Кіріспе

Өсімдіктің орталық сабағының басқа сабақтардан күштірек өсу құбылысы. Ботаникада апикальдық үстемдік – өсімдіктің негізгі, орталық сабағының басқа сабақтарға қарағанда басым (яғни, күштірек өсетін) құбылысы; бұтақта, бұтақтың негізгі сабағы өзінің қосалқы бұтақтарынан басым. Өсімдік физиологиясы апикальдық үстемдікті терминал бүршігінің (және өсу шоғырының) бүйрек бүршіктерінің өсуіне тигізетін бақылау ретінде сипаттайды.

Шолу

Апикалық үстемдік – өсімдік гүлшоғының жоғарғы жағындағы өсу нүктесінің бүйірлік бүршіктердің өсуін тежеп, өсімдіктің тік боймен өсуіне жағдай жасаған кезде пайда болады. Өсімдіктің энергиясын жоғары қарай өсуге жұмсауы маңызды, себебі бұл оған фотосинтез процесі үшін қажетті жарық мөлшерін алуға мүмкіндік береді. Егер өсімдік қолда бар энергияны тік өсуге пайдаланса, ол айналасындағы басқа өсімдіктерден басымдық ала алады. Қоршаған өсімдіктерден жақсырақ өсетін өсімдіктердің тіршілікке бейімделу қабілеті жоғары болады. Сондықтан, апикалық үстемдік – бейімделу механизмі болып саналады. Әдетте, гүлшоғының ұшында апикалық бүршік орналасады, ол гүлшоғының өсуін қамтамасыз ететін жер. Апикалық бүршік өсімдік гормоны – ауксин (IAA) өндіреді, ол сабақтың төменгі жағындағы бүйірлік бүршіктердің өсуін тежейді. Ауксин көбінесе өсіп келе жатқан гүлшоғының жоғарғы жағында түзіледі және флоэма арқылы өсімдіктің барлық бөлігіне тасымалданады, содан кейін бүйірлік бүршіктерге таралып, олардың созылуын тоқтатады. Ауксиннің апикалық үстемділікті реттейтіні алғаш рет 1934 жылы анықталды. Апикалық бүршік алынғанда, IAA концентрациясы төмендеп, бүйірлік бүршіктер өсіп, жаңа гүлшоғын құрайды, олар өсімдіктің басты өсу нүктесі болу үшін бәсекелеседі.

Қолданбалар

Апикалды бүршік алынғанда, төмендеген ААА концентрациясы жақтан шығатын бүршіктердің өсіп, жаңа өскіндерді дамытуға мүмкіндік береді, олар өсуде жетекші болу үшін бәсекелеседі. Шөптеу, қырқу сияқты кесу әдістері осы табиғи жауапты пайдаланып, өсімдіктің тікелей өсуін шектеуге және қажетті пішін, мөлшер және/немесе өнімділік деңгейін алуға көмеседі. Апикальдық басымдық принципі эспалиер жасау, қоршау құру немесе топиар деп аталатын көркем мүсіндерді жасауда қолданылады. Егер SAM алынса, ол жаққа қарай өсуді ынталандырады. Ұқыпты кесу арқылы керемет дизайн немесе үлгілер жасауға болады. Кейбір жеміс ағаштарында күшті апикальдық басымдық болады, ал жас ағаштар нашар жақ бұтақтарының дамуына байланысты "сопақ" болып өседі. Мұндай жағдайда немесе бұтақтар кездейсоқ жұлып алынған жағдайда, стимуляцияланғысы келген бүйірлік бүршіктердің үстіндегі ауксин ағынын тоқтату арқылы апикальдық басымдықты азайтуға болады. Бұл әдісті бау-бақша шаруашылығымен айналысатындар жас ағаштарға жиі қолданады. Кейде, "Баллерина" алма ағаштарындағыдай, күшті апикальдық басымдық пайдалы. Бұл ағаштар шағын бақшаларда өсіріледі, ал олардың күшті апикальдық басымдығы және кәдімгі тамыр жүйесі тығыз, тар ағаш пен өте қысқа жеміс беретін жақ бұтақтарын береді.