Кіріспе

Музыкалық талдау – музыкалық шығармалардың немесе орындаулардың музыкалық құрылымын зерттеу процесі немесе академиялық пәні. Музыка теориясы бойынша маманы Иан Бенттің айтуынша, музыкалық талдау – «бұл қалай жұмыс істейді?» деген сұраққа тікелей жауап берудің құралы. Осы сұраққа жауап беру үшін қолданылатын әдіс, тіпті сұрақтан не түсініледі де, талдаушыдан талдаушыға және талдау мақсатына қарай өзгереді. Бенттің сөзіне қарағанда, «оны әдіс ретінде пайдалану 1750 жылдарға дейін жетеді. Дегенмен, ол орта ғасырлардан бастап, көмекші құрал болғанымен, ғылыми құрал ретінде қолданылып келді». Талдау принципі түрлі сынға ұшырады, әсіресе композиторлар тарапынан, мысалы, Эдгард Варезе «талдау арқылы түсіндіру – шығарманың рухын бұзу, қию» деген пікірін айтқан.

Талдау

Кейбір талдаушылар, мысалы Дональд Тови (оның «Музыкалық талдаудағы эсселері» ең оңай түсінілетін музыкалық талдаулардың қатарында) өз талдауларын проза түрінде ұсынды. Ханс Келлер сияқты басқалары (функционалдық талдау деп аталатын әдісті жасаған) кейбір жұмыстарында мүлдем прозалық түсіндірмелер қолданбады. Тови мен Келлерден өзге де көптеген белгілі сарапшылар болды. Ең танымал және ықпалдыларының бірі – Генрих Шенкер, ол барлық тоналды классикалық туындыларды қарапайым контрапункттік тізбектің («ұзартулар») дамыту ретінде сипаттауға бағытталған Шенкерлік талдауды әзірледі. Эрнст Курт «даму мотиві» терминін енгізді, Рудольф Рети туынды ішіндегі шағын мелодиялық мотивтердің дамуын зерттеумен танымал, ал Николас Руветтің талдауы музыкалық семиологияның бір түріне тең келеді. «Жаңа музыка ғылымымен» байланысты музыктанушылар көбінесе музыкалық талдауды (дәстүрлі немесе дәстүрлі емес) музыка орындаушылық тәжірибесін және музыканың туындауына, сондай-ақ музыканы тудыратын әлеуметтік ортаны зерттеумен бірге немесе оны қолдау үшін пайдаланады. Әлеуметтік факторларды қарастыру талдау әдістерін түсінуге көмектеседі. Эдвард Т. Коун музыкалық талдау сипаттама мен нұсқаулықтың арасында орналасқан деп санайды. Сипаттама – хордтарды римдік сандармен немесе тональдық қатарларды бүтін сандармен немесе қатардың түрімен белгілеу сияқты қарапайым талдамалық емес амалдардан тұрады, ал екінші ұшы – нұсқаулық, «мәтінмен расталмаған қатынастардың дұрыстығына талап етуден» тұрады. Талдау, керісінше, естілмейтін туындыны сипаттауға мәжбүрлемей, тыңдауға түсінік беруі керек.

Техникалар

Музыканы талдау үшін көптеген әдістер қолданылады. Метафора мен көркемдік сипаттама талдаудың бір бөлігі болуы мүмкін, ал шығармаларды сипаттауға қолданылған метафора "олардың ерекшеліктері мен байланыстарын ерекше айқын және терең түсінікпен көрсетеді: оларды бұрынғыдан жаңаша түсінуге мүмкіндік береді". Тіпті абсолютті музыканы "әлемнің метафорасы" немесе табиғатты "үлгілі форма" деп қарастыруға болады.

Дискреттеу

Талдау процесі көбінесе бір нәрсені салыстырмалы түрде қарапайым және кішкентай бөліктерге бөлуді қамтиды. Көбінесе, осы бөліктердің қалай біріккені және бір-бірімен қалай әрекеттесетіні зерттеледі. Бұл дискреттеу немесе сегменттеу процесі, Жан Жак Наттие сияқты, музыканы талдауға қолжетімді ету үшін қажет деп есептеледі. Фред Лердаль дискреттеуді тәжірибелі тыңдаушылардың тіпті қабылдауы үшін де қажет деп санайды, осылайша оны өзінің талдауларының негізіне қояды және Гьёрги Лигетидің «Артикуляция» сияқты шығармаларын қолжетімсіз деп табады. Ал Райнер Вехингер бұл шығарма үшін «Hörpartitur» немесе «тыңдауға арналған ноталар» жасады, ол түрлі дыбыстық эффекттерді транскрипцияға ұқсас нақты графикалық белгілермен көрсетеді.

