Кіріспе

Теңіз құстары тұқымдасы

Терндер – бүкіл әлемде таралған және көбінесе теңіз, өзендер немесе батпақты жерлерде кездесетін, Laridae тұқымдасына жататын теңіз құстары. Терндер Laridae тұқымдасының кіші тобы ретінде қарастырылады, оған шағалалар мен суқарғыштар кіреді және он бір туыстан тұрады. Олар жұқа денелі, ұзын, тірелген құйрықтары, тар қанаттары, ұзын мүсіктері және салыстырмалы түрде қысқа аяқтары бар құстар. Көптеген түрлердің жоғарғы жағы ақшыл сұр, ал төменгі жағы ақ, басы қара түсті болады, бірақ батпақты терндер, Инка терндері және кейбір ноддилер жылдың кем дегенде бір бөлігінде қара реңді болады. Еркектер мен ұрғашылар сыртқы түрінде бірдей, бірақ жас құстарды ересектерден оңай ажыратуға болады. Терндер көбеймейтін кезде қауырсындары өзгереді, әдетте маңдайы ақтанып, қара шапағы азаяды. Терндер ұзақ өмір сүретін құстар және табиғи жыртқыштар мен паразиттерден салыстырмалы түрде қорғалған, бірақ көптеген түрлердің саны тікелей немесе жанама түрде адамның әрекетінен – мекендеу ортасының жоғалуы, ластану, аласұру және жаңадан келген сүтқоректілердің жыртқыштығы салдарынан азайып келеді. Қытайдың тоқылған тернінің жағдайы өте қиын, ал тағы үш түрі жойылу қаупінде тұр. Халықаралық келісімдер белгілі бір деңгейде қорғауды қамтамасыз етеді, бірақ кейбір түрлердің ересектері мен жұмыртқалары тропиктік аймақтарда әлі де тамақ ретінде қолданылады. Батыс Индияда екі түрдің жұмыртқасы желінеді, себебі олардың құмарлықты қоздыратын қасиеттері бар деп есептеледі.

Сипаттама

Терндердің мөлшері ең кішкентай терннен, ұзындығы және салмағынан басталып, Каспий тернінің ұзындығы мен салмағына дейін өзгереді. Олар қанағаттарға қарағанда ұзын мүңкілі, жеңіл денелі және аэродинамикалық жағынан жақсырақ, ал ұзын құйрықтары мен ұзын, тар қанаттары оларға ұшу кезінде әдемілік сыйлайды. Еркектер мен мекеңдердің қауырсындары бірдей, бірақ еркек мекеңге қарағанда 2-5% үлкен болуы мүмкін және көбінесе салыстырмалы түрде үлкен мүңкісі болады. Теңіз терндерінің құйрықтары терең тілімделген, ал қалған барлық түрлерде кем дегенде шалқая "V" пішіні байқалады. Аяқтары қысқа болғанымен, терндер жақсы жүгіре алады. Олар қанаттарында тырысқандықтан, көбінесе тек шомылу үшін ғана суға қонады. Қауырсынның түрі, әсіресе бас пішіні, терндердің филогенезімен байланысты, ал ақ бас киімді, қара денелі ноддилердің басқа туыстарға қарағанда ақ бас киімді шағаладан ертерек бөлініп шыққандығына сенімді, одан кейін жартылай қара бас киімді Онихоприон және Стернула топтары пайда болды.

