Кіріспе

Екінші ағылшын азамат соғысындағы оқиға: "Ар-намыс тазалауы" – 1648 жылғы 6 желтоқсанда болған оқиғаның атауы. Сол күні сарбаздар Жаңа үлгідегі армияға қарсы көзқарас білдірген парламент мүшелерінің Англияның Өкілдер палатасына кіруіне жол бермеді. Бірінші ағылшын азамат соғысында жеңілгеніне қарамастан, Карл I маңызды саяси ықпалды сақтап қалды. Бұл оған шотландтық келісімдер жасаушылармен және парламенттік орташа жолшылдармен одақтасуға мүмкіндік берді, осы арқылы ол Англия тағына қайта оралуды көздеді. Соның нәтижесінде 1648 жылғы Екінші ағылшын азамат соғысы болды, онда ол қайтадан жеңілді. Тек оны биліктен алып тастау ғана қақтығысқа нүкте қоя алады деп сенген Жаңа үлгідегі армияның жоғары шенді командирлері 5 желтоқсанда Лондонды бақылауға алды. Келесі күні полковник Томас Прайд басқарған сарбаздар Ұзақ Парламентке өздерінің қарсыластары санайтын депутаттарды күшпен кіргізбеді, сондай-ақ 45 депутатты тұтқындады. Бұл тазалау 1649 жылғы қаңтарда Карл I-дің өлім жазасын орындауға және 1653 жылы Протекторат құруға жағдай жасады. Бұл оқиға ағылшын тарихындағы жалғыз тіркелген әскери төңкеріс болып есептеледі.

Өмірбаян

1642 жылы Бірінші ағылшын азаматтық соғысы басталғанда, екі жақтағы көпшілік «жақсы реттелген» монархияның құдайдан берілгендігіне сенді. Олар «жақсы реттелген» дегеннің мағынасы және діни істерде соңғы билік кімге тиесілі екендігі туралы келіспеді. Корольшілдер, әдетте, король тағайындаған және оған жауап беретін епископтар басқаратын Англия шіркеуін қолдады; пуритандықтар оның шіркеу жетекшілеріне, олар өз қауымдарымен тағайындалғанға жауап беретініне сенді. «Пуритан» термині Англия шіркеуін реформалау немесе «тазарту» қалаған кез келген адамды білдірді және әртүрлі көзқарастарды қамтыды. Пресвитериандар Ұзақ Парламентте ең белгілі болды; жалпы алғанда, олар Англия шіркеуін Шотландия шіркеуіне ұқсас пресвитериандық ұйымға айналдыруды қалады. Тәуелсіздер кез келген мемлекеттік шіркеуге қарсы болды және Оливер Кромвель мен Жаңа үлгідегі армияның маңызды бөлігін қамтыды, олардың саны аз болса да. 1639-1640 жылдардағы епископтар соғысында Шотландияны бағындырған келісімшілер 1643 жылғы Салтанатты Лига мен Келісімді Англияда корольшіл жеңіске жол бермей, өз үстемдігін сақтаудың жолы деп қарады. Дензил Холлс сияқты орташа парламентарийлер корольдің Парламенттің келісімімен билік ететіні, яғни 1629-1640 жылдардағы жеке басқару кезеңінде бұзылған ұзақ мерзімді ағылшын құқықтық қағидасын қайта орнатуды қалады. Олар дәстүрлі саяси құрылымды жою үшін емес, оны сақтау үшін қаруға көтерілді. Соғыс барысында олар да, шотландтық дін қудалаушылары да тәуелсіздерді және левелер сияқты саяси фракцияларды корольшілдерден гөрі қалыптасқан тәртіпке үлкен қауіп деп санады. 1646 жылы көптеген парламентарийлер әскери жеңіліс Чарльз I-ді олардың талаптарына бағынуға мәжбүр етеді деп ойлады, бірақ оның ешқандай маңызды жеңілдіктер жасаудан бас тартуы одақтастар мен қарсыластарды ренжітті. Ол қарсыластары арасындағы жіктерді пайдаланып, шотландтар мен ағылшын пресвитериандарымен одақ құрды, бұл 1648 жылғы Екінші ағылшын азаматтық соғысына әкелді. Бұл соғыс тез арада басылып тасталса да, Жаңа үлгідегі армияның ішінде Чарльзға сенуге болмайтынын және тек оны жою ғана қақтығысты аяқтай алатынына сенген саяси топ құрылды. Бұл кезеңде көпшілік, Кромвель сияқты, бұл жазалау емес, отставкаға кетуді білдірді. Парламент Чарльзбен келіссөздерді жалғастырды, бірақ қараша айының басында армия шыдамдылығын жоғалтты. 10 қарашада Генри Айртон Армияның Бас кеңесіне Ремонстрация жобасын ұсынды, онда Чарльз сайланған монархпен ауыстырылатын мемлекеттің конституциялық көрінісі баяндалды. Кеңес бастапқыда оны мақұлдау мәселесінде екіге бөлінген болса да, Парламент Чарльзды шартсыз қалпына келтіруге асығысқандай болғанда 15-і күні мақұлдады. Олар Чарльздің жасаған кез келген жеңілдіктер оның қашуын жеңілдету үшін ғана жасалғанын көрсеткен құпия хабарламаларды ұстап алғаннан кейін әрекет етуге шешім қабылдады.