Құрамы

Талдау көбінесе композициялық ұмтылысты көрсетеді, ал композициялар көбінесе "талдаулық ұмтылысты көрсетеді", бірақ "мәтінаралық талдаулар көбінесе қарапайым сөздік сипаттама арқылы сәтті аяқталады, бірақ ұсынылған байланыстарды нақты құрастырудың себептері жеткілікті. Шын мәнінде, біз осы әндердің [Гётенің "Nur wer die Sehnsucht kennt" шығармасының әртүрлі музыкалық нұсқалары] бір-бірімен қалай әуендесетінін, бір-біріне қалай түсініктеме беретінін және бір-біріне қалай әсер ететінін естиміз, бұл ретте музыка өзі сөйлейді". Бұл талдауға бейімділік қазіргі танымал музыкадағы трендтерде, әсіресе әртүрлі әндердің қосылуында анық байқалады.

Құралымдық талдау

Жак Шейли талдауды толығымен композициялық тұрғыдан қарастырады, былай деп мәлімдейді: «Талдау – «композитордың орнына қойып», ол жазу кезінде не сезінгенін түсіндіруден тұратындықтан, шығарманы автордың өзінің ойларына жат критерийлермен зерттеуге болмайды, тондық талдауда да, гармониялық талдауда да».

Түсінік талдау

Екінші жағынан, Фэй: «Музыка туралы талдамалық пікірталас көбінесе бірден сезілмейтін процестерге қатысты болады. Талдаушы тек практикаға қатысты ережелерді қолданумен немесе шығармашылық процестің сипаттамасымен айналысуы мүмкін. Бірақ ол қандай мақсат қойса да, әсіресе XX ғасыр музыкасында, біздің тікелей музыкалық тәжірибемізді ашып көрсетуде көбінесе сәтсіздікке ұшырайды» дейді және осылайша талдауды Эдвард Т. Коун сияқты толығымен қабылдау тұрғысынан қарастырады: «Нағыз талдау құлақ арқылы және құлақ үшін жұмыс істейді. Ең ұлы талдаушылар – ең өткір құлағы бар адамдар; олардың түсініктері музыканы қалай естіген жөн екенін көрсетеді, бұл өз кезегінде оны қалай орындау керектігін білдіреді. Талдау – орындауға нұсқау». Томсонның пікірінше: «Денсау талдамалық көзқарас қабылдау актісімен шамалы ғана үйлесетін болып көрінеді».

Имманентті деңгейді талдау

Имманенттік деңгейдегі талдауларға Альдер, Генрих Шенкердің талдаулары және Пьер Булездің "онтологиялық структурализмі" жатады. Булез өзінің "Бастапқы рәсім" талдауында былай дейді: "Мен мұнда шығармашылық процесті ашуға талпынбағанымды қайтадан айтуым керек, мен нәтижемен айналысамын, оның жалғыз айқын нәрсесі – математикалық қатынастар. Егер мен осы құрылымдық ерекшеліктердің бәрін тапқан болсам, онда олар бар, және олардың саналы немесе санасыз түрде қойылғаны, немесе олар композитордың түсінігіне қаншалықты әсер еткені маған маңызды емес; мен мұндай шығарма мен 'гений' арасындағы өзара әрекеттесуге аса қамқорлық танытпаймын." Наттиз бұл үш тәсілдің өздері толық емес екенін және барлық үш деңгейді талдау қажет екенін қайта-қайта айтады. Жан Молино музыкалық талдаудың он сегізінші ғасырдың басында поэтикалық тұрғыдан эстетикалық тұрғыға қарай ықпалдасқанын көрсетеді.

