Құстар отбасы: Лақтар, шақшықтар және ұзынқұйрықтар

Кіріспе

Құстар отбасы
құстар отбасы

Қарлығаштар, мартиндер және арақанаттар, немесе Hirundinidae – бүкіл әлемде, барлық континенттерде, тіпті кейде Антарктидада кездесетін, әуеде тамақтана білуге өте бейімделген, ерекше сыртқы түрі бар, сайрақ құстар отбасы. "Қарлығаш" термині Ұлыбритания мен Ирландияда Hirundo rustica үшін жалпы атау ретінде қолданылады. Hirundinidae-дің шамамен 90 түрі белгілі, олар 19 туысқа бөлінеді, ең көп түрлілігі Африкада кездеседі, олар тесіктегі ұялар ретінде пайда болған деп есептеледі. Олар сондай-ақ бірнеше мұхит аралдарында да кездеседі. Еуропалық және Солтүстік Американың көптеген түрлері ұзақ қашықтыққа көшіп-қонып жүреді; ал Батыс және Оңтүстік Африканың қарлығаштары көшпейді. Бұл отбасы екі кіші отбасын қамтиды: Pseudochelidoninae (Pseudochelidon туысының өзен мартиндері) және Hirundininae (барлық басқа қарлығаштар, мартиндер және арақанаттар). Ескі әлемде "мартин" атауы көбінесе квадрат пішіндес құйрықты түрлерге, ал "қарлығаш" атауы көбінесе қанаты бұрылып, тік құйрықты түрлерге қолданылады; алайда, бұл айырмашылық нақты эволюциялық бөлінуді көрсетпейді. Жаңа әлемде "мартин" атауы Progne туысының мүшелеріне ғана беріледі. (Осы екі жүйенің арқасында бір түр Ескі әлемде құм мартині, ал Жаңа әлемде жағалау қарлығашы деп аталады.)

Таксономия және жүйелеу

Hirundinidae тұқымдасын 1815 жылы француз ғалымы Константин Самуэль Рафинеск (Hirundia деп атап) енгізді. Hirundinidae морфологиялық тұрғыдан сайрақтардың (passerines) ішінде бірегей, ал молекулалық деректер оларды Sylvioidea (Еуропа және Азия сайрақтары және туыстары) ішіндегі ерекше тармақ ретінде көрсетеді. Филогенетикалық талдау Hirundinidae тұқымдасының Pnoepygidae тұқымдасының қанаттыларымен туыс екенін көрсетті. Екі тұқымдас шамамен 22 миллион жыл бұрын Миоценнің басында айырылды. Тұқымдас ішінде екі кіші тұқымдас арасында анық бөлініс бар: екі түрден тұратын өзен мартиндерінің Pseudochelidoninae кіші тұқымдасы және қалған түрлерді қамтитын Hirundininae кіші тұқымдасы. Hirundininae кіші тұқымдасының жіктелуі көп пікірталас тудырды, түрлі таксономистер оны 24 туысқа бөліп, кейде 12 ғана топқа біріктірді. Hirundininae кіші тұқымдасында үш негізгі топ бар екендігі туралы бірлескен пікір қалыптасқан: Psalidoprocne туысының арақанаттылары, негізгі мартиндер және Hirundo туысының қарлығаштары мен олардың жақын туыстары.

