Кіріспе

Француз генералы және саясаткері (1802–1857)

Луи Эжен Кавиньак (lwi øʒɛn kavɛɲak; 15 қазан 1802 – 28 қазан 1857) – француз генералы және саясаткері, Францияның Екінші Республикасы кезінде 1848 жылдың маусым және желтоқсан аралығында Францияның атқарушы билігінің басшысы болды. Париждегі көрнекті отбасында дүниеге келген Кавиньак әскери мансапқа дайындалды. Морея экспедициясынан қызметтен оралғаннан кейін көп ұзамай шілде революциясына қатысты, ал 1832 жылы француз басқыншылығының басында Алжирге жіберілді, онда ол келесі 16 жыл бойы ерекше көзге түсті. 1848 жылғы француз революциясынан және Екінші Республиканың құрылуынан кейін саяси мансабын бастады, Ұлттық Ассамблеяның мүшесі болып сайланды және тез арада Орталық Республикашылдардың жетекшілерінің біріне айналды. Француз уақытша үкіметіндегі Соғыс министрі ретінде Кавиньяққа Париж жұмысшыларының Ұлттық Ассамблеяға қарсы маусымдық көтерілісін басу міндеті жүктелді, осы үшін оған уақытша төтенше жағдай өкілеттігі берілді. Көтерілісті басудан кейін ол диктаторлық өкілеттіктерінен бас тартты, содан кейін Ұлттық Ассамблея Францияның уақытша "Атқарушы биліктің басшысы" ретінде бекітті, ол 1848 жылғы президенттік сайлауға дейін шамамен алты ай бойы басқарды, онда Луи Наполеон Бонапартқа жеңілді. 1851 жылғы төңкеріс кезінде президент таратып жібергенге дейін Ұлттық Ассамблеяда өкіл ретінде қызмет етті, содан кейін жеке өмірге кетті.

Отбасы және ерте өмірі

Кавиньак 1802 жылғы 15 қазанда Парижде Жан Батист Кавиньяктың (1762–1829) және Джули Мари Оливье де Коранцтың (1780–1849) екінші және соңғы баласы ретінде дүниеге келді. Оның ағасы – республикалық белсенді және журналист Элеонора Луи Годфрой Кавиньяк. Ол туған кезде әкесі Сен-Саувер қаласының мэрі болған, ал бұрынғыда Француз революциясы кезінде Якобин клубының Ұлттық конвенция мүшесі болып, Людовик XVI-ны өлім жазасына кесуге дауыс берген. Анасы – бай отбасының мүшесі, Париждің либералды зиялы топтарында белгілі болған, «Париж журналының» негізін қалаушы Гвиаум Оливье де Коранцтың қызы және Жан Жак Руссоның досы. Анасының арқасында Кавиньяк Женева энциклопедисі Жан Ромиллидің шөбересі болды. Ол және оның ағасы Руссоның «Эмиль, немесе білім туралы» еңбегінде баяндалған қағидалар бойынша тәрбиеленді. Кавиньяк 1820 жылы Эколь Политехникке түсіп, екі жылдан кейін Мецте оқуын жалғастырды. Әскери білімін аяқтағаннан кейін, ол әскери инженерлердің 2-ші полкінің кіші лейтенанты ретінде Корольдік армияға қосылды. 1826 жылы лейтенант қызметіне тағайындалып, 1828 және 1829 жылдар аралығында Грек тәуелсіздік соғысына француз әскерінің араласуы – Морея экспедициясында қызмет етті. 1830 жылы шілде революциясы басталғанда, Аррас қаласындағы Кавиньяк Бурбон монархиясына қарсы көтеріліске бірінші болып қосылған офицерлердің бірі болды. Осыдан кейін, 1830 жылғы қазан айында жаңа шілде монархиясы кезінде ол капитан болып тағайындалды.

