Жеті жылдық соғыста Швецияның Помераниядағы әрекеттері

Кіріспе

Жеті жылдық соғыс театры
Швецияның Жеті жылдық соғысқа қатысуы

Померания соғысы – Жеті жылдық соғыстың театры. Бұл термин 1757 және 1762 жылдар аралығында Швеция мен Пруссия арасында Швед Помераниясында, Пруссия Помераниясында, Солтүстік Бранденбургте және Шығыс Мекленбург-Шверинде болған шайқастарды сипаттау үшін қолданылады. Соғыс швед және пруссиялық әскерлердің бір-біріне қарсы үздіксіз қозғалысымен сипатталды, ешқайсысы шешуші жеңіске жете алмады. Ол 1757 жылы швед әскерлерінің пруссиялық аумаққа басып кіргенімен басталды, бірақ олар 1758 жылы орыс күштерінің келгеніне дейін Стральзундта қоршауға алынып, кері шегінді. Одан кейін шведтердің пруссиялық аумаққа қайта басып кіргені кезінде пруссиялық шағын флот жойылды және оңтүстікке қарай Нойрупинге дейін аумақтар басылып алынды, алайда 1759 жылдың соңында науқан тоқтатылды, себебі жетіспеуші жабдықталуынан швед әскерлері Штеттин (қазіргі Щецин) қаласын жаулап алуға немесе орыс одақтастарымен бірігуге мүмкіндік таппады. 1760 жылдың қаңтарында пруссиялықтардың швед Помераниясына жасаған қарсы шабуылы тойтарылды, ал жыл бойы швед әскерлері Пруссия аумағына оңтүстікке қарай Пренцлауға дейін қайтадан ілгеріледі, бірақ қысқа дейін швед Помераниясына қайта шегінді. 1761 жылдың жазында Пруссияға қарсы тағы бір шведтік науқан басталды, бірақ жабдықтау мен жабдықтардың жетіспеуіне байланысты ол тез арада тоқтатылды. Соғыстың соңғы кездесулері 1761/62 жылдарының қысында Швецияның Померания шекарасынан бері Мекленбургтегі Малчин мен Нойкален маңында өтті, содан кейін тараптар 1762 жылдың 7 сәуірінде Рибниц бітіміне келісті. 5 мамырда Ресей-Пруссия одағы шведтердің болашақ ресейлік көмекке үміттенуін жойды, және Пруссия тарапынан ресейлік араласу қаупін тудырды, осыдан кейін Швеция бейбітшілікке келуге мәжбүр болды. Соғыс 1762 жылдың 22 мамырында Пруссия, Мекленбург және Швеция арасындағы Гамбург бейбіт шартымен ресми түрде аяқталды. Швециялық «шапқыштар» партиясының 1720 жылы Пруссияға жоғалтқан аумақтарды қайтарып алу үміті күйреп, халыққа ұнамайтын және қымбатқа түскен соғыс олардың кейін құлауына себеп болды.

The Pomeranian War was a theatre of the Seven Years' War. The term is used to describe the fighting between Sweden and Prussia between 1757 and 1762 in Swedish Pomerania, Prussian Pomerania, northern Brandenburg and eastern Mecklenburg Schwerin. The war was characterized by a back and forth movement of the Swedish and Prussian armies, neither of whom would score a decisive victory. It started when Swedish forces advanced into Prussian territory in 1757, but were repelled and blockaded at Stralsund until their relief by a Russian force in 1758. In the course of the following, renewed Swedish incursion into Prussian territory, the small Prussian fleet was destroyed and areas as far south as Neuruppin were occupied, yet the campaign was aborted in late 1759 when the undersupplied Swedish forces succeeded neither in taking the major Prussian fortress of Stettin (now Szczecin) nor in combining with their Russian allies. A Prussian counter attack of Swedish Pomerania in January 1760 was repelled, and throughout the year Swedish forces again advanced into Prussian territory as far south as Prenzlau before again withdrawing to Swedish Pomerania in the winter. Another Swedish campaign into Prussia started in the summer of 1761, but was soon aborted due to shortage of supplies and equipment. The final encounters of the war took place in the winter of 1761/62 near Malchin and Neukalen in Mecklenburg, just across the Swedish Pomeranian border, before the parties agreed on the Truce of Ribnitz on 7 April 1762. When on 5 May a Russo Prussian alliance eliminated Swedish hopes for future Russian assistance, and instead posed the threat of a Russian intervention on the Prussian side, Sweden was forced to make peace. The war was formally ended on 22 May 1762 by the Peace of Hamburg between Prussia, Mecklenburg and Sweden. The hopes of the Swedish Hats party to recover territories lost to Prussia in 1720 were thwarted, and the unpopular and costly war contributed to their subsequent downfall.