Сипаттама

Hirundinidae эволюциялық тұрақты дене пішініне ие, ол клада бойынша ұқсас, бірақ басқа құспайларға мүлдем ұқсамайды. Құлаққаптар жәндіктерді қанатында аулауға бейімделген, сондықтан олардың денесі жұқа, ағымдық және қанаттары ұзын, сүйір болып дамыған. Бұл оларға үлкен маневрлік қабілет пен төзімділікті қамтамасыз етеді, сонымен қатар ұзақ уақыт сырғанауға мүмкіндік береді. Олардың дене пішіні ұшу тиімділігін арттырады; ұшып бара жатқан құлаққаптардың метаболизм деңгейі сол өлшемдегі басқа құспайларға қарағанда 49–72% төмен. Құлаққаптардың әр көзінде екі қабатты торлы қабықшасы бар, бұл оларға жемтікті іздеуге көмектесетін өткір бүйірлік және алдыңғы көру қабілетін сыйлайды. Сондай-ақ, олардың көздері салыстырмалы түрде ұзын, еніне шамалас. Ұзын көздер көру қабілетін күшейтеді, бірақ мимен бас ішіндегі кеңістік үшін бәсекелеспейді. Құлаққаптардың көзінің құрылысы жыртқыш құстардың көзіне ұқсас. Олар, қарақұйрықтар мен түнқұйрықтар сияқты, ұқсас әдіспен аң аулайды, бірақ жақтары қысқа, бірақ күшті және аузы кең. Олардың дене ұзындығы шамамен алғанда, ал салмағы шамамен. Ең кішкентай түрі – Фанти пилокрылы болуы мүмкін, оның орташа дене массасы, ал қызғылт мартин мен оңтүстік мартин, екеуі де орташа салмақтан асып түседі, ең ауыр құлаққаптар ретінде бәсекелеседі. Қанаттары ұзын, сүйір және тоғыз негізгі қауырсыны бар. Құйрығында 12 қауырсын болады, олар терең тілімделген, сәл ойыс немесе тік бұрышты болуы мүмкін. Барлық құйрықты құлаққаптарда еркектің құйрығы анасынан 18% ұзын, ал аналары құйрығының ұзындығына қарай жұптасқан еркектерді таңдайды. Аяқтары қысқа, ал алдыңғы саусақтары негізінде біріккендіктен, олар жүрудің орнына қонбауға бейімделген. Құлаққаптар жүріп, тіпті жүгіріп те алады, бірақ олар мұны шапшаңдықсыз, қимылсыз жасайды. Өзен мартиндерінің (Pseudochelidon) аяқ бұлшықтары басқа құлаққаптарға қарағанда күштірек және мықтырақ. Көптеген құлаққаптардың тұмсығы, аяқтары мен тырнақтары қоңыр немесе қара түсті, бірақ өзен мартиндерінде тұмсығы қызғылт-сары, ал аяқтары мен тырнақтары қызғылт түсті. Балапандар жұмсақ қауырсындарсыз және көздері жабық күйде жарық көреді. Жасы жеткен жас құлаққаптар әдетте ересектердің бозғылт нұсқасы болып көрінеді. Маскарен мартині Реюньон және Маврикий аралдарында қоныстанады, ал көптеген көшіп-қоныс жасайтын түрлер басқа оқшауланған аралдарға, тіпті кейбір Антарктикалық аралдарға және Антарктидаға кездейсоқ келіп түседі. Көптеген түрлердің дүниежүзілік ареалдары өте кең, әсіресе барлық құйрықты құлаққап, ол Солтүстік жарты шардың көп бөлігінде көбейіп, Оңтүстік жарты шардың көп бөлігінде қыстайды. Бұл отбасы кең аумақты мекендейді. Олар ұшатын жәндіктерге тәуелді, сондықтан олар су жолдары мен көлдерде жиі кездеседі, бірақ оларды шөптесіндер, ашық орман, саванна, батпақтар, мангр және бұталы жерлер сияқты кез келген ашық ортада, теңіз деңгейінен биік альпілік аймақтарға дейін табуға болады. Жылы аймақтарда көбейетін түрлер қыста көшіп-қоныс жасайды, себебі олардың жәндіктер саны төмендейді. Тропиктік аймақтарда көбейетін түрлер көбінесе оралма болып келеді, бірақ кейбір тропиктік түрлер жартылай көшіп-қоныс жасайды немесе қысқа көшіп-қоныс жасайды. Ежелгі заманда құлаққаптардың қыста ұйқыға кететіні немесе тіпті қыста су астында қалатыны туралы ойлар болған. Аристотель ұйқыға кетуді құлаққаптарға ғана емес, сонымен қатар, лелектер мен бүркіттерге де жатқызған. Құлаққаптардың ұйқыға кететіні туралы идеяны Рев. Гилберт Уайт өзінің "Сельборнның табиғи тарихы мен көнелігі" (1789, ондаған жылдар бойы жүргізілген бақылауларға негізделген) еңбегінде де қолдаған. Бұл идея кейбір түрлердің кейбір санының күгәрчендерде, ұяларда және басқа да қоршаулардағы әдеті қатты ауа райы кезінде қолдау тапқан болуы мүмкін, ал кейбір түрлер тіпті тоңғаны да байқалған. Мысалы, 1970 жылы Австралияда ақ түсті құлаққаптар осылай энергиясын үнемдей алады деген хабар тарады, бірақ олардың немесе кез келген құспайлардың тоңғанына қатысты алғашқы расталған зерттеу 1988 жылы үй мартиндері туралы жүргізілген зерттеуде болды.

