Эневетак атоллы: тарихы мен радиациялық қаупі

Кіріспе

Маршалл аралдарындағы коралл атолы; Суық соғыс кезеңінде АҚШ ядролық сынақтар өткізген орын. Атоллдағы Рунит дөңгелегі нашарлап, тайфун салдарынан бұзылуы мүмкін, бірақ лагунадағы шөгінділердің радиоактивтілігі дөңгелектің ішіндегілерінен де жоғары.

Этимология

АҚШ үкіметі 1974 жылға дейін атолды "Эниветок" деп атады, бірақ содан кейін ресми жазуын "Эневетак" деп өзгертті (Маршалл аралдарының көптеген басқа да жер-су атауларымен бірге, олардың Маршалл аралдарының тұрғындарымен дұрыс айтылуын көрсете алу үшін).

География

Эневетак атолы теңіз асты тауының үстінде қалыптасқан. Бұл теңіз асты тауы кейінгі бор дәуірінде пайда болған. Қазір бұл тау теңіз деңгейінен шамамен төменде жатыр. Ол базальттен тұрады, ал оның тереңдігі эрозияның нәтижесі емес, бүкіл аймақтың жалпы шөгуіне байланысты. Эневетактың теңіз деңгейінен орташа биіктігі құрайды.

Тарих

Адамдар осы атоллда б.з.д. шамамен 1000 жылдан бері тұрып келген.

Аралдарға алғашқы қоныс аударушылар – Океания тайпалары болған. Эневетакқа алғашқы еуропалық саяхатшы, испан зерттеушісі Альваро де Сааведра Серон 1529 жылғы 10 қазанда келді. Ол аралды "Лос-Жардинс" ("Бақтар") деп атады. 1794 жылы британдық сауда кемесі "Уолпол" экипажы бұл аралдарды "Браун жотасы" деп атады (содан бері жапон тілінде "Браун атолы" деп аталады). 1885 жылы Маршалл аралдарында неміс колониясы орнатылғанға дейін онға жуық кеме бұл аралдарға тоқтаған.

Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар

Маршалл аралдарының қалған бөлігімен бірге Эневетак 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық теңіз күштерімен басып алынды және 1920 жылы Ұлттар лигасы оны Жапон империясына мандат етті. Жапондықтар аралды Оңтүстік теңіздер мандаты аясында басқарды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін жергілікті басшылардың қолында қалдырды. Атолл, Маршалл аралдарының басқа бөліктерімен бірге, 164°Ш шығыс бойымен орналасқан және жапондық әкімшілік кезеңінде Понпей округінің басқаруына берілді, бұл оны Маршалл аралдарының қалған бөлігінен ерекшелендірді. 1942 жылдың қарашасында жапондықтар Энгеби аралында әуежай салды. Олар оны тек Труктан және шығысқа қарайғы аралдардан келетін ұшақтарды жанармаймен қамтамасыз ету үшін пайдаланғандықтан, онда авиациялық персонал орналаспады және аралда тек номиналдық қорғаныс болды. Гилберт аралдары АҚШ-қа түскен кезде, Жапон императорлық армиясы атоллдың қорғауын бұрынғыда Манчжурияда орналасқан 3-ші тәуелсіз гарнизоннан құрылған 1-ші десантты бригадаға тапсырды. 1-ші десантты бригада 1944 жылдың 4 қаңтарында келді. 3940 сарбаздың 2586-сы Эниветок атолын қорғау үшін қалды, оларға авиациялық персонал, азаматтық қызметкерлер және жұмысшылар қосылды. Дегенмен, олар ақпан айындағы американдық шабуылға дейін бекіністі аяқтауға үлкермеді. Еньеветок шайқасы кезінде американдықтар бес күндік десанттық операцияда Эневетакты басып алды. Шайқас негізінен ең маңызды жапондық нысаны орналасқан Энгеби аралында болды, бірақ кейбір ұрыстар Эневетактың негізгі аралында және Парри аралында, онда жапондық гидроұшақтар базасы болды, өтті. Эневетакты басып алғаннан кейін, ол АҚШ-тың маңызды теңіз базасына айналды, 4-ші және 10-шы қызметтік эскадрильялар лагунада орналасты. 1944 жылдың шілде айының бірінші жартысында кемелердің күндізгі орташа саны 488 болды, ал шілде айының екінші жартысында Эневетактағы кемелердің күндізгі орташа саны 283-ке жетті. Эниветок теңіз базасы Маршалл аралдарының үлкен теңіз базасының бір бөлігі болды. АҚШ теңіз құрылысшыларының 110-шы батальоны 21 және 27 ақпанда Стикэлл әуежайының құрылысын бастау үшін келді. 1945 жылдың маусым айында 67-ші құрылыс батальоны 35 000 адамға арналған демалыс орталығын салу үшін келді, ол кейін КБМУ 608-ге берілді. Бірінші сутекті бомба сынағы, «Ivy Mike» кодымен, 1952 жылдың соңында «Ivy» операциясының аясында өтті және Элюгелаб аралын жойды. Бұл сынаққа B-17 Flying Fortress ұшақтары радиоактивті бұлт арқылы ұшып, бортындағы сынамаларды тексеру үшін жіберілді. B-17 аналық кемелері ұшқыштармен бірге ұшуды бақылады. Бұл операцияға барлығы 16-20 B-17 қатысты, олардың жартысы басқарушы ұшақтар, ал жартысы ұшқышсыз ұшақтар болды. 1957/58 жылдары ядролық бомбалардың жарылу бұлттарын зерттеу үшін бірнеше ракеталар (көбінесе роконнан) ұшырылды. Бір ӘҚК ұшқышы Джимми Робинсон сынақтар кезінде теңізде жоғалып кетті. Робинсонның F-84 Thunderjet ұшағы аралдан 6 км қашықтықта құлап, суға батты. Робинсонның денесі табылған жоқ.