Өмірбаян

Швецияның Жетіжылдық соғысқа араласуының басты себебі – Швецияда билікте болған «Шапкалар» фракциясы Пруссияның Фридрих II көптеген жауына жеңіліп, Швецияға 1720 жылы Ұлы Солтүстік соғысының соңында Пруссияға өткізілген Помераниядағы иеліктерін қайтарып алуға қауіпсіз мүмкіндік береді деп сенгені болды. 1756 жылғы монархиялық төңкеріс әрекетінен ашуланған және қорқытылған «Шапкалар» Фридрихтің құлауын қалап, Фридрихтің қарындасы, Пруссияның швед патшайымы Луиза Ульриканы кемсірту және жою ниетінде болды. «Шапкалар» фракциясын соғыс жариялауға Франция да ынталандырды, оның тілектері «Шапкалардың» әрекеттерінің басты бағыты болды. Фридрихтің 1756 жылы Саксонияға басып кіруі соғысқа себеп ретінде пайдаланылды, Швеция мен Франция бұл әрекетті 1648 жылғы Вестфалия шартының бұзылуы деп айыптады, олар екеуі де осы шартты кепілдік берген тараптар еді. 1757 жылдың 21 наурызында Франция мен Австрия үкіметтері Швеция мен Францияның Германияның бостандығын шартқа сәйкес сақтау қажеттігін түсіндірген келісімге келді. Франция мұндай соғысқа қаржылық көмек көрсетуге уәде берді және сол жылдың маусым айында Германияға 20 000 швед әскерін жіберу туралы шешім қабылданды. 13 қыркүйекте бұл әскер Пруссияның Помераниясына басып кірді. Бұл басып кіру агрессиялық соғыс сипатында болмауы үшін (агрессиялық соғысқа штаттардың келісімісіз бастауға болмайды), шведтер соғыс жарияламады және бұл әрекетті неміс парламентіне тек бейбітшілікті қалпына келтіру мақсатында жасалған шабуыл ретінде ұсынды. Жауынгерлік әрекеттер басталғаннан кейін ғана Франция мен оның одақтастарынан уәделенген қаржылық көмек келді, және тек содан кейін, 1757 жылдың 22 қыркүйегінде швед үкіметі талаптарын жариялап, соғыс жариялады. Алайда, «Шапкалар» швед армиясының күшін дұрыс бағаламады, себебі әскерлер нашар жаттығудан өткен, жабдықтары жеткіліксіз және соғысқа толыққанды дайын емес еді.

17571758

Германияға жіберілген швед армиясы одақтастар басып алған жерлерді иеленуге ғана жеткілікті болды, бірақ қажетті қаржысы болмаса да, шабуылға шығу үшін барлық қажетті дайындықтарды жасады. Армияның Фредерикті басуға бағытталған негізгі мақсаты жалған екені анықталды. 1757 жылғы 5 қарашада Россбах шайқасындағы жеңісі туралы хабарланған швед командирі, маршал Маттиас Александр фон Унгерн Стернберг, өз үкіметінің және француз агенті Марк Рене де Монтелемберттің Берлинге шабуыл жасау туралы бұйрықтарына бағынуға батылдық танытпады. Оның орнына, 1757 жылдың қараша айында швед Помераниясына қайтып келді, онда пруссиялықтар Стральзунд пен Рюгенде шведтерді қоршауға алған еді. Фон Унгерн Стернберг 1757 жылғы 21 желтоқсанда қолбасшылықты Густаф фон Розенге тапсырды, бірақ фон Розен да пруссиялықтардың блокадасына түсіп, әрекетсіз күйге түсуге мәжбүр болды. Бұл блокада 1758 жылғы 18 маусымда Ресей армиясының шабуылымен алынып тасталды, бірақ фон Розен өзінің нәтижесіз еңбегінен шаршап, қолбасшылықты Густав Дэвид Гамильтонға берді. 27 шілдеде Аугустин Эренсвард Пеенменде төбесін басып алды, ал Гамильтон 16 000 саяхатшыны Кустринді қоршап тұрған ресейліктерге көмекке жіберді. Алайда, Зорндорф шайқасындағы жеңілістен кейін ол сакстармен бірігу үшін Саксонияға баруға шешім қабылдады. Бірақ ол Бранденбургтегі Нейруппиннен әрі жылжуға мүмкіндік таппады. Ол сол жерден жіберген жасақ 26 қыркүйекте Торнов шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, бірақ майор 28 қыркүйекте өткен шайқаста Фербелинге 800 сарбазбен жетіп, оны 5000-ге жуық пруссиялықтардан қорғады. Австрияның Саксонияға басып кіруі сәтсіз аяқталғаннан кейін, Гамильтон 10 қазанда Нейруппиннен Одер өзеніне қарай, ресейліктермен бірігу үмітімен аттанды. Бірақ ол мұнда да сәтсіздікке ұшырады, сондықтан швед әскері қысқы жайлауға көшуге мәжбүр болды, ал Гамильтон швед Помераниясына қайтып келді. Үкімет оны әскердің сәтсіздігі үшін кінәлады және оған қолбасшылық лауазымынан кетуге қысым жасады, осыған байланысты Гамильтон 1758 жылғы 23 қарашада лауазымынан кетті. Гамильтонның орнына сол жылдың 19 желтоқсанында Якоб Альбрехт фон Лантингсхаузен командир болып тағайындалды.