The Hirundinidae have an evolutionarily conservative body shape, which is similar across the clade, but is unlike that of other passerines. Swallows have adapted to hunting insects on the wing by developing a slender, streamlined body and long, pointed wings, which allow great maneuverability and endurance, as well as frequent periods of gliding. Their body shapes allow for very efficient flight; the metabolic rate of swallows in flight is 49–72% lower than equivalent passerines of the same size. Swallows have two in each eye, giving them sharp lateral and frontal vision to help track prey. They also have relatively long eyes, with their length almost equaling their width. The long eyes allow for an increase in visual acuity without competing with the brain for space inside of the head. The morphology of the eye in swallows is similar to that of a raptor. Like the unrelated swifts and nightjars, which hunt in a similar way, they have short bills, but strong jaws and a wide gape. Their body lengths range from about and their weight from about The smallest species by weight may be the Fanti sawwing, at a mean body mass of while the purple martin and southern martin, which both weigh in excess of on average, rival one another as the heaviest swallows. The wings are long, pointed, and have nine primary feathers. The tail has 12 feathers and may be deeply forked, somewhat indented, or square ended. In barn swallows, the tail of the male is 18% longer than those of the female, and females select mates on the basis of tail length. Their legs are short, and their feet are adapted for perching rather than walking, as the front toes are partially joined at the base. Swallows are capable of walking and even running, but they do so with a shuffling, waddling gait. The leg muscles of the river martins (Pseudochelidon) are stronger and more robust than those of other swallows. and in most swallows, the bill, legs, and feet are dark brown or black, but in the river martins, the bill is orange red and the legs and feet are pink. The chicks hatch naked and with closed eyes. Fledged juveniles usually appear as duller versions of the adult. the Mascarene martin breeds on Reunion and Mauritius in the Indian Ocean, and a number of migratory species are common vagrants to other isolated islands and even to some sub Antarctic islands and Antarctica. Many species have enormous worldwide ranges, particularly the barn swallow, which breeds over most of the Northern Hemisphere and winters over most of the Southern Hemisphere. The family uses a wide range of habitats. They are dependent on flying insects, and as these are common over waterways and lakes, they frequently feed over these, but they can be found in any open habitat, including grasslands, open woodland, savanna, marshes, mangroves, and scrubland, from sea level to high alpine areas. Species breeding in temperate regions migrate during the winter when their insect prey populations collapse. Species breeding in more tropical areas are often more sedentary, although several tropical species are partial migrants or make shorter migrations. In antiquity, swallows were thought to have hibernated in a state of torpor, or even that they withdrew for the winter under water. Aristotle ascribed hibernation not only to swallows, but also to storks and kites. Hibernation of swallows was considered a possibility even by as acute an observer as Rev. Gilbert White, in his The Natural History and Antiquities of Selborne (1789, based on decades of observations). This idea may have been supported by the habit of some species to roost in some numbers in dovecotes, nests and other forms of shelter during harsh weather, and some species even entering torpor. such as a 1970 report that white backed swallows in Australia may conserve energy this way, but the first confirmed study that they or any passerine entered torpor was a 1988 study on house martins.

Мінез-құлық және экология

Қарлығаштар ұшқыштық қабілеттерімен өте жақсы ұшады және осы дағдыларын тамақтану және жұптасу үшін пайдаланады. Кейбір түрлері, мысалы, мангр қарлығашы аумақтық болып келеді, ал басқалары болмайды, тек ұя салатын жерлерін қорғайды. Жалпы, аталық ұя салатын жерін таңдайды, содан кейін ән мен ұшу арқылы аналықты қызықтырады және (түріне байланысты) аумағын күзетіп сақтайды. Аумақтың мөлшері қарлығаш түріне қарай өзгереді; отар құратын түрлерде ол кішкентай болады, бірақ жалғыз ұя салатындар үшін одан әлдеқайда үлкен болуы мүмкін. Көбелек шағы кезеңінен тыс уақытта кейбір түрлер үлкен топтарға бірігуі мүмкін, ал түрлер бірлесіп қыстауы да мүмкін. Бұл, құсқарлар мен жалманшылар сияқты жыртқыштардан қорғану үшін жасалады деп есептеледі. Әлеуметтік емес түрлер топ құрмайды, бірақ жақында қанаттанған балапандар көбелек шағынан кейін біраз уақыт ата-аналарымен бірге қалуы мүмкін. Егер адам олардың аумағына тым жақын келсе, қарлығаштар ұяның шекарасында оған шабуыл жасайды. Отар құратын түрлер отарға тым жақын келген жыртқыштар мен адамдарды қуалайды.