Алжирдегі әскери мансап

1831 жылы Кавиньяк өзінің республикалық көзқарастарына байланысты қызметтен шеттетілді, себебі ол полковнигінің республикалық көтеріліске қарсы күресуге бұйрық берсе, оған қалай жауап беретіні туралы сұрағына жағымсыз жауап берді. 1832 жылы ол қайтадан қызметке алынып, Африка армиясына жіберілді, Алжирді жаулауға қатысты. Кампанияның алғашқы жылдарында ол Оран (1833), Маскара (1834) және Тлемсен (1836) шайқастарында көзге түсті, бұл оған командирі Томас Бугеодан мақтау әкелді. Бугео Кавиньякты «білімді офицер» деп сипаттап, оның «жоғары қабілеттерінің» оны «үлкен істерге дайын» ететінін айтты. 1837 жылдың сәуір айында оған зуав батальонының басшылығы тапсырылды, ал кейіннен Тлемсеннің әскери гарнизонына он бес ай бойы басшылық ету арқылы ерекше көзге түсті. Бұл қызметке оны маршал Клаузель таңдады, сондай-ақ 1840 жылы Чершельді қорғауда да көзге түсті. Кавиньякқа арналған өмірбаянында Гиполит Кастиль «генерал Кавиньяқты майданда білгендер оның қаншалықты зиялы және күшті болғанын біледі» деп жазды. Оның мансабындағы әрбір қадам шайқаста жүзеге асты. Ол 1840 жылдың маусымында подполковник, 1841 жылдың тамызында полковник, ал 1844 жылы маршал де кемп (maréchal de camp) шеніне көтерілді, соңғысы король Людовик Филипптің ұлы, Омаль герцогы Анри д’Орлеанның тікелей өтініші бойынша болды. Алжирде шендік сатыны көтеріле келе, Кавиньяқтың Франциядағы республикашылдармен хат алысуы азайып, сирек болды. Шілде монархиясының соңғы жылдарында Кавиньяк генерал Ламорисьердің орнына Оран провинциясының губернаторы болып тағайындалды.

Алғашқы саяси мансап

1848 жылғы ақпан революциясынан кейін және республика құрылғаннан соң Кавиньяк дивизия генералы дәрежесіне көтеріліп, Францияның уақытша үкіметі оны Алжирдің генерал-губернаторы етіп тағайындады, ол Аумале герцогының орнын басты. 20 наурызда оған соғыс министрі лауазымы ұсынылды, бірақ ол 27 наурызда Алжирден уақытша үкіметке жолданған хатында одан бас тартты. Шамамен бір айдан кейін Кавиньяк Францияға оралып, 1848 жылғы заң шығару сайлауында сол департаментте ең көп дауыс жинағаннан кейін Лот департаментінен сайланған құрылтайлық Ұлттық Ассамблеяға өкіл болып келді. Кавиньяк 1848 жылғы 17 мамырда Парижге келді және сол күні атқару комиссиясынан бұрын бас тарған Соғыс министрлігін қабылдады. Ұлттық Ассамблеяда ол орташа республикашылдардың қатарында отырды, және 10 маусымдағы отырыста бонапартист депутаты Жорж Шарль де Хеккерен д'Антеспен пікір таласты, бұл генерал мен Луи Наполеон Бонапарт арасындағы ұзаққа созылған антагонизмнің бастауы болды.

Маусым күндері көтерілісі

23 маусымда Атқарушы комиссия Кавиньяққа Париждің шығысындағы қарулы жұмысшылардың көтерілісін басуды тапсырды, бұл көтеріліс маусым күндері деп аталды. 24 маусымға қарай көтерілісшілердің қаупі соншалықты ұлғайды ki, Ұлттық ассамблея Кавиньяққа диктаторлық өкілеттік беріп, Атқарушы комитетті таратып жіберді. Кавиньяқ көтерілісті ең алдымен әскери мәселе деп қарастырды, сондықтан Ұлттық гвардияның көмегімен тұрақты армияға сүйенді және баррикадаларды бұзу үшін артиллерияны қолданудан тартынбады. Оның әскерлері үш күшті бағытта алға жылжығанда, әрбір қадам үшін күрес болды, үкімет әскерлері жиі кері шегінді, оларға қосымша полктердің күші қажет болды, содан кейін ол Бастилия алаңына жетіп, көтерілістің бас штабында жаншып жіберді. 26 маусымға қарай көтеріліс толыққанды басылды. Кавиньяқ пен үкіметтегі басқа да орташа республикашылдардың пікірінше, жас Республика құтқарылды. Ол көтерілісті нығайып басып, шабуылға дайындалуға уақыт бөлді. Ол кезде Альфонс де Ламартин тіпті Кавиньяқтың үкіметтің жауабын қасақана кешіктіргенін, 23 маусымдағы алғашқы наразылықтардың күшеюіне мүмкіндік бергенін күдіктенді, осылайша көтерілісшілерге қарсы соңғы жеңісі одан да шешуші болар еді.