The Swedish army sent to Germany was only sufficient for taking possession of what had already been conquered by the Allies, but made the all necessary preparations to go on the offensive despite not having the necessary funds. The army's very premise, to suppress Frederick, was found false—on being notified of his victory at Rossbach on 5 November 1757, the Swedish commander Marshal Mattias Alexander von Ungern Sternberg dared not obey the orders from his government and the French agent Marc René de Montalembert to lead his ill equipped army in a march on Berlin, instead returning in November 1757 to Swedish Pomerania, where the Swedes were being besieged by the Prussians at Stralsund and Rügen. Von Ungern Sternberg relinquished command on 21 December 1757 to Gustaf von Rosen, but von Rosen too was forced to lie idle, blockaded by the Prussians. This blockade was lifted by an invading Russian army on 18 June 1758, but von Rosen had grown tired of his thankless task and handed command over to Gustav David Hamilton. Augustin Ehrensvard captured Peenemünde hill on July 27, and Hamilton sent 16,000 men to support the Russians, who were besieging Küstrin. However, after their defeat at Zorndorf he decided instead to march to Saxony to join up with the Austrians. However, he got no further than Neuruppin in Brandenburg. A detachment he sent from there suffered a heavy defeat on 26 September at the Battle of Tornow, but Major was able to reach Fehrbellin with 800 men to defend it from about 5,000 Prussians at a battle fought there on 28 September. After the failure of the Austrian invasion of Saxony, Hamilton left Neuruppin on 10 October and headed for the River Oder, in the hopes of joining up with the Russians. He failed in this and the Swedish force had to go into winter quarters, with Hamilton returning to Swedish Pomerania. The government blamed him for the force's failure and pressured him into resigning his command, which Hamilton did on 23 November 1758. Hamilton was replaced as commander on 19 December the same year with Jacob Albrecht von Lantingshausen.

1759 жыл

1759 жылдың басында Пруссияның үстем күштері оны Штральзундқа шегінуге мәжбүр етті, қатал шайқастардан кейін Деммин, Анклам және Пенемундедегі гарнизондарын жоғалтты. Ресей майдағы әрекеттері швед Помераниясын азат етті, бірақ ақша мен жабдықтың жетіспеуі швед командирінің науқанды тамыз айында ғана бастауына себеп болды. Оның мақсаты – Штеттин қаласын қоршау болды, ал оған дайындық ретінде Лантингхаузен Аксель фон Ферсенге 4000 сарбазды Узедом мен Волинды басып алуға жіберді. Бұл міндет қыркүйек айындағы Фриш Хаф шайқасы швед теңіз үстемдігін қамтамасыз еткеннен кейін орындалды. Лантингхаузен әскердің басым бөлігін Пруссия Помераниясына тереңірек жылжытты, онда ол ұзақ уақыт бойы тоқтады. Дегенмен, одақтастарының көмегі болмағандықтан, Штеттин қаласын қоршауға мүмкіндік таппады және күздің аяғында швед Помераниясына қайта шегінді.