Дауыс

Терндердің дауыстар репертуары өте кең. Мысалы, қарапайым терннің ерекше дабыл сигналы бар, ол кіргізушілерге ескерту ретінде де қолданылады, ал қысқарақ «кяр» дауысы, егер құс қауіптің күшті әсерінен қашса, беріледі; бұл әдетте шулы колонияны тыныштандырады, ал оның тұрғындары қауіпті бағалайды. Басқа дауыстарға ересек құс балықпен ұяға жақындағанда естілетін төмендетілген «кеур» және әлеуметтік байланыс кезінде айтылатын «кип» жатады. Ата-аналар мен балапандар бір-бірін дауыс арқылы таба алады, ал бауырлар да бір-бірінің дауыстарын ұрықтанғаннан кейін он екінші күннен бастап таниды, бұл ұяны бірге ұстауға көмектеседі. Дауыстық айырмашылықтар жақын туысқан құстар арасындағы түрлерді ажыратуды нығайтады, мысалы, ең кіші және кішкентай терндер, және адамдарға ұқсас түрлерді, мысалы, жалпы және арктикалық терндерді ажыратуға көмектеседі, өйткені ұшу дауыстары әр түрге тән. Конрад Гесснер, Фрэнсис Уиллугби және Уильям Тернер сияқты ерте авторлар терндерді шағалалардан анық ажыратпады. Мінез-құлық және морфология терндердің шағалалардан гөйектерге қарағанда жақын екенін көрсетеді, және Шарль Люсьен Бонапарт 1838 жылы терндер үшін Sternidae тұқымын құрғанмен, көп жылдар бойы олар шағала тұқымының Sterninae қосалқы туысы болып саналды. Түрлі терн түрлерінің арасындағы және терндер мен басқа шардрий құстарының арасындағы қарым-қатынасты бұрын нашар қазба деректері мен кейбір табылғандардың қате анықталуынан шешу қиын болды. ХХІ ғасырдың басында жүргізілген генетикалық зерттеулерден кейін, терндер тарихи түрде бөлек отбасы ретінде қарастырылды: Sternidae. Көпшілігі бұрын бір үлкен тұқымға, Sterna-ға, жататын деп саналған, тек бірнеше қара түсті түрлер басқа тұқымдарға жатқызылған; 1959 жылы Sterna-дан тек ноддилер мен инка терні ғана шығарылды. ДНҚ-ның соңғы талдаулары Sterna-ның бірнеше кіші тұқымға бөлінуін растады. Цитохром b генінің бір бөлігін зерттеуде терндер мен Thinocori субтартысындағы құсқұстар тобының тығыз байланысы байқалды. Бұл нәтижелер басқа молекулалық және морфологиялық зерттеулермен келіспейді және олар терндер мен осы құсқұстардың арасындағы молекулалық конвергентті эволюцияның үлкен дәрежесін немесе ежелгі генотипті сақтауды көрсетеді деп түсіндірілді. Қазіргі кездегідей, бұл термин ішкі қара тернге де, теңіз түрлеріне де қолданылған. Кейбір билік өкілдері «теарн» және осыған ұқсас формаларды «стеарнның» нұсқалары деп санайды. Линней «стеарн» немесе «стерна» (табиғатшы Уильям Тернер 1544 жылы ағылшын сөзінің латыншасы ретінде қолданған, мүмкін «стерн», қара терн үшін) немесе оның туысы үшін Солтүстік германдық баламасын Sterna ретінде қабылдады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Терндер бүкіл әлемде таралған, Антарктиканы қоса алғанда, барлық құрлықтарда көбейеді. Ең солтүстік және ең оңтүстік көбейетін түрлері – Арктикалық және Антарктикалық терндер. Көптеген терндер, қоныстанған аймақтарда ұзақ қашықтыққа көшіп-қонады, ал Арктикалық терн солтүстік көбейту орындарынан Антарктика суларына көшіп, кез келген басқа жануардан гөрі жыл бойы көбірек күн сәулесін көреді. Оның оралу сапарынан көп. Швецияда шайқасқан және бес айдан кейін Жаңа Зеландияның Стюарт аралында өлген қарапайым терн кем дегенде ұшуға тиіс. Гренландиялық Арктикалық терндердің жылдық көші-қонының орташа көрсеткіші радиогеолокация арқылы анықталды. Көптеген терндер жағалау мен аралдардың құмды немесе тасты жерлерінде көбейеді. Сары, ірі және қара маңдайлы терндер тек өзендерде ғана көбейеді, ал жалпы, кіші және ұсақ терндер кейде ішкі аймақтарды да пайдаланады. Батпақты терндер, Трюдо терні және кейбір Форстер терндері ішкі батпақтарда ұялайды. Қара және ақ қабақ терндері жартастарда немесе ағаштарда жерден жоғары ұялайды. Көшіп-қонатын терндер көбейгеннен кейін жағалауға көшіп келеді, ал көптеген түрлері құрлыққа жақын қыстайды, бірақ кейбір теңіз түрлері, мысалы, Алеут терні құрлықтан алысқа кетіп қалуы мүмкін. Құмырсқа терні көбеймеген кезде толығымен мұхитты мекендейді, ал сау жас құстар шайқасқаннан кейін бес жылға дейін құрлықта көрінбейді. Олардың қауырсыны су өткізбейтін болмағандықтан, теңізде демала алмайды. Көбейгенге дейінгі жылдары олар қайда жүретіні белгісіз. Көптеген терндер жыл сайын және жылдың бір мезгілінде көбейеді, бірақ кейбір тропикалық түрлер 12 айдан кем уақыт аралығында немесе асинхронды түрде ұялай алады. Көптеген терндер үш жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі, бірақ кейбір кішкентай түрлер екінші жылында көбейеді. Кейбір ірі теңіз терндері, соның ішінде құмырсқа және жолақты терндер, алғаш рет көбейгенде төрт жастан асқан. Терндер әдетте колонияларда көбейеді және олардың мекендеу ортасы жеткілікті тұрақты болса, өз орнына адал болады. Кейбір түрлер кішкентай немесе шашыраңқы топтарда ұялайды, бірақ көпшілігі бірнеше жүз жұпқа дейінгі колонияларда, көбінесе басқа теңіз құстарымен, мысалы, шаңқайлар немесе скиммерлермен бірге көбейеді. Инка терні жарықтарда, үңгірлерде және пайдаланылмаған қуыстарда ұялайды, мысалы, Гумбольдт пингвинінің қуысында. Тропикалық түрлер әдетте бір жұмыртқа салады, бірақ егер азық-түлік жеткілікті болса, салқын аймақтарда екі немесе үш жұмыртқа болады. Толық жұмыртқа салуға кеткен уақыт әр түрлі, бірақ орташа белдеу түрлері үшін инкубация 21–28 күнге созалады.

