. Despite their close geographic proximity, the extent of the economic and political relationships between Nim li Punit and these other polities is still debated, and scholars remain unsure of what allowed them all to thrive so close to one another. Obsidian was used to denote status in the Maya Classic Period and was available primarily to royalty. An analysis of obsidian artifacts from Nim li Punit and Lubaantun, revealed that the majority of the obsidian they received originated from El Chayal and Ixtepeque,
Солтүстік топтағы Стел алаңында астрономиялық байқаулар үшін қолданылған E тобының геометриясы бар деп есептеледі. Мысалы, "Бірінші құрылым" деп аталатын ұзын террасаның алдында күн тоқыраулары мен күн мен түн теңелуін көрсететін бірнеше ескерткіштер орналасқан. Құрғақ тас құрылысын қолданған Лубаантоннан айырмашылығы, мұндағы тас құрылымдар Майя ерітіндісімен біріктірілген; сонымен қатар, Лубаантоннан жиі кездесетін күрделі ойылған қосылыстар Ним-ли-Пунитте жоқ.
It is thought that within the Plaza of the Stela in the South Group that there is an E Group geometry that would have been used for astronomical observations. For example, several monuments present before a long terrace known as Structure One, which mark the location of solstices and equinoxes. Unlike Lubaantun, where dry stone construction was employed, the stone structures are cemented with Maya mortar; moreover, the elaborate notched jointing often found in Lubaantun is absent in Nim Li Punit.
Халық саны мен кәсіп
Ним Ли Пуниттің ең көп халқы шамамен 5000-нан 7000-ға дейін адамды құраған деп есептеледі, бұл шамамен Тұрақты Классикалық кезеңдегі ең жоғары қоныстану деңгейімен сәйкес келеді. Бұл жердің алғашқы тұрғындары, әлдебір Гватемаладан көшіп келген, жақын орналасқан Лубаантонның тарихымен ұқсас. Ним Ли Пунит халқы Майя өркениетинің орталық аймағында кең таралған Холан тілінің бір диалектісінде сөйлеген деп саналады. Қашап салынған стелалар 721-ден 790 жылдарға дейінгі кезеңде қоныс белсенді болғанын көрсетеді, бұл кем дегенде алты түрлі тасқа жазылған Майя күнтізбесінің нақты күндеріне негізделген. Көптеген басқа Майя қоныстары сияқты, Ним Ли Пунитте де 9-шы ғасырда қоныстану кенеттен тоқтады, бұл аймақтың халық санының артуымен және сол кездегі кең таралған милпа егістік жүйесінің көтере алатын деңгейінен асып кетуімен байланысты болуы мүмкін. Ним Ли Пунит халқы Гватемаланың Петен бассейні аймағындағы Тикал сияқты Майя қоныстарымен байланысты болған деп есептеледі.
The peak population of Nim Li Punit is estimated to have been in the range of 5000 to 7000 people during the peak occupation Late Classic period. Early residents of this site probably migrated from Guatemala, similar to the history of nearby Lubaantun. The peoples of Nim Li Punit are thought to have spoken a dialect of the Cholan language, commonly spoken in the Maya heartland. Evidence from carved stelae document that the site was active in the period 721 to 790 AD, based upon actual Maya calendar dates inscribed on at least six different stones. As at many other Maya sites occupation of Nim Li Punit ceased rather suddenly in the 9th century AD, probably associated with areawide overpopulation exceeding the region's carrying capacity of the then prevalent milpa farming system. The Nim Li Punit population is thought to have aligned with Maya settlements such as Tikal in the Petén Basin region of Guatemala.