With the rest of the Marshalls, Enewetak was captured by the Imperial Japanese Navy in 1914, during World War I and mandated to the Empire of Japan by the League of Nations in 1920. The Japanese administered the island under the South Seas Mandate, but mostly left affairs in hands of traditional local leaders until the start of World War II. The atoll, together with other parts of Marshall Islands located to the west of 164°E, was placed under the governance of Pohnpei district during the Japanese administration period, and is different from the rest of the Marshall Islands. In November 1942, the Japanese built an airfield on Engebi Island. As they used it only for refueling planes between Truk and islands to the east, no aviation personnel were stationed there and the island had only token defenses. When the Gilberts fell to the United States, the Imperial Japanese Army assigned defense of the atoll to the 1st Amphibious Brigade, formed from the 3rd Independent Garrison, which had previously been stationed in Manchukuo. The 1st Amphibious Brigade arrived on January 4, 1944. Some 2,586 of its 3,940 men were left to defend Eniwetok Atoll, supplemented by aviation personnel, civilian employees, and laborers. However, they were unable to finish the fortifications before the American attack came in February. During the ensuing Battle of Eniwetok, the Americans captured Enewetak in a five day amphibious operation. Fighting mainly took place on Engebi Islet, site of the most important Japanese installation, although some combat occurred on the main islet of Enewetak itself and on Parry Island, where there was a Japanese seaplane base. Following its capture, the anchorage at Enewetok became a major US Naval Advance Base with Service Squadron 4 and Service Squadron 10 stationed in the lagoon. The daily average of ships present during the first half of July 1944 was 488; during the second half of July, the daily average number of ships at Enewetak was 283. Naval Base Eniwetok was part of the vast Naval Base Marshall Islands. US Navy Seabees of the 110th Naval Construction Battalion arrived on February 21 and 27 to begin construction of Stickell Field. In June 1945, the 67th CB arrived to build a 35,000 man recreation center to be turned over to CBMU 608. The first hydrogen bomb test, code named Ivy Mike, occurred in late 1952 as part of Operation Ivy; it vaporized the islet of Elugelab. This test included B 17 Flying Fortress drones to fly through the radioactive cloud to test onboard samples. B 17 mother ships controlled the drones while flying within visual distance of them. In all, 16 to 20 B 17s took part in this operation, of which half were controlling aircraft and half were drones. To examine the explosion clouds of the nuclear bombs in 1957/58, several rockets (mostly from rockoons) were launched. One USAF airman Jimmy Robinson was lost at sea during the tests. Robinson's F 84 Thunderjet crashed and sank 3.5 mile (6 km) short of the island. Robinson's body was never recovered.

