Кіріспе

1648–1653 жылдардағы ағылшын парламенті
1648 жылғы ағылшын парламенті

"Қалдық" парламенті – полковник Томас Прайдтың 1648 жылғы 6 желтоқсанда Ұзын парламенттің король Карл I-ді мемлекеттік құқық бұзушылық үшін соттау ниетіне қарсы болған мүшелерінен тазартуға бұйрық бергеннен кейін құрылған ағылшын парламенті еді. "Қалдық" сөзі әдетте сүтқоректілердің артқы бөлігін білдіреді; ал "қалдық" мағынасы 1649 жылы ағылшын тілінде осы контексте алғаш рет тіркелген.

Ньюпорт келісім-шарты

1648 жылдың қыркүйегінде Екінші ағылшын азаматтық соғысы аяқталғанда, Ұзақ парламент Жаңа үлгідегі армиядағы радикализмнің күшеюіне алаңдады. Ұзақ парламент король Карл I-мен келіссөздер бастады. Парламент мүшелері корольді билікке қайтаруды қалаған, бірақ оның билігін шектеуді көздеді. Карл I милиция билігін, басқа да мәселелермен қатар, мойындады, бірақ кейін бұл тек қашып кету үшін жасағанын мойындады. Қараша айында келіссөздер сәтсіздікке ұшырады, және Жаңа үлгідегі армия билікті қолға алды. Карл I содан кейін мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталуын күту үшін армияның күзетіне алынды.

Менмендікті жояды

Жаңа үлгідегі армия Парламенттің король Карл I-ді қалпына келтіру туралы Ньюпорт шартына келісуіне қарсылық көрсеткісі келді. Парламенттегі пресвитериандық және орталық бағытты өкілдер келіссөздерді жалғастыруға ұмтылса да, армия Чарльзге шыдамсыздық танытты. Томас Фэрфакс генерал-комиссар Айретонға бұйрық беріп, 1648 жылы әскери төңкеріс ұйымдастырды. Айретон Ұзақ Парламентті таратуды жоспарлаған, бірақ оны тазартуға көндірілді. Ол содан кейін полковник Томас Прайдке Ньюпорт шартына қол қойылмауына кедергі жасауды бұйырды. 6-12 желтоқсан аралығында Прайд екі полк көмегімен шартының жақтастары болған 231 адамның Парламентке кіруін тоқтатты, соның ішінде 45 адамды бірнеше күнге қамауға алды. Қалған мүшелер кейіннен "Румп Парламентіне" айналды.

Карл І-нің өлімі және монархияның жойылуы

Жаңа үлгідегі армияның басшыларына Парламент – сол кезде пресвитериандық фракциямен бақыланатын – патшаны таққа қайтаруға (бірақ тиімді биліксіз) және армияның билігін жоққа шығаруға дайын екендігі анық болған кезде, олар патша мен Парламенттің билігін қиратуға шешім қабылдады. Прайдтің тазалауы Парламентті армияның тікелей бақылауына келтірді; қалған палаталар (Румп) 1648 жылдың 13 желтоқсанында патшамен келіссөздерді тоқтатты. Екі күннен кейін Жаңа үлгідегі армия офицерлерінің кеңесі патшаны тұтқын ретінде болған Уайт аралынан «оны тез арада әділетке салу үшін» Виндзорға көшіруге дауыс берді. Патша желтоқсан ортасында Виндзордан Лондонға жеткізілді. 1649 жылдың 4 қаңтарында Төменгі палата Англия халқының атынан Карл I-ді мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін соттауға арналған Жоғары сот құру туралы қаулы қабылдады. Лордтар палатасы оны қабылдамады, және корольдік келісім алмағандықтан, Чарльз 20 қаңтарда Вестминстер залында өзінің соты басталғанда: «Мен қандай билікпен шақырылғанымды білгім келеді. Мен қандай заңды билікпен шақырылғанымды білгім келеді», – деді, сол кездегі конституциялық тәртіп бойынша заңға сәйкес жауап жоқ екенін білген. Ол 59 комиссардың (судьялардың) қол қойған өлім жазасына кесілді. Карл I-нің өлім жазасын орындау 30 қаңтарға дейін кейінге қалдырылды, осылайша Төменгі палата төтенше акт қабылдады, «Англияның немесе Ирландияның немесе олардың иеліктерінің королі деп кез келген адамды жариялауға тыйым салатын акт», бұл жаңа патшаны жариялауды қылмыс деп жариялады және халықтың өкілдерін, Төменгі палатаны барлық әділ биліктің көзі деп жариялады. Төменгі палата 6 ақпанда Лордтар палатасын таратуға және 7 ақпанда монархияны таратуға дауыс берді; корольдік билікті тарату туралы акт 17 наурызда Румппен ресми түрде қабылданды, содан кейін 19 наурызда Лордтар палатасын тарату туралы акт қабылданды. 14 ақпанда Мемлекеттік кеңес құру бекітілді, ал 19 мамырда Англияны Республика деп жариялау туралы акт қабылданды. Төменгі палатаның (лордтар мен корольсіз) елдің жоғарғы билігі емес екенін айтуды мемлекетке қарсы қылмыс деп жариялады.

