Кіріспе

Ауыл шаруашылығынан индустриалды қоғамға өтудің әлеуметтік-экономикалық өзгерістер кезеңі. Индустрияландыру (Ұлыбритания) немесе индустриализация (АҚШ) – адамдар тобының аграрлық қоғамнан индустриалды қоғамға айналуының әлеуметтік және экономикалық өзгерісі. Бұл өндіріс мақсатында экономиканы кең ауқымды қайта ұйымдастыруды қамтиды. Индустрияландыру көбінесе табиғи отындарға тәуелді, қоршаған ортаны ластайтын өнеркәсіптердің өсуімен байланысты. Тұрақты дамуға және жасыл өнеркәсіптік саясатқа назар аударғандықтан, индустрияландыруға технологиялық секіріс енгізіліп, озық, экологиялық таза технологияларға тікелей инвестициялар жасалады. Экономиканы қайта ұйымдастырудың экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан көптеген күтпеген салдары болады. Өнеркәсіп жұмысшыларының табысы артқан сайын тұтыну тауарлары мен қызметтер нарығы кеңейеді, бұл өнеркәсіптік инвестициялар мен экономикалық өсуге қосымша серпін береді. Сонымен қатар, отбасы құрылымы өзгеріп, әдетте кең отбасылар бір үйдің, бір мекеннің ішінде тұруын тоқтатады.

Өмірбаян

Ауыл шаруашылығынан өнеркәсіптік экономикаға алғашқы көшуді өнеркәсіптік революция деп атайды және ол 18 ғасырдың ортасынан 19 ғасырдың басына дейін орын алды. Ол Ұлыбританияда басталып, Бельгия, Швейцария, Германия, Францияға, содан кейін Еуропа мен Солтүстік Американың басқа да аймақтарына тарады. Бұл ерте индустрияландырудың ерекшеліктері – технологиялық прогресс, ауылдық еңбектен өнеркәсіптік еңбекке көшу және жаңа өнеркәсіптік құрылымдарға қаржылық инвестициялар болды. Кейінгі зерттеушілер бұл кезеңді Бірінші өнеркәсіптік революция деп атады. "Екінші өнеркәсіптік революция" – 19 ғасырдың ортасында бу машинасының жетілдірілуінен, ішкі жану қозғалтқышының ойлап табылуынан, электр қуатының қолданылуынан және каналдар, теміржолдар мен электр желілерінің салынуынан кейін болған өзгерістерді білдіреді. Конвейерлік өндіріс осы кезеңге үлкен серпін берді. Көмір шахталары, болат зауыттары және тоқыма фабрикалары үйлердің орнын басып, жұмыс орындарына айналды. 20 ғасырдың соңында Шығыс Азия әлемдегі ең соңғы индустрияланған аймақтардың біріне айналды. БРИКС елдері (Бразилия, Ресей, Үндістан, Қытай және Оңтүстік Африка) индустрияландыру процесін бастан кешіруде. Өнеркәсіптік жаңғырту мен кәсіпорындарды дамытуға ықпал ететін факторлар туралы көптеген зерттеулер бар.

Әлеуметтік салдарлары

Индустриялық революция әлеуметтік құрылымдағы маңызды өзгерістермен бірге жүрді, оның бастысы – шаруашылық еңбегінен фабрикалық қызметке өту болды. Бұл әлеуметтік топтар, яғни жеке адамның экономикалық күшімен анықталатын иерархиялық әлеуметтік жағдайлар тұжырымдамасын қалыптастырды. Бұл отбасы жүйесін өзгертті, көптеген адамдар қалаға көшіп, туыстардың бөлек тұруы жиі кездесе бастады. Тығыздығы төмен ауылдық аймақтардан тығыз қалалық аймақтарға көшу нәтижесінде жұқпалы аурулардың таралуы күшейді. Әйелдердің қоғамдағы ролі негізгі күтушілерден ақша табушыларға ауысты, соның салдарынан әр отбасыдағы балалардың саны азайды. Бұдан бөлек, индустрияландыру бала еңбегінің көбеюіне және одан кейін білім беру жүйесінің дамуына әсер етті.