Ресми емес талдаулар

Наттиз формальданбаған және формальданған талдауларды ажыратады. Формальданбаған талдаулар, музыкалық және талдамалық терминдерден басқа, тілден өзге ресурстар мен әдістерді қолданбайды. Ол сондай-ақ импрессионистік, парафразалық немесе мәтіннің герменевтикалық тұрғыдан қарауы (мәтін түсіндірмелері) арасындағы формальданбаған талдауларды ажыратады. Импрессионистік талдаулар «көп немесе аз жоғары әдеби стильде, ерекше деп саналатын элементтердің бастапқы таңдауынан басталады», мысалы, Клод Дебюссидің «Фавнның түстен кейінгі кешке арналған прелюдиясының» басы туралы мына сипаттама: «Сегізінші ноталардың бинарлық және тернарлық бөліністерінің кезектесуі, үш үзілістің икемді қимылдары фразаны осылай жұмсартады, оны осылай сұйық етеді, ол барлық арифметикалық қатаңдықтардан қашып кетеді. Ол аспан мен жер арасында грегориандық әндей жүзеді; ол дәстүрлі бөліністерді көрсететін белгілердің үстінен сырғанап өтеді; ол түрлі тональностьтар арасында соншалықты жасырын түрде жылжиды, одан олардың қысымынан оңай босатылады, ал мелодия осы себепті атоналдылықтан көркем түрде кетер алдында, үйлесімдік негіздің алғашқы пайда болуын күту керек». Парафраздар – мәтіннің оқиғаларын аздаған түсіндірмелермен немесе қосымшалармен қарапайым сөздермен «қайта айту», мысалы, Бахтың үшінші сюитасының «Буре» бөлімі туралы мына сипаттама: «Анакрузис, ре мажордағы бастапқы фраза. (а) деп белгіленген фигура бірден үшіншіден бір октава төмен түсіп, қайталанады және ол бүкіл шығармада қолданылады. Бұл фраза бірден оның жауабына, яғни ре мажорынан ля мажорына ауысады. Бұл (а) фигурасы тағы екі рет қайта қолданылады, әр жолы жоғарылайды; бұл бөлім қайталанады». Музыкалық мәтінді герменевтикалық тұрғыдан қарау – мелодия элементтерін сипаттауға және «атауға» негізделеді, бірақ оған герменевтикалық және феноменологиялық тереңдік қосады, бұл талантты жазушының қолында нағыз түсіндіру шедеврлеріне әкелуі мүмкін. Абрахам мен Дальхаустың «Melodielehre» (1972) еңбегіндегі барлық иллюстрациялар тарихи сипатта; Розеннің «Классикалық стиль» (1971) мақалалары бір дәуірдің стилінің мәнін ұғынуға тырысады; Майердің Бетховеннің «Қош-саулық сонатасы» туралы талдауы, қабылданатын құрылымдар тұрғысынан мелодияны зерттейді. Ол соңғы мысал ретінде Франц Шуберттің аяқталмаған симфониясының мына сипаттамасын келтіреді: «Бірінші тақырыптан екінші тақырыпқа өту әрқашан музыкалық сурет салудың қиын бөлігі; және Шуберт оны тегіс орындаған сирек жағдайларда, күш-жігер оны жайлаудың шегіне дейін талпындырады (мысалы, керемет ля минорлық квартеттің баяу бөлімінде). Сондықтан, оның ең шабыттанған шығармаларында көшу кенеттен болатын театрлық төңкеріспен жүзеге асырылады; және барлық осындай төңкерістердің ішінде ең қарапайымы, әрине, аяқталмаған симфонияда. Жарайды, енді симфония тарихында жаңа нәрсе бар, Бетховеннің тоғызыншысының әрқайсысында пайда болған жаңалықтардан кем емес, қарапайым емес. Оның тарихи шығу тегі маңызды емес, оның құндылықтарын бағалайық. Бұл – таңғажайып сәт емес пе?»