Тамақтандыру

Көптеген терндер балық аулау үшін суға түседі, көбінесе алдымен көтеріліп, тіксіп тұрады, ал қолданылатын ерекше техника алыстан ұқсас түрлерді ажыратуға көмектеседі. Теңіз терндері көбінесе көк балық, тунец немесе бонито сияқты жыртқыш балықтармен бірге аң аулайды, себебі бұл ірі теңіз жануарлары олжаны су бетіне шығарады. Қара терндер түнде қоректенеді, балықтар су бетіне көтерілген кезде, және олардың қанаттарында ұйықтайды деп есептеледі, өйткені олар тез суға батқандықтан. Бірнеше түрдегі терндер омыртқасыз жануарлармен қоректенеді, егістіктің артынан еріп немесе лайлы жерлерде жаяу аң аулайды. Бір терндердің азық іздеу тиімділігі жасымен бірге артады. Құсбегіл – теңіз, тұщы су және құрлықтағы орталардан алуан түрлі жем-шөптерді жейтін мүмкіндікті пайдаланатын жыртқыш. Қол жетімділігіне қарай ол кішкентай шабақтарды, балықтарды, рактерді, шегірткелерді және басқа да ірі жәндіктерді, кесірткелерді және қосмекенділерді жейді. Жылы қанды жемшөпке тышқандар, жағажайда көбейетін басқа құстардың жұмыртқалары мен балапандары жатады; ең кішкентай терндер, кішкентай терндер және олардың өз түрлерінің өкілдері құрбан болуы мүмкін. Үлкен қыртысты терн кейде агамды кесірткелер мен жасыл теңіз тасбақаларының шабақтары сияқты ерекше омыртқалы жануарларды ұстап алады және тастап кетілгендерін алу үшін траулерлерді күзеп жүреді. Терндердің көзі су астында бейімделе алмайды, сондықтан олар суға секірмес бұрын әуеден нақты көруге сенеді. Пигмент сонымен қатар визуалды контрасты жақсартады және қашықтықтан көруді, әсіресе тұманды жағдайда, және балықтардың үйірлерін табуға көмектеседі, бірақ олар балықтардың жейтін фитопланктонын немесе басқа жемшіл құстарды көретіні белгісіз. Қызыл түс ультракүлгін сәулелерге сезімталдықты азайтады, бұл кез келген жағдайда құрлықта қоректенетін құстар сияқты, теңіз құстарына қолайлы бейімделу болып табылады, және бұл көзді ультракүлгін зақымданудан қорғайды.

Жыртқыш және паразиттер

Көптеген терн колонияларының қол жетімсіздігі оларға сүтқоректі жыртқыштардан, әсіресе аралдарда қорғаныш берді, бірақ адамдар әкелген енгізілген түрлер көбейетін құстарға елеулі зиян келтіруі мүмкін. Бұл түлкілер, егершелер, мысықтар және егеуқұйрықтар сияқты жыртқыштар, сондай-ақ қоян, ешкі және шошқалар сияқты мекендеу ортасын жоятын жануарлар болуы мүмкін. Ересекті терндерді сұңқарлар мен жыртқыш құстар аулауы мүмкін, ал балапандары мен жұмыртқаларын құздар, қарғалар немесе шағалалар жеуі мүмкін. Ересектерді фрегаттар, скуалар, басқа терндер немесе ірі шағалалар сияқты құс клептопаразиттері ұстаған жемнен айыруы мүмкін. Сыртқы паразиттерге Saemundssonia туысына жататын қышыма құрттар, қауырсын құрттары және Ceratophyllus borealis сияқты блохалар жатады. Құрттар көбінесе нақты мезбенге тән, ал жақын туысқан ортақ және арктикалық терндер мүлдем басқа түрлерді тасымалдайды. Ішкі паразиттерге Reighardia sternae қабықшалы жәндіктері, Ligula intestinalis және Diphyllobothrium және Schistocephalus туыстарына жататын таспа құрттары кіреді. Терндер әдетте қан паразиттерінен бос, гүлдер сияқты, олар көбінесе Haemoproteus түрлерін тасымалдайды. Бірақ қоңыр ноди – осы туысқа жататын қарапайымдыларды кейде қонақ етеді. 1961 жылы ортақ терн құс тұмауымен (H5N3 нұсқасы) жұқтырған алғашқы жабайы құс түрі болып табылды, бұл Оңтүстік Африка құстары арасындағы індетте анықталды. Бірнеше терн түрі Батыс Нил вирусын тасымалдаушы ретінде айқындалды.