Тамақ және тамақтандыру

Көп жағдайда, қарлығаштар жәндіктермен қоректенеді, ұшып бара жатқан жәндіктерді ауада ұстап алады. Сонымен қатар, әртүрлі жәндіктерді ұстаудың оңайлығы олардың қарлығаштардың қаншалықты жемті болуына әсер етеді. Олар кейбір түрдегі жемдерден де қашып жүреді; әсіресе, аралар мен егеуқұйрықтар сияқты шаншып жаратын жәндіктерден әдетте сақтануда. Жәндіктерден басқа, кейбір түрлер жемістер мен өсімдіктердің басқа да бөліктерін кездейсоқ жейді. Африкада акация ағаштарының тұқымдарын жеген түрлер тіркелді, тіпті олар үлкен жолақты қарлығаштардың балаларына да беріледі. Қарлығаштар көбінесе жемді ауада іздейді, бірақ кейде бұтақтардан немесе жерден де ұстап алады. Ұшу жылдам болуы мүмкін, және жылдам қозғалатын жемді қуғанда бірнеше бұрылыстар мен қисайтулар тізбегін қамтиды; жайлырақ жемді баяу, көңілді ұшу арқылы ұстауға болады, онда шеңберде ұшу және желкендеумен араластырылған шапшаңдықтар болады. Егер бірнеше қарлығаштар түрі бірге тамақтанса, олар биіктік бойынша әртүрлі экологиялық орындарға бөлінеді, кейбір түрлер жерге жақын, ал басқалары жоғарырақ тамақтанады. Осыған ұқсас бөліну шалшықтар тамақтанатын жерлерде де кездеседі. Экологиялық орынды бөлу таңдалған жемнің мөлшерімен де байланысты болуы мүмкін. Қоймалы қарлығаштарда ескі жұптасқан еркектер мен жас, жұптаспаған еркектер отарлық мінез-құлықтан пайда көреді, ал аналықтар мен жұптасқан жас еркектер өздері үшін ұя салудан көбірек пайда көреді. Жұптасқан қарлығаштар моногамды болады, және көшіп қонбайтын түрлердің жұптары көбінесе жыл бойы көбейетін аймағының жанында қалады, бірақ ұя орны көбейетін маусымда ең қатты қорғалады. Көшіп-қонып жүретін түрлер көбінесе әр жыл сайын сол көбейетін аймаққа оралады, және егер бұрын сол жерде сәтті болса, сол ұя орнын таңдауы мүмкін. Бірінші рет көбейетін қарлығаштар әдетте өскен жеріне жақын ұя салу орнын таңдайды. Температуралық аймақтардағы қарлығаштардың көбеюі маусымдық болады, ал субтропикалық немесе тропикалық аймақтардағы қарлығаштар жыл бойы немесе маусымдық болуы мүмкін. Субтропикалық немесе тропикалық аймақтардағы маусымдық түрлер көбінесе көбею уақытын жәндіктердің белсенділігінің ең жоғары шағымен сәйкестіреді, бұл әдетте ылғалды маусым, бірақ кейбір түрлер, мысалы, ақ кеуделі қарлығаш, өзен жағасындағы ұялы орындарында су тасқынынан сақтану үшін құрғақ маусымда ұялайды. Жалпы алғанда, еркек қарлығаштардың аталық күтімге қосқан үлесі барлық торғайлардың арасында ең жоғары. Балапандар тамақ сұрағанда жалбарыну дауыстарын қолданады. Қарлығаштардың әдеттегі әні қарапайым, кейде музыкалық сылдырлау болып келеді.