Экология
Ным Ли Пунит орман, топырақ, тау жыныстары және басқа да табиғи ресурстарға бай жерде орналасқан. Осы байлықтар, сонымен қатар, көптеген тау өзендеріне жақын болуы, Ним Ли Пуниттегі ежелгі майя халқына өркениетін дамытуға қажетті ресурстық базаны қамтамасыз етті. Айналасындағы ылғалды тропикалық орманның көп бөлігі майялардың әрекетінен кейін қайта өскен болса да, онда ағаштардың, шөптердің, сүтқоректілердің, құстардың, жорғалаушылардың және басқа да тіршілік иелерінің көптеген түрлері кездеседі. Топырақ бұршақ пен жүгері сияқты негізгі егістерді өсіруге жарамды, сонымен қатар, айналасында дәрілік мақсатта қолданылған түрлі шөптер өседі. Бұл аймақта Юкатан қара айқайлайтын маймылы (Alouatta pigra) және Орталық Америка жәндік маймылы (Ateles geoffroya) сияқты екі примат түрі табылды. Мұнда кең таралған кеміргіштердің ішінде жалпы пака (Agouti paca) да бар. Сонымен қатар, пума (Puma concolor) және ягуар (Panthera onca) сияқты түрлі жыртқыштар да кездеседі. Орманға көптеген жартастар да жиі ұшырасады.
Nim Li Punit is situated in a locale rich in forest, soil, rock and other natural resources. These assets, coupled with proximity to ample flowing mountain streams, provided the indigenous Maya at Nim Li Punit a resource base that allowed their civilization to thrive. While most of the surrounding broadleaf tropical rainforest is secondary growth, due to the disturbance of the Maya themselves, there is considerable biodiversity of trees, herbs, mammals, birds, reptiles and other life forms. In addition to the soils being able to support staple crops such as beans and corn, there are a diversity of herbs in the vicinity known to have been used for medicinal purposes. Mammals found in the area include two primate species: The Yucatán black howler monkey, Alouatta pigra and Central American spider monkey, Ateles geoffroya. Numerous rodents are found here including the common paca, Agouti paca. A variety of carnivores are present, such as the cougar Puma concolor and jaguar Panthera onca. Hosts of bats frequent the forest as well.
Археология және қазба жұмыстары
Ним Ли Пунитті алғаш рет 1976 жылы Белизден тыс жерлердегі археологтар, Британдық музейдің Кембридж университетінен Норман Хаммонд жүргізген зерттеулер арқылы зерттеді, бірақ бұл орын жергілікті майя халқына осы күннен бұрыннан белгілі болған. Хаммонд алғашқы жобалау картасын жасап, орталық алаңның бір бөлігін қазып шығарды. Содан кейін Остиндегі Техас университетінің профессоры Барбара МакЛеод стела жазуларына ең толыққанды талдау жасады. Ричард Левантал 1983 жылы сынақ шұңқырларын бұрғылап, Оңтүстік Белиз майяларының картасын жасау жобасының аясында осы орынды зерттеді. 1990 жылдары Белиз Археология департаменті Джон Моррис пен Хуан Луис Бонордың басшылығымен шағын қазба жұмыстарын жүргізді. 2015 жылы Джеффри Брасуэлл басқарған Толедо аймақтық байланыс жобасы қабірлерді қазып шығарды. Бұл қазбалар барысында көптеген қыш ыдыстар мен майя иероглифтерімен жазылған үлкен жаде таға табылды.
Nim Li Punit was first investigated by archaeologists from outside of Belize in 1976, through research conducted by Norman Hammond of the British Museum Cambridge University, though site had been known to local Maya people well before this date. Hammond produced the first site map and excavated a portion of the central plaza. Barbara McLeod of the University of Texas, Austin, then produced the first detailed analyses of stelae inscriptions. Richard Levanthal in 1983 bored test pits and surveyed the site as part of an overall southern Belize Maya mapping project. In the 1990s minor excavations were conducted by the Belize Department of Archaeology under the supervision of John Morris and Juan Luis Bonor. In 2015, tomb excavations were conducted by the Toledo Regional Interaction Project directed by Geoffrey Braswell. This excavation unearthed numerous clay pots and a large jade pendant inscribed with Mayan hieroglyphs.