Менмендікті жояды

1 желтоқсанда Фэрфакс Карлді Уайт аралындағы парламенттік күзеттен алып, материктегі Херст қамалына көшіруге бұйрық берді. Келесі күні Жаңа үлгідегі армия Лондондағы маңызды позицияларды басып алды, Лондондық жаттықтырылған жасақтардың пресвитериандық топтарының араласуына жол бермеу үшін; Фэрфакс штабын Уайтхоллға, Парламент үйлерінің жанына орналастырды. 5 желтоқсан күні күні бойы созылған мәжілісте Парламент 129 дауысқа 83 қарсы дауыспен корольмен келіссөздерді жалғастыруға келісті. Ертесіне таңда, Иретонның бұйрығымен полковник Томас Прайд және сэр Хардресс Уоллер бастаған жасақ Парламентті қорғаған жаттықтырылған жасақтарды кері шегінуге бұйырды. Олар содан кейін палатаға апаратын баспалдақтарда орналасты, Натаниел Ричтің ат полкінен келген кавалерия оларды қолдады. Парламент депутаттары келген кезде Прайд олардың есімдерін армияның жауы деп саналатын адамдардың тізімімен тексерді, Гроби лорды Грей оларға анықтауға көмектесті. Тізімде 470 үміткердің 180-інің есімдері болды, оның ішінде күні бұрын корольмен келіссөздерді жалғастыруға дауыс берген 129 адам да бар еді. Дензил Холлс сияқты көрнекті қарсыластар қаладан қашып кетті. Барлығы 140 депутатқа Прайд кіруге рұқсат бермеді, олардың 45-і тұтқындалды және Страндтағы екі қонақүйге қамалды. Көптеген депутаттар кейіннен Жаңа үлгідегі күзетшілерінің қатыгездікпен қарауына шағымданды, олар оларды жалақының толық төленбеуіне кінәлады. Олардың көпшілігі желтоқсан айының соңында босатылды, бірақ бұрынғы парламенттік генералдар Уильям Уоллер мен Ричард Браунге үш жылға жуық қамау жазасы берілді. Бұл Лондон қаласында 156 депутатты қалдырды, тағы 40-қа жуық депутат басқа жерде болды, бұл «Қалдық Парламент» деп аталды. Армияны қолдайтын болса да, бұл міндетті емес еді; көптеген депутаттар Прайдтің әрекеттерінен қорқып, Лондонда қалғандардың 80-нен астамы қатысудан бас тартты. Король Чарльмен келіссөздерді тоқтату туралы дауыс беруге барлығы 83 депутат қатысты.

Салдары

1648 жылдың желтоқсанынан 1649 жылдың қаңтарына дейін Прайд полкі 8000 фунт стерлингке жуық мерзімі өткен жалақы алды, бұл осы кезеңдегі кез келген басқа бөлімшеден едәуір көп. Кейіннен ол Карлдың мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін өткізілген сотқа қатысқан трибуналға тағайындалды және оның өлім жазасына қол қойды; ол Протекторат кезінде байлыққа ие болды және 1659 жылы қайтыс болды. Тазарту Парламенттен Карлмен келіссөздер арқылы бітімге келуді қолдағандарды – оның ішінде жайлы тәуелсіздерді де, сондай-ақ пресвитериандарды да шығарды. Оны жоюды қалағандардың өзі де оның өлім жазасын міндетті түрде қолдамады; олардың қатарында сотқа қатысудан бас тартқан Фэрфакс және желтоқсанның басында Понтефракт қамалының қоршауынан Лондонға оралған Кромвель де болды. Ол Карл өмірін сақтап қалғандықтары үшін, Шарль Ормонд герцогына Ирландия Конфедерациясымен келіссөздерді тоқтатуға және Ирландияда жаңа соғыстың басталуын болдырмауға бұйрық береді деп үміттенді. Карлдың мұндай ниеті жоқ екені анық болғаннан кейін, Кромвель оның өлтірілуі керек екеніне көз жеткізді, айтып: «Біз оның басын тәжі киген күйінде кесіп тастаймыз». 1649 жылдың 1 қаңтарында Палаталар палатасы корольді мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін соттау туралы қаулы қабылдады; Лордтар палатасы оны қабылдамағаннан кейін, Палаталар палатасы өзін мемлекеттегі жоғарғы билік деп жариялады және сот процесін бастады. Сот процесін Эдмунд Лудлоу сияқты республикашылдар қолдады, олар Карлдың «соғыс кезінде төгілген қан үшін Құдайдың ашуын басу үшін» өлтірілуі керек деп, осыны қамтамасыз етудің жалғыз жолы – Тазарту екенін айтты. Оларға қарсы шыққандардың саны көп болды; тағайындалған 135 судьяның тек 52-сі ғана келді. Карлдің оны Парламент соттасын деген талабын Айретон мен Кромвель қабылдамады, себебі тіпті Румп Парламенті де өлім жазасына қарсы дауыс беруі мүмкін еді. Карл 30 қаңтарда өлім жазасына кесілді, бірақ заң үстемдігіне ерекше мән берілген қоғамда оның өлімінің жағдайлары және оған дейін болған әскери төңкеріс, Протектораттың бастапқы қадамдарынан бастап оның беделін түсірді. Армияның қарсыластарын Парламенттен жою мақсатымен жүзеге асырылған Тазарту, ішкі жіктерді одан әрі тереңдетті, ол 1653 жылы таратылғанға дейін жалғасты.