1760 1762 жыл

Пруссиялықтар 20 қаңтарда 1760 жылы швед Помераниясына шабуыл жасады, бірақ бұл жолы олар кері тартты және 28 қаңтарда швед әскерлері Анкламға дейін жетіп, прус генералы Генрих фон Мантеуффельді тұтқынға алды. Дегенмен, осы жетістіктерге қарамастан және прус армиясының назары көбінесе басқа жаққа аударғандықтан, Лантингсхаузен мен оның 15 000 әскері жеткіліксіз жабдықталғандықтан тек тамыз айында ғана Пруссияға басып кіре алды, негізінен көлік іздеу үшін. Ол өзінің 6000 әскерінен тұратын негізгі күшін Бранденбургтегі Пренцловқа (қазіргі Пренцлау) қарай жылжытты, ал Пасевальде Августин Эренсвардты жасақпен қалдырды. Сол жерде оларға жау шабуыл жасады және олар батыл түрде қарсы тұрды, бірақ Эренсвард жараланып, лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Содан кейін көптеген офицерлер парламентке қатысу үшін кетіп, офицерлердің жетіспеушілігі Лантингсхаузенді швед Помераниясына қайта оралуға мәжбүр етті, онда ол бүкіл қыс бойы пруссиялықтардың шабуылына ұшырамады. Оның бұйрықтары барлық күтулерден асып түссе де, Лантингсхаузен орасан зор қиындықтардан шаршап, 1761 жылдың маусым айында отставкаға кетті. Тек шілде айында оның орнын басушы Августин Эренсвард 7000 сарбазды жинап, жау еліне басып кірді. Прус әскерінен артық болғанымен, олардың жабдықтары нашар болғандықтан, олардың ілгерілеуі ұзаққа соқпады және науқанда ұсақ шайқастар ғана болды. Қыркүйекте ол 1759 жылдан бері Колбергті қоршап тұрған орыстарға көмек көрсету үшін граф Фредерик Вильгельм фон Гессенштейн басқаратын екі полкті жіберді. Алайда, Гессенштейнге көп ұзамай кері шегінуге тура келді, ал қазан айында швед әскерінің барлығы швед Помераниясына оралды. Пруссиялықтар өздерінің шекараларына қатысты алаңдағанда, ол Якоб Магнус Спренгтпортенді жеңіл әскерлермен (сол себепті Спренгтпортенска деп аталды) Мекленбургке жіберді және 23 желтоқсанда Малчинде пруссиялық әскерді жеңді. Бірақ ол жерде олар пруссиялық әскердің басым күштерімен қоршалып қалды, бірақ Эренсвард олардан шығып, оны құтқара алды. Де Карналл басқаратын алғы шеп Нюкаленде (1762 жылдың 2 қаңтарында) жолды бөгеуге тырысқан пруссиялықтарды жеңді, ал Эренсвард Малчинге басты. Бірақ ол дереу швед Помераниясына қайтып оралды және 7 сәуірде өздігінен бітімге келді – Рибниц бітімі бейбітшілік орнағанға дейін сақталды.

The Prussians then invaded Swedish Pomerania on 20 January 1760, but this time they were repulsed and on 28 January Swedish troops penetrated as far as Anklam and captured the Prussian general Heinrich von Manteuffel. However, despite these successes and despite the Prussian army's attention mainly being elsewhere, Lantingshausen and his 15,000 troops were under supplied and only able to invade Prussia in August, mainly in order to find supplies. He pushed forward to Prenzlow (now Prenzlau) in Brandenburg with his main force of 6,000 troops, leaving Augustin Ehrensvard with a detachment in Pasewalk. There he was attacked by the enemy and fought back bravely, but Ehrensvard was wounded and had to resign his command. Then many officers left to participate in parliament and the resulting shortage of officers forced Lantingshausen to return to Swedish Pomerania, where he remained for the whole winter without being attacked by the Prussians. Although his commands exceeded any expectations, Lantingshausen tired of the immense difficulties and in June 1761 resigned. Only in July was his successor Augustin Ehrensvard able to raise 7,000 men to invade the enemy's country. Although superior to the Prussian army that tried to prevent his advance, they were so poorly equipped that the advance did not get far and the campaign saw only minor engagements. In September he sent two regiments under count Frederick William von Hessenstein to support the Russians, who had been besieging Kolberg since 1759. However, Hessenstein soon had to withdraw and in October the whole Swedish force returned to Swedish Pomerania. When the Prussians began to worry about their borders, he sent Jacob Magnus Sprengtporten with light troops (the so called Sprengtportenska) to Mecklenburg and on 23 December defeated a Prussian force at Malchin on 23 December. However, there he was surrounded by a superior Prussian force, though Ehrensvard was able to break through and rescue him. An advance guard under De Carnall defeated the Prussians at Neukalen (2 January 1762) who were trying to block the road and Ehrensvard marched into Malchin. However, he then immediately returned to Swedish Pomerania and on 7 April came to a truce on his own initiative—this truce of Ribnitz lasted until the peace.

Нәтижелер

Швецияда осы қымбат және нәтижесіз соғысқа наразылық күшті болғандықтан, «Шапшаңдардың» үкіметтегі билігі әлсіреп, соғыстың салдарынан туған жағдай шатастығы 1765 жылы олардың құлауына әкелді. 1762 жылғы қаңтарда Ресейдің Елизаветасының қайтысы Еуропадағы саяси ахуалды түбегейлі өзгертті. 5 мамырда ресми түрде құрылған орыс-пруссиялық одақ Ресейді Швецияның одақтасы емес, жауына айналдыру қаупін тудырды. Сондықтан құпия комитет сол жылдың 13 наурызында Швеция жеке бейбітшілік іздеуі керек деп шешті. Патшайымның араласуы арқылы шведтер 22 мамырда Пруссия және Мекленбургпен Гамбург бейбіт шартын жасады, осылайша жеңілістерін мойындады. Пруссия мен Швеция соғысқа дейінгі жағдайға оралды.