Ресмилендірілген талдаулар

Формальды талдаулар мелодиялық функциялардың үлгілерін ұсынады немесе музыканы модельдеуге мүмкіндік береді. Мейер жалпы үлгілерді, яғни "зерттеліп жатқан барлық корпус туралы бейне беретін, сипаттамаларды тізімдейтін, құбылыстарды жіктейтін немесе екеуін де жасайтын, сондай-ақ статистикалық бағалау ұсынатын" модельдерді және "мелодиялық оқиғалардың нақты уақыт бойынша тізбектелу ретімен әуенді қайта құруға тырыспайтын" сызықтық үлгілерді ажыратады. Сызықтық үлгілер мелодияның иерархиялық құрылымын ғана емес, сонымен қатар оқиғалардың таралуын, ортасын және контекстін қамтитын ережелер жүйесі арқылы корпусты сипаттайды. Мысалдарға Ченоуеттің "Жаңа Гвинея әндеріндегі дыбыстардың тізбегін әр мелодиялық интервалды басқаратын таралу шектеулері тұрғысынан түсіндіруі", Хердонның трансформациялық талдауы және Барони мен Якобонидің Бахтың хоралдарындағы сопрано партиясы үшін жасаған "компьютермен тексерілгенде Бах стилінде әуендер жасауға мүмкіндік беретін грамматикасы" жатады. Жалпы үлгілер одан әрі белгілер бойынша талдауға бөлінеді, олар "белгілі бір айнымалының болуын немесе болмауын анықтайды және ән, жанр немесе стиль туралы жиынтық бейне жасайды", ал классификациялық талдаулар құбылыстарды классқа бөледі. Классификациялық талдаулар көбінесе таксономиялық деп аталады. "Анализдің негізін нақты көрсету – бұл тәсілдің маңызды критерийі, сондықтан бірліктерді шектеу әрқашан олардың құрамдас айнымалылары тұрғысынан мұқият анықтаумен бірге жүреді".

Аралық талдаулар

Наттиз соңында "редуктивті формальды нақтылық пен импрессионистік еркіндік арасындағы" делдалдық үлгілерді ұсынады. Оларға Шенкер, Мейер (мелодиялық құрылымның жіктелуі), Нармур және Лердал-Джекендоффтың "формалды ережелер жүйесіне сүйенбей графика қолдануы" жатады, бұл ауызша талдауларды толықтырып, оларды алмастырмайды. Бұл Мильтон Баббит пен Борецтің формальды үлгілеріне қарсы келеді. Наттиздің пікірінше, Борец "өзінің формальды-логикалық моделін музыканың ішкі мәнімен шатастырып алуда", ал Баббит "музыкалық теорияны гипотетикалық-дедуктивті жүйе ретінде анықтайды, бірақ оның сөздеріне жақын қарасақ, теория болашақ музыканы қалыпқа келтіруге де тырысатынын жедел түсінеміз; яғни, теорияның құндылығын эстетикалық нормаға айналдыру – антропологиялық тұрғыдан қарағанда, қабылдау қиын тәуекел". Сол сияқты, "Борец логикалық формализмді ынтамен қабылдаса да, оның ұсынған формализациясы үшін деректер қалай алынғанын білу мәселесінен жалтарып отырады".