Мүшелік, қатысу және адалдық

Дәл саны белгісіз болса да, шамамен 210 мүшеден тұрған, бұл Прайдтың тазалауына дейін Ұзақ Парламенттің (470 мүше) жартысынан да аз болатын. Румп Парламентіне тоғыз жаңа мүше қабылданғанымен, көпшілігі Ұзақ Парламенттен ауыстырылды. Парламент мүшелерінің көпшілігі тазартылған әріптестерін парламент мүшелері деп есептеді және олардың қайта қабылдануына үміттенді. "Румп өзін Ұзақ Парламенттен мүшелік, мақсаттары және сипаттамалары жағынан ерекшеленетін дербес саяси бірлік деп санамады". Адамдардың Румп Парламентіне қатысуға деген ниеттері әртүрлі себептерге байланысты болды. Кейбір мүшелер ағымдағы революциялық өзгерістерді қолдағандықтан, ал басқалары қаржылық пайда, азаматтық билік немесе саяси қызметке құштарлық үшін қатысты. Румп Парламентінің ішіндегі әртүрлі күштердің нәтижесінде парламент екі топқа бөлінді: алдыңғы және артқы қатардағылар, яғни үнемі қатысқандар мен қатыспағандар. Румп Парламентінің үштен бірі ғана алдыңғы қатардағыларға жатса, қалған екі үшін бір бөлігі артқы қатардағылар болды. Белсенді үштен бір бөлігінде көптеген туыстық, жергілікті және ең бастысы, ортақ мүдделер тобы болды. Белсенді румп мүшелерінің көпшілігі екі ортақ мүдделі санаттың біріне жатуы мүмкін:

Ағылшыс құқықтық жүйесін реформалауға қарсы тұрып, ынтымақтасқан кәсіби заңгерлер. Ең танымал заңгерлердің арасында Бульстрод Уайтлок, сэр Томас Виддрингтон, Николас Лехмир және Лизлиборн Лонг болды. Лондон қаласындағы коммерциялық мәселелер мен саясатқа ерекше көңіл бөлген мүшелер. Бұл санаттағы үш танымал одақтас жұп – Джон Венн мен Майлс Корбет, Исаак Пеннингтон мен Томас Аткин, және Фрэнсис Аллен мен Ричард Салви. Заңгерлер мен саудагерлер Румп Парламентін құраған көптеген ауылдық жер иелерімен салыстырғанда азшылық болғанымен, олардың мүдделік топтарының күші мен біртілдігі Румп Парламенті саясатына үлкен әсер етті.

Саяси өзгерістер

Англияның одақтастығы (1649–1653) кезінде Румп дін, құқық және қаржы, сондай-ақ коммерциялық және отарлау саясаты салаларында бірқатар заңдар қабылдады. Румп мүшелерінің көпшілігі «құдайшылдықты» дамытуға, бірақ квакерлер мен рантерлер сияқты радикалды пуритан секталарын шектеуге ұмтылды. 1650 жылдың мамырындағы Зинақорлық туралы заң инцест пен неке бұзушылық үшін өлім жазасын, ал азғындық үшін үш ай түрме жазасын қарастырды; 1650 жылдың тамызындағы Құдайға қарсы сөйлеу туралы заң діни «экстремизмді» тоқтатуға бағытталған. Радикалды уағызшылардың уағыздауын тоқтату үшін олар Жақсы жаңалықты тарату жөніндегі комитет құрды, ол уағыздауға рұхсат берді. Пуритандықтарға құлшылық ету еркіндігін беру үшін олар Англикан шіркеуіне міндетті түрде қатысу қағидасын жойды. Румп Парламентінде заңгерлер көп болғандықтан, Румп Левелерлердің қымбат заң жүйесін өзгерту туралы талаптарына жауап бермеді. Румп корольдік жерлерді және шіркеу мүліктерін сату арқылы кіріс жинады, бұл екеуі де қолдау тапты. Акциздер мен жер салығы арқылы жиналған кірістер мүлік иелеріне әсер еткендіктен, халыққа ұнамады. Тартылып алынған роялистік иеліктерден түскен кіріс маңызды табыс көзі болды, бірақ ол екі жақты қылыш болды. Ол Джон Даунс сияқты бизнес арқылы байлыққа ие болған адамдарға Парламенттің құрметін қамтамасыз етті, бірақ Азамат соғысының жараларын жазып, емдеуге көмектеспеді. 1650 және 1651 жылдардағы парламенттің үш заңы Англияның коммерциялық және отарлық бағдарламаларының тарихи дамуында маңызды орын алады. Олардың ішінде 1650 жылдың 1 тамызында Парламент заңымен құрылған Сауда жөніндегі алғашқы комиссия да бар. Комиссарларға берілген нұсқауларда ішкі және сыртқы сауда, сауда компаниялары, өндіріс, еркін порттар, кеден, акциз, статистика, монета және валюта, балық шаруашылығы, сондай-ақ плантациялар және олардың әл-ауқатын жақсартудың ең жақсы жолдары, оларды Англия үшін пайдалы ету қарастырылды. Бұл заңның саясаткерлік және жан-жақты нұсқаулары, сондай-ақ корольдік колониялармен сауданы тыйымдайтын қазан айындағы заң және 1651 жылдың қазан айындағы алғашқы Навигациялық заң Англияның коммерциялық саясатының алғашқы нақты көрінісін құрады. Олар коммерциялық және отарлық істерді заңды түрде бақылауға алуға жасалған алғашқы әрекеттер болып табылады, ал нұсқаулар Англияның өркендеуі мен байлығын ғана мақсат тұтқан саясаттың басталуын көрсетеді.