Атқарушы биліктің басшысы

Көтерілісті жеңгеннен кейін Кавиньяк Ұлттық Ассамблея алдына келіп, оған делегацияланған диктаторлық өкілеттіктерден бас тарту ниетін білдірді, және 28 маусымда осылай істеді. Парламент оны Атқарушы биліктің басшысы (Chef du pouvoir exécutif) лауазымында растады. Мұрағатталған республикашыл ретінде Кавиньяк Франция мемлекетінің басшысы ретінде ақпан революциясының нәтижесінде қол жеткізілген демократиялық институттарды нығайтуға тырысты және осыған сәйкес кабинетінің мүшелерін таңдады. Көптеген министрлер де Ұлттық Ассамблеяның орташа республикашыл көпшілігінің органы болған Le National газетімен байланысты болды. Өкімет басында Кавиньяк саяси клубтарға бақылау орнатты және маусымдағы қарулы көтеріліске ықпал еткен деп санайтын солшыл баспасөзді жапты. Ол 1790-шы жылдардағы радикалды басылымның атымен аталатын Le Père Duchêne газетінің таралымын қоса алғанда, он бір газеттің жариялануын уақытша тоқтатты. Кейіннен, тамыз айында, ол "азаттық емес, азаматтық соғыстың құралы" болғандықтан Le Père Duchêne және тағы үш журналға бейшегін тыйым салды. Ұлттық Ассамблеяның маусым оқиғалары алдында қабылдаған шешіміне сәйкес Кавиньяк шілде айында ұлттық шеберханаларды жапты. Ұлттық шеберханалардың орнына үкімет тікелей көмек көрсетті, сондай-ақ жұмыссыздықты азайту мақсатында ірі ауқымды қоғамдық жұмыстар жүргізілді. Кавиньяк үкіметі өндірушілер мен жұмысшылар кооперативтерін қолдады, ересектердің фабрикадағы жұмыс уақытын реттеуге қатысты заңнаманы қабылдады және француз пошта жүйесін жаңғыртуға көмектесті. Осы кезеңде Атқарушы биліктің басшысының қолдауымен Ұлттық Ассамблея демократиялық конституцияны әзірледі. Сыртқы саясатта, Еуропаның көп бөлігінде Ұлттар көктемі революцияларымен белгіленген жыл ішінде Кавиньяк уақытша үкіметтің бұрынғы ұстанымын сақтап, Италия, Германия және Польшадағы ұлттық қозғалыстарға симпатия білдірді, бірақ тікелей араласудан аулақ болды. Ішкі қауіпсіздік және сыртқы жағдайдың күрделілігі бейтараптық саясатын қабылдауға себеп болды. Оның үкіметінің басты назарында Италияның солтүстігіндегі Пьемонт-Сардиния Австрия империясына қарсы жүргізіп жатқан Италияның тәуелсіздік соғысы тұрды. Шілде айының соңында Кустоца шайқасында Австрия жеңіске жеткеннен кейін Кавиньяк Пьемонт-Сардинияға көмек көрсету үшін әскер ұйымдастырды, бірақ тиісті өтініш болмағандықтан араласпады. Сонымен қатар, ол қараша айында Римдегі республикалық төңкерістен қашқан Папа Пий IX-ты құтқару үшін экспедициялық күш ұйымдастырды, бірақ кейіннен оны тоқтатты.

