Кіріспе

Данияда Балтық теңізін Каттегат боғазымен және Атлант мұхитымен байланыстыратын боғаз. Кіші белдеу (Lillebælt) – Даниядағы Фюн аралы мен Ютланд түбегі арасындағы боғаз. Ол Балтық теңізін Каттегат боғазымен жалғастыратын үш Дания боғазының бірі болып табылады, ал Каттегат боғазы Батыс теңізі мен Атлант мұхитына қарай ағып жатыр.

География

Кіші белдеудің ұзындығы шамамен алғанда және ені шамамен екі есе, ал ең терең нүктесі Фено аралының батысындағы Маренс-Хулда орналасқан, бұл оны Үлкен белдеуден тереңіректе етеді. Бұл белдеуде көптеген шағын даниялық аралдар жатыр. Көбінесе тереңдігіне байланысты, Балтық теңізінің ішкі бөлігі мен Категат арасындағы судың 10% Кіші белдеу арқылы ағып өтеді. Кіші белдеу солтүстіктегі Юэльсминде қаласынан оңтүстіктегі Альс аралына дейін жалғасады, арасында ирек жолмен өтеді. Солтүстік бөлігі ең кең, бірден кем емес. Содан ол оңтүстік-батысқа қарай созылып, екі Кіші белдеу көпірлері орналасқан Снавернген (Snævringen) деп аталатын жерге дейін тарылады. Фененнен оңтүстікке қарай, бұғаз Альс және Оңтүстік Фюн архипелагына жақын Балтық теңізіне дейін кеңейеді. Кіші белдеудің батыс жағалауы көбінесе фьордтар деп аталатын ирек құбулармен тілімделген, ал екі жағында да тік құмды жартастар бар.

Геология

Кіші белдеудің айналасындағы аймақ көптеген мұздық мореналармен қалыптасқан, олардың алғашқысы шамамен 22-25 мың жыл бұрын Вайхсель мұз басу кеземінің басында пайда болған. Шамамен 14-15 мың жыл бұрын, Вайхсель мұз басу кеземінің соңында, мұз оңтүстік және оңтүстік-шығыстан келді, оның бір бөлігі Кіші белдеу мұздығына айналып, терең фиордтармен төбелі жер бедерін құрады. Ерекше туннельді аңғарлар еріген судың әсерінен қалыптасқан. Солтүстік-шығыстан келген мұздың ең жоғары шегінен қалған соңғы мореналар Даниядағы ең ежелгілерінің бірі болып саналады.

Табиғат

[[Сурет: Порпоуз.3.jpg|thumb|Портовый дельфин бұл белдеуде кең таралған. Аймақта қорғалатын түрлерге көкжалаң, аққұйрықты бүркіт, батыс батпақты қарға, шаңқыр, жүгері, авокадо, қоңыр, қысқа құлақты соулар, қарақұйрық, арктикалық шағала, кішкентай шағала, үлкен қоңыр, қарақұйрық, қарақұйрық, қарақұйрық және қызыл көкбауырлы үйрек жатады. Кіші белдеуде әлемдегі ең жоғары портовый дельфин тығыздығы байқалады және онда бірнеше мың дарақ мекендейді. Бұл Данияның ішкі суларында тұрақты мекендейтін жалғыз кит. Жақын жерде байқау турлары ұйымдастырылған. Мысық кит, жұлдыз мүжігі және жұлқылы кит сияқты басқа да түрлер суға сирек келеді. Терең сулар балықтың көптеген түрлерін, соның ішінде треска, сельдь және теңіз форелін тартады, ал Кіші белдеу демалыспен балық аулауға танымал орын. Климаттық және геологиялық өзгерістер аймаққа жаңа өсімдіктер мен жануарларды әкелді, сондай-ақ фьордтар мен көршілес аралдардағы балық шаруашылығын маңызды тағамдық көз ретінде қалыптастырды. Шамамен 4000 ж.б. температура қайтадан көтеріліп, аймақта Фуннелбикер мәдениеті өркендеді. Аймақта Фуннелбикер мәдениетінің және басқа да неолиттік мәдениеттердің көптеген археологиялық ескерткіштері сақталған. Қола дәуірі, темір дәуірі және викинг дәуірі бойы басқа халықтармен сауда-саттық белсенділіктері артып, елді мекендер үлкеніп, тұрақтырақ болды. 14 ғасырда Колдинг және Вейле қалалары сауда қаласы мәртебесін алды және бүгінде аймақтың ең ірі қалалары болып табылады.

Қазіргі заман

1801 жылы Дания әскери-теңіз флоты бұл бұғаздың атымен Лиллебельт деп аталған 22 зеңбірекке ие соғыс кемесін теңізге сүрді. 1807 жылғы Копенгаген шайқасынан кейін ол британдық Корольдік теңіз флотына тапсырылды, онда оның аты HMS Little Belt деп өзгертілді және ол Солтүстік Америка суларында бұл кезде жақсы танымал болған Little Belt оқиғасына қатысты. Кейіннен Корольдік флот "Little Belt" атауын даниялық тарихы жоқ тағы бір кемеге берді. 19 ғасырдағы Германияны біріктіруді жақтағандар Кіші белдеуді (немісше: Kleiner Belt) Германияның солтүстік шекарасы деп қарастыруды ұсынды, ал бұл бұғаз Эрнст Мортиц Арндттің "Неміс отаны неде?" (1813) және Германия әні (Deutschlandlied, 1841) еңбектерінде, оның үшінші шумағы қазіргі Германияның ұлттық әнұраны болып табылады, осы ретте айтылды. Бұл Дания мен Германия шекарасы ғасырлар бойы бірнеше рет өзгергенін көрсетеді, сондықтан қазіргі Данияның Оңтүстік Ютландия аймағы бір кезде Шлезвиг герцогтігінің бір бөлігі болған. Кіші белдеу тарихи түрде маңызды кеме қатынасы жолы болып келген. Бүгінгі күні ол археологиялық ескерткіштері мен кемелердің құлау орындары үшін суға түсушілердің арасында танымал.