Радиологиялық тазалау

1972-1973 жылдары Эневетак аймағында радиологиялық зерттеулер жүргізілді. 1977 жылы АҚШ әскері Эневетак және басқа да аралдарды зарарсыздандыруды бастады. Үш жылдық, 100 миллион АҚШ долларына бағаланған тазалау процесінде әскерилер аралдардан алынған ластанған топырақ пен қиындықтарды Портленд цементімен араластырып, атоллдың солтүстік жағындағы Рунит аралындағы атомдық жарылыс кратеріне көмді. Материал 1958 жылдың 5 мамырындағы «Кактус» ядролық қаруының сынағынан пайда болған терең, кең кратерге орналастырылды. Материалдың үстіне 358 бетон панельден тұратын, әрқайсысы белгілі қалыңдыққа ие күмбез салынды. Тазалау жобасының жалпы құны 239 миллион АҚШ долларын құрады және сол жылы Эневетак тұрғындары өз үйлеріне оралды. Бұл тазалау миссиясына қатысқан әскерилер көптеген денсаулық мәселелерімен күресіп жатыр, бірақ АҚШ үкіметі 2022 жылға дейін оларға денсаулық сақтау қызметтерін ұсынбады, тек «Біздің PACT заңын құрметтейміз» заңы қабылданғаннан кейін ғана бұл мүмкін болды. 2000 жылғы қоршаған ортаны қалпына келтіру жүлдесі Эневетактағы радиоактивтілікті қосымша тазартуға қаражат бөлді. Топырақтың беткі қабатын алып тастау, оны таза топырақпен алмастыру және атоллдағы бір жерде тағы бір радиоактивті қалдықтар қоймасын салудың орнына (бұл жобаның құны 947 миллион АҚШ долларына бағаланды), Эневетактағы әлі де ластанған көптеген аймақтар калиймен өңделді. Адамдарға пайдалануға жарамсыз топырақ алынып, атоллдың екі негізгі аралын (Эневетак және Парри) жалғастыратын дамбаны салу үшін пайдаланылды. Калиймен зарарсыздандыру жобасының құны 103,3 миллион АҚШ долларын құрады. Дегенмен, 2017 жылдың қарашасында Австралия хабар тарату корпорациясы климаттың өзгеруіне байланысты теңіз деңгейінің көтерілуі күмбезге сіңіп, радиоактивті материалдың сыртқа шығуына себеп болып жатқанын хабарлады.

АҚШ-тың Маршалл аралдарымен қарым-қатынасы

1983 жылы АҚШ пен Маршалл аралдары арасындағы еркін қауымдастық шартының 177-бабы Маршалл аралдарының азаматтарына ядролық сынақтар салдарынан келген зиян мен денсаулыққа зиян үшін АҚШ үкіметіне талап ету рәсімін белгілейді. Сол жылы 177-бапты іске асыру жөнінде келісімге қол қойылды, оған сәйкес 150 миллион АҚШ доллары көлемінде траст қор құрылды. Бұл қордың жылына 18 миллион АҚШ долларын өндіруі тиіс болды, ол талапкерлерге келісілген кесте бойынша төленетін еді. Егер қордан түскен жылына 18 миллион АҚШ доллары талаптарды толық жабуға жеткіліксіз болса, қордың бастапқы капиталы қолданылуы мүмкін еді. Маршалл аралдарындағы ядролық талаптарды қарау үшін арнайы сот – Ядролық талаптар трибуналы құрылды. 2000 жылы трибунал Эневетак аралдарының халқына 107,8 миллион АҚШ долларын қоршаған ортаны қалпына келтіруге, 244 миллион АҚШ долларын атоллға қол жеткізу және оны пайдалану мүмкіндігінен айырылу салдарынан туындаған экономикалық шығындарды өтеуге, сондай-ақ 34 миллион АҚШ долларын қиындықтар мен ауыр жағдайлар үшін өтемақы ретінде тағайындады.

Білім

Маршалл аралдары мемлекеттік мектеп жүйесі Эневетак бастауыш мектебін ұстаздандырады. Маджуродағы Маршалл аралдары жоғары мектебі қауымға қызмет етеді.

Танымал мәдениетте

Дж.Г. Баллардтың "Терминал жағасы" әңгімесі ядролық сынақтардан кейін Эниветок аралында өтеді.