Қалалық даму

Өнеркәсіптік революция аграрлық қоғамнан өзгеше болғандықтан, адамдар жұмыс іздеп ауылдардан зауыттар салынған жерлерге қоныс аударды. Осы ауылдық халықтың қозғалысы қалалардың өсуіне және қала халқының көбеюіне әкелді. Зауыттарда еңбекшілердің шоғырлануы қала құрылысын және елді мекендердің мөлшерін ұлғайтты, олар зауыт жұмысшыларына қызмет көрсету және тұрғын үймен қамтамасыз ету үшін қалыптасты.

Отбасы құрылымының өзгеруі

Отбасы құрылымы индустрияландырумен бірге өзгереді. Әлеуметтанушы Талкотт Парсонс индустриялық емес қоғамдарда көптеген буынды қамтитын, ұрпақтан-ұрпаққа бір орында қалған кеңейтілген отбасы құрылымы болғанын атап көрсетті. Индустрияландырылған қоғамдарда негізінен тек ата-аналар мен олардың өсіп келе жатқан балаларынан тұратын шағын отбасы басым. Отбасылар мен ересек балалар көшпелірек болады және жұмыс мүмкіндіктері бар жерге қоныс аударады. Көп буынды отбасылық байланыстар нашарлайды.

Шығыс Азиядағы индустрияландыру

1960-жылдардың басынан 1990-жылдарға дейін Азияның төрт жолбарысы қарқынды индустрияландырудан өтті және өте жоғары өсім темпін сақтап келді.

Қазіргі жағдай

2018 жылдан бастап халықаралық даму қауымдастығы (Дүниежүзілік банк, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ), Біріккен Ұлттар Ұйымының көптеген бөлімдері, ФАО, ДДҰ, МЕҰ және ЮНЕСКО) суды тазарту немесе бастауыш білім беру сияқты даму саясатын, сондай-ақ үшінші әлем елдері арасындағы ынтымақтастықты қолдайды. Экономикалық қауымдастықтың кейбір мүшелері қазіргі индустрияландыру саясатын оңтүстік елдеріне (үшінші әлем елдеріне) лайықты немесе ұзақ мерзімді перспективада тиімді деп санамайды, олар индустрияландырудың нәтижесінде қалыптасқан еркін саудаға бағытталған саяси жүйеде бәсекеге қабілетсіз, тиімсіз жергілікті өндірістерді құруы мүмкін деп есептейді. Экологиялық қозғалыстар мен «жасыл» саясат индустриялық өсімге күшті реакция білдіруі мүмкін. Дегенмен, тарихтан белгілі, сәтті индустрияландырудың көптеген мысалдары (Ұлыбритания, Кеңес Одағы, Оңтүстік Корея, Қытай және т.б.) дәстүрлі индустрияландыруды тартымды, тіпті табиғи даму жолы ретінде көруге мүмкіндік береді, әсіресе халық санының өсуімен, тұтынушылық талаптардың артуымен және ауыл шаруашылығындағы мүмкіндіктердің төмендеуімен. Экономикалық өсім, жұмыспен қамту және кедейлікті азайту арасындағы байланыс күрделі, өнімділіктің артуы кейде жұмыс орындарының азаюына немесе тоқтап қалуына әкелуі мүмкін (жұмыссыздықтан кейінгі қалпына келу мысалы). Салалар арасында да айырмашылықтар бар: өндіріс секторы үшінші секторға қарағанда өнімділікті арттырумен бірге жұмыс орындарын ұсыну мүмкіндігі төмен. Әлемдегі жұмыс істейтін адамдардың 40% астамы «кедей жұмыспен қамтылғандар» санатына жатады, олардың табысы өздері мен отбасыларын күніне 2 доллардан аспайтын кедейлік шегінен жоғары көтеруге жеткіліксіз. Бұрынғы КСРО елдерінің нарықтық экономикаға өтуі сияқты деиндустрияландыру процесі де бар, ал ауыл шаруашылығы секторы көбінесе туындаған жұмыссыздықты жұтуға қабілетті негізгі сектор болып табылады.