Президент сайлауы

8 қазанда Ұлттық Ассамблея Республика Президентін сайлауды халықтың тікелей дауысына салу туралы шешім қабылдады. Сайлау күні жақындаған сайын, бәсеке Луи Наполеон Бонапарт пен Кавиньяк арасында болады деген дәлелдер көбейе түсті. Екі басты кандидат та консервативті Тәртіп партиясының қолдауын алуға тырысты. Осы мақсатта Кавиньяк қазан айында, министрлік реформаға мүмкіндік туғанда, өзінің кабинетіне екі орлеанист (Вивьен мен Дюфоре) кіргізді, тіпті партия жетекшісі Адольф Тьерге өзінің үкіметінде вице-президенттік лауазымын ұсынды. Бірақ Тьер Кавиньякты тым солшыл деп есептеді, ал генерал консерваторлар күткендей оларға толықтай мойынсұнбады. Оның орнына ол Луи Наполеонды артық көреді, өйткені Тьердің пікірінше, ол "генерал Кавиньяққа қарағанда қызылдар мен социалистерден гөрі оқшауланғандай көрінеді". Ұзақ пікірталас нәтижесінде Тәртіп партиясы 5 қарашада ешқандай кандидатты қолдамауға шешім қабылдады. Кавиньяқтың жақтастары партия өз кандидаттарын ұсынады деп үміттенді, соның салдарынан дауыстар бөлініп, Кавиньяқтың жеңіс мүмкіндігі артады, себебі абсолютті көпшілік болмаған жағдайда соңғы шешімді Ассамблея қабылдайтын, ал онда Кавиньяқ көпшілік қолдауына ие болды. Үшінші кандидаттың болмауы Луи Наполеонға тиімді болды, ол халықтың сүйіктісі еді. Дегенмен Кавиньяқты француз баспасөзінің көп бөлігі, соның ішінде либералды газеттер Le Siècle және Journal des débats қолдады, бұл оның жеңіске жетуіне мүмкіндік беретін еді, өйткені сайлау науқаны көбінесе баспасөз арқылы жүргізілді. Дауыс беру 10 және 11 желтоқсанда өтті. Бірінші нәтижелер Луи Наполеонның жеңіске жақын екенін көрсеткен соң, Кавиньяқтың кеңесшісі полковник Шаррас оны билікте қалу үшін төңкеріс жасауға шақырды, бірақ ол бас тартты. Шаррас Луи Наполеонға билік беру Республиканы құлатпақ деген уәжіне Кавиньяк: "Ол құлауы мүмкін, бірақ қайтадан көтеріледі" деп жауап берді. Луи Наполеон сайлауда дауыстардың 74% алып жеңіске жетті, ал Кавиньяқ 19,5% дауыспен екінші орынға шықты. Жеңімпазға көпшілік дауыс бермеген төрт департаментті Кавиньяқ жеңіп алды: олар Бретаньде (Финстер және Морбиан) және Прованста (Буш-дю-Рон және Вар) орналасқан. 20 желтоқсанда Ұлттық Ассамблея палатасында билікті бейбіт түрде беру рәсімі өтті. Ұлыс сөзінде Кавиньяк парламентке "сенім мен мейірімділіктері үшін" алғыс айтты, өзінің және кабинетінің отставкасын ұсынды, содан кейін Ассамблея мүшесі ретінде өз орнына қайтты. Парламент төрағасы Арман Марраст Луи Наполеонды Республика Президенті деп жариялады.

Кейінгі мансап

Кавиньяк Екінші Республиканың қалған бөлігінде Ұлттық Ассамблеяда өкіл ретінде қызмет етуді жалғастырды. 1849 жылдың мамыр айындағы сайлауда Лот және Сена округтерінен қайта сайланған ол Лот округін таңдап, сол жақтағы орташа республикашылармен бірге орын алды. Кавиньяк көбінесе оппозициямен бірге дауыс берді; ол революциялық Рим Республикасын басу үшін президент жіберген әскери экспедицияға қарсы дауыс берді, сондай-ақ 1850 жылғы 31 мамырдағы жалпы еркек сайлау құқығын шектеген заңға және 1851 жылғы конституцияны қайта қарау туралы ұсынысқа қарсы шықты. 31 мамырдағы сайлау құқығына қарсы заң қабылданды, оны жою Луи Наполеонның 1851 жылғы 2 желтоқсандағы төңкерісіне себеп болды, оның нәтижесінде ол диктаторлық билікті қолға алып, Ұлттық Ассамблеяны таратып жіберді. 2 желтоқсанның таңертеңінде Кавиньяк Париждің 9-шы округіндегі үйінен полициямен, басқа оппозиция мүшелерімен бірге тұтқындалды. Алдымен Мазас түрмесіне қамалып, кейін Шато-де-Хамға ауыстырылды. Бірақ, Кавиньяк тұтқындалған кезде никелері болған Одиер банкирлер отбасының қызы Мадмуазель Одиерге үйлену үшін 29 желтоқсанда босатылды. Ол үйленгеннен кейін әскерден кетіп, ерлі-зайыптылардың ұлы Жак Мари Эужен Годфрой Кавиньяк 1852 жылдың мамырында дүниеге келді. Республиканың орнына келген Людовик Наполеонның (кейіннен император Наполеон III) Француз империясы тұсында ол 1852 және 1857 жылғы сайлауларда заң шығару корпусына (Corps législatif) сайланды. Алайда, екі жағдайда да Кавиньяк Империяға адалдық серт беруден бас тартты және осы себепті орын алуына рұқсат берілмеді. 1855 жылы Кавиньяк Фле, Сарттағы Оурн сарайын сатып алды. Ол 1857 жылғы 28 қазанда 55 жасында осы сарайда қайтыс болды. Оның қосылу рәсімі Парижде өтті, оған оның бұрынғы әріптестері Мишель Гудшо, Жозеф Гинар, Жюль Бастид және Баярд есімді бір жұмысшы қаралы шапандар болды. Ол Париждегі Монмартр зиратында ағасы Годфройдың қасына жерленді.