Адамдармен қарым-қатынас

Адамдар көптен бері терндерді және олардың жұмыртқаларын жеп келді, ал аралдық колонияларына теңізшілер ұзақ сапарларда шабуыл жасады, себебі жұмыртқалар немесе үлкен балапандар протеиннің оңай алынатын көзі болатын. Оңтүстік Еуропада әлі күнге дейін заңсыз жұмыртқа жиналады, ал Батыс Африка мен Оңтүстік Америкада қыстайтын құстардың ересектері тамақ ретінде қолданылады. Бұл аңшылық қызғылт тернге елеулі әсер етеді, ересектердің тіршілік ету деңгейі күтілгеннен 10% төмен. Вест-Индияда қызғылт және қара терндердің жұмыртқалары құмарлықты қоздырады деп саналады, сондықтан жұмыртқа жинаушылар оларды артық мөлшерде іздейді. Терндердің терісі мен қауырсындары ұзақ жылдар бойы шапан мен шляпа сияқты киімдер жасауға пайдаланылды, ал 19 ғасырдың екінші жартысында қауырсынды шляпалар сәнге енген кезде бұл кең ауқымды іс-әрекетке айналды. Бұл үрдіс Еуропадан басталып, жақын арада Америка мен Австралияға тарады. Ақ түс басымдыққа ие болды, кейде қанаттар немесе тірі құстардың өзі қолданылды. Терндер кейде адамның іс-әрекеттерінен пайда тапты, егісшілік жыртылған жерлерде немесе балық аулау қайықтарының артынан оңай тамақ іздеді, бірақ кейбір құстар торға түсіп немесе пластик жұтады. Балықшылар терндердің балық үйірлеріне бағыттап беретініне сенгендіктен, олардың жем іздеуіне көмектесетін терндерге назар аударатын. Шағын балықтардың, мысалы, құмшабалықтың шамадан тыс аулауы осы жемге тәуелді колониялардың күрт азаюына әкелуі мүмкін. Жалпы алғанда, адамның іс-әрекетінен туындаған терндер колонияларының жоғалуы немесе бұзылуы көптеген түрлердің санының азаюына себеп болды, сондай-ақ түрлі түрлер үшін жасалма аралдар құрылды. Көбірек мамандандырылған шараларға қызғылт терндер үшін ұя салынған қораптарды орнату кіреді, олар әдетте биік өсімдіктердің арасында ұялайды, және жалпы терндердің су тасқынына ұшырамайтын жерлерде ұялауын ынталандыру үшін жасанды теңіз шөбін қолдану.

Қорғау мәртебесі

Бірқатар шағалалар қауіпті жағдайға тап болып отыр, ал қытайдың инелік шағаласы BirdLife International ұйымы тарапынан «өте қауіпті» деп жіктеледі. Оның популяциясы 50 құстан кем, ал көбею аймағы бар болғаны 9 км² (3,5 миль²) құрайды. Оның санының азаюына жұмыртқа жинау, адамдардың араласуы және Қытайдың жағалау ылғалды жерлерінің жойылуы себеп болып отыр. Тағы үш түр «қауіпті» деп саналады, олардың популяциясы 10 000 құстан аз. Оңтүстік Азияның қара ішкі шағаласына тіршілік ортасының жойылуы, тамақ үшін жұмыртқа жинау, ластану және жыртқыштар қауіп төндіреді. Жаңа Зеландияда қара маңдайлы шағаланың саны енгізілген сүтқоректілер мен австралиялық қарғалардың жыртқыштығына байланысты күрт төмендеп барады. Ірі қара мен қойдың, сондай-ақ адамдардың әрекеттерінен туындаған бұзылулар да осыған себепші. Перу шағаласы 1972 жылы анчоустар қорының құлдырауынан зардап шекті, бірақ одан кейін жағалау ылғалды жерлеріндегі