For the most part, swallows are insectivorous, taking flying insects on the wing. In addition, the ease of capture of different insect types affects their rate of predation by swallows. They also avoid certain prey types; in particular, stinging insects such as bees and wasps are generally avoided. In addition to insect prey, a number of species occasionally consume fruits and other plant matter. Species in Africa have been recorded eating the seeds of Acacia trees, and these are even fed to the young of the greater striped swallow. The swallows generally forage for prey on the wing, but they on occasion snap prey off branches or on the ground. The flight may be fast and involve a rapid succession of turns and banks when actively chasing fast moving prey; less agile prey may be caught with a slower, more leisurely flight that includes flying in circles and bursts of flapping mixed with gliding. Where several species of swallows feed together, they separate into different niches based on height off the ground, some species feeding closer to the ground and others feeding at higher levels. Similar separation occurs where feeding overlaps with swifts. Niche separation may also occur with the size of prey chosen. In barn swallows, old mated males and young unmated males benefit from colonial behaviour, whereas females and mated young males likely benefit more from nesting by themselves. Pairs of mated swallows are monogamous, and pairs of nonmigratory species often stay near their breeding area all year, though the nest site is defended most vigorously during the breeding season. Migratory species often return to the same breeding area each year, and may select the same nest site if they were previously successful in that location. First year breeders generally select a nesting site close to where they were raised. The breeding of temperate species is seasonal, whereas that of subtropical or tropical species can either be continuous throughout the year or seasonal. Seasonal species in the subtropics or tropics usually time their breeding to coincide with the peaks in insect activity, which is usually the wet season, but some species, such as the white bibbed swallow, nest in the dry season to avoid flooding in their riverbank nesting habitat. Overall, the contribution of male swallows towards parental care is the highest of any passerine bird. Begging calls are used by the young when soliciting food from their parents. The typical song of swallows is a simple, sometimes musical twittering.

Қалыптануы мен сақталуы

Құрып кету қаупі төнген қарлығаштардың түрлері көбінесе тіршілік ортасының жоғалуына байланысты қорғауға алынған. Бұл Таиландта табылған бірнеше мысалы ғана белгілі болған, аса сирек кездесетін ақ көзді өзен қарлығашының санының азаюына себеп болған деп есептеледі. Бұл түр, болжам бойынша, өзен жағалауларында көбейеді, ал Оңтүстік-Шығыс Азияда осы мекендеу орындарының көлемі айтарлықтай азайған. 1980 жылдан бері оны сенімді түрде көруге мүмкіндік болмағандықтан, ол қазірдің өзінде жойылып кеткен болуы мүмкін. Багам қарлығашы және алтын қарлығаш сияқты екі аралдық түр орманды жоғалту және қарлығаштармен ұя орындары үшін бәсекелесетін, кіргізілген түрлер – мысалы, майналар мен құспалардың бәсекесінен зардап шекті. Алтын қарлығаш бұрын Ямайка аралында көбейтілген, бірақ соңғы рет 1989 жылы көрінген және қазір тек Испаниола аралында ғана кездеседі.

Адамдармен қарым-қатынасы

Адамдар қарлығаштарды жақсы көреді, себебі олар жәндіктермен қоректенеді. Қазіргі кезде, сарайлық қарлығаш пен үй құйрығы сияқты түрлер табиғи орындарда сирек ұялайды және адамдарға жақын жерлерде ұя салуға бейімделген. Көк мартинге де адамдар ұя салуға көмектеседі, арнайы ұя салынған қораптар орнатылады. Жасанды ұялардың көп болуына байланысты, көк мартин өзінің таралу аймағының шығыс бөлігіндегі табиғи қуыстарда сирек кездеседі. Осы ерекше түрлермен адамның ұзақ жылдар бойы жинақтаған тәжірибесінің нәтижесінде, әсіресе сарайлық қарлығаш туралы көптеген мифтер мен аңыздар пайда болды. Корея халық ертегісіндегі Хеунгбу мен Нолбу да қарлығаштың сынған аяғын емдеу арқылы ашкөздік пен қайырымдылық туралы моральдық сабақ береді. 19-шы ғасырда Жан Десбуврий қарлығаштарды қолға үйретіп, оларды хабар тасу құсы ретінде, соғыс мысықтарына балама ретінде пайдалануға тырысты. Әрине, қарлығаштардың жүгі аз болуы керек, себебі жүкті қарлығаш бір сапарда жүкті емес қарлығаштан екі есе аз қашықтыққа ұша алады. Ол жас құстардың көшіп кету инстинктін басуға қол жеткізіп, Франция үкіметін алғашқы сынақтар жүргізуге көндірді, бірақ одан әрі зерттеулер тоқтап қалды. Кейінірек қарлығаштар мен басқа да торғайларға үйге оралу дағдысын үйретуге жасалған әрекеттер статистикалық мағынадағы сәттілік деңгейін анықтау қиын болды, бірақ құстар жем алу үшін бірнеше рет қақпаққа түседі. Ескіше аңшылық терминологияда қарлығаштарды "ұшу" немесе "көшу" деп атаған.