Әр түрлі талдаулар

Әдетте, берілген жұмысты бірнеше адам талдайды және әртүрлі немесе келіспейтін талдаулар жасалады. Мысалы, Клод Дебюссидің «Пеллеас және Мелисанда» пьесасының прелюдиясының алғашқы екі тақтысы Лейбовиц, Лалой, ван Аппледорн және Христос тарапынан әртүрлі талданған. Лейбовиц бұл реттілікті D минорында: I–VII–V деп талдайды, мелодиялық қозғалысты ескермейді, Лалой оны D: I–V ретінде талдайды, екінші тақтыдағы G-ді әшекей деп қарастырады, ал ван Аппледорн мен Христос екеуі де оны D: I–VII ретінде талдады. Наттиз бұл келіспеушілікті талдаушылардың жеке аналитикалық жағдайларымен және оның «трансценденттік принциптер» деп атаған нәрсесімен (1997b: 853, Джордж Холтон «темалар» деп атауы мүмкін), «философиялық жобалармен», «негізгі принциптермен» немесе талдаулардың априорлы түсініктермен байланыстырады, мысалы, Наттиздің белгінің үш бөліктен тұратын анықтамасын қолдануы және эпистемологиялық тарихшы Пол Вейннің ізімен «сюжеттер» деп атауы. Ван Аппледорн реттілікті D: I–VII ретінде қарастырады, бұл бесінші тақтыдағы бірінші аккордты түсіндіруге мүмкіндік береді, Лалой оны D бойынша доминантты жетінші (V/IV) деп санайды, кемітілген бесіншісі бар (IV он екінші тақтыға дейін келмейді), ал ван Аппледорн оны D бойынша француздық алтыншы, DFA[C] деп, әдеттегі екінші инверсияда қарастырады. Бұл D екінші дәреже екенін және бірінші дәрежеге, C-ға қажетті сілтеме D: VII немесе C бас акордымен белгіленеді. «Бесінші тақтыдағы аккордты түсіндіру қажеттілігі CEG-дің бірінші тақтыдағы D–(F)–A сияқты ‘бірдей маңызды’ екенін анықтайды». Лейбовиц аккорд үшін тек бас ырғағын береді, E I–II прогрессиясын көрсетеді, бұл оның «нақты және нағыз емес арасындағы диалектикасына» сәйкес «нақты емес» прогрессия, ал Христос аккордты B бас ырғағымен кеңейтілген он бірінші ретінде түсіндіреді, оны дәстүрлі үштен бір кеңейтілген аккорд ретінде қарастырады. Анализші тек белгілі бір ерекшеліктерді таңдап қана қоймай, оларды сюжет бойынша да ұйымдастырады. (176) Джон Блэкинг, басқалармен бірге, «әлемде бір ғана түсінік бар және оны мәдениеттегі музыканың контекстке сезімтал талдауымен анықтауға болады» деп санайды, ал Наттиз бен басқалар «әрбір жұмыс үшін бір ғана жарамды музыкалық талдау болмайды» дейді. Блэкинг мысал ретінде былай келтіреді: «Барлығы қатты келіспейді және Моцарттың симфонияларының, концерттерінің немесе квартеттерінің осы немесе сол тармағында негізгі мағынасы туралы академиялық беделіне тік тік тұрады. Егер біз Моцарт оларды жазғанда не ойлағанын нақты білсек, бір ғана түсінік болуы мүмкін еді». (93) Алайда, Наттиз «Моцарт не ойлағанын» анықтасақ та, бейтарап және эстетикалық деңгейлерді талдау жетіспейтінін айтады. Роджер Скрутон Наттиздің «Негіздеріне» жазған шолуында, «оның дұрыс естігенше, қалағандай сипаттауға болады, кейбір сипаттамалар оны тыңдаудың дұрыс емес жолдарын ұсынады, [«Пеллеас және Мелисандада»] естілетін анық нәрсе – «модальді» бөлім мен одан кейінгі тақтар арасындағы көңіл-күй мен атмосфераның контрасты» дейді. Наттиз композициялық ниеттің қабылдаумен бірдей болса, «музыкалық тіл тарихшылары тұрақты ұйқыға кете алады» деп қарсылық білдіреді. Скрутон өзін «Пеллеас және Мелисанданы» «дұрыс» қабылдау үшін әмбебап, абсолютті ар-ұждан ретінде көрсетеді. Бірақ есту – белсенді символикалық процесс (оны түсіндіру қажет): қабылдаудағы ештеңе өзінен-өзі анық емес». Осылайша, Наттиз талдаулар, әсіресе «семиологиялық бағытты көздейтіндер, кем дегенде, бұрыннан жазылған талдаулардың салыстырмалы сын-тексеруін, егер олар бар болса, жұмыстың неліктен осы немесе сол жазушы құрастырған осы немесе сол бейнеге ие болғанын түсіндіру үшін: барлық талдау – бейнелеу; [және] жаңа талдауда қолданылатын талдамалық критерийлердің түсіндірілуі, осылайша осы жаңа талдаудың кез келген сыны осы талдаудың өз мақсаттары мен әдістерімен байланысты болуы мүмкін. Жан-Клод Гарденнің айтуынша, «жаңа теорияны құруға әкелген физикалық деректер мен ақыл-ой операцияларын көрсетуді сұрағанда, физикалық немесе биолог таңғалмайды». Адамның іс-әрекетін нақтылау білімнің жиынтық жетістігін жасауға көмектеседі». (177)