Кіріспе

Даниядағы Балтық теңізін Каттегат бұғазымен және Атлант мұхитымен байланыстыратын тұйық.

Ұлы белдеу (Storebælt) – Даниядағы Зеландия (Sjælland) және Фюн (Fyn) ең ірі аралдары арасындағы бұғаз. Бұл Данияның үш бұғазының бірі. Фактылық түрде Данияны екіге бөлетін бұл бұғазға 19 ғасырдың соңынан бастап, аралдар 1997-98 жылдары Ұлы белдеудің тұрақты көпірімен байланысқанша Ұлы белдеу паромдары қызмет көрсетті.

География

Ұлы белдеу – Балтық теңізін Категат боғазы мен Атлант мұхитына қосатын үш Дания боғазының ең ірісі және маңыздысы. Қалғандары – Эресун және Кіші белдеу. Ұлы белдеу ұзын және кең. Ол екі ірі аралдың төңірегімен ағып өтеді: солтүстіктегі Самсё және оңтүстіктегі Лангеланд. Спрого аралында Ұлы белдеу Шығыс арнасы мен Батыс арнасына бөлінеді. Екеуі де Ұлы белдеудің бекітілген көпірі арқылы өтеді, бірақ Шығыс арнасының астында туннель де салыныпты.

Геология

Мұздыққа дейінгі кезеңде Балтық теңізінің бассейнінде болған және геологтар Эриданос деп атаған өзен, осы аймақтан өтіп кеткен болуы керек. Неоген дәуірінде Оңтүстік Швеция күмбезінің көтерілуі оны бұрынғы Швецияның орталық бөлігінен оңтүстікке бұрған. Ұлы белдеу 9000–8900 жыл бұрын мұздықтан кейінгі көтеріліс салдарынан Балтық шұңқылын алып жатқан Анцилус көлінің Гетеборг маңындағы шығу тесіктерін жоғалтуынан пайда болған Дана өзені ретінде қалыптасқан. Дана өзенінің пайда болуы оның бойындағы шөгінділердің, батпақтардың және орманның күрт эрозиясына әкелген деп саналады. Бұл бастапқыда жүздеген жылдар бойы көл деңгейінің салыстырмалы түрде жылдам төмендеуіне, содан кейін баяулау қарқында төмендеуге ұласты.

Халықаралық су жолдары

Ұлы белдеу тарихи түрде мұхитқа жүретін кемелерге қатынас үшін қолайлы болған. Ол қазір де қолданылуда, Ұлы белдеу көпірімен болған бірнеше соқтығысқа және жақындасқан соқтығысқа қарамастан. Дания теңіз күштері Ұлы белдеудің айналасындағы сулардағы теңіз трафигін қадағалайды. Помераниялық Эрик патшаның тұсында Дания үкіметі Оресунд арқылы өтетін халықаралық сауда кемелерінен алынатын, «Зунд төлемі» деп аталатын алымнан кірісінің көп бөлігін ала бастады. Данияға тиесілі емес кемелер Оресунд каналымен ғана шектелді. Саудагерлер кемелері батырылып немесе тәркіленіп қалу қаупімен салық төледі. 19 ғасырдың ортасында бұл практика дипломатиялық проблемаға айналды және Дания үкіметі оны тоқтатуға келісіп, оның орнына халықаралық қаржылық өтемақы алды. Нәтижесінде Дания су жолдары шетелдік кемелерге ашылды. Ұлы белдеудің шығыс жартысы 1857 жылғы Копенгаген конвенциясына сәйкес халықаралық су жолы болып табылады. Ұлы белдеудің батыс жартысы (Фюн және Спрогё арасында) және Дания боғаздарының барлық бөліктері Данияның аумақтық сулары болып есептеледі және Дания заңнамасына бағынады. 1991 жылы Финляндия Ұлы белдеуде (кейіннен Ұлы белдеудегі тұрақты байланыс) тұрақты көлік байланысын салуды жоспарлап отырған Данияға қарсы Халықаралық сотқа шағым түсірді, оның ішінде Финляндияның пікірінше, кейбір кемелердің Финляндияға және одан өтуіне кедергі келтіретін көпір: фин жасаған жылжымалы теңіздік бұрғылау құрылғылары көпірдің астынан өте алмайды. Сот ісі 1992 жылы тоқтатылды, себебі Финляндия мен Дания келісімге келді. Екі ел 90 миллион Дания кронасы көлеміндегі қаржылық өтемақы туралы келісті және Финляндия сотқа берген шағымын кері қайтарды. 2024 жылғы 4 сәуірде Дания теңіз басқармасы Корсёрдің оңтүстік-батысындағы боғаздың бір бөлігін кеме және әуе трафигі үшін жапты, себебі HDMS Niels Juel кемесіндегі зымыран шашу құрылымы теңіз жаттығулары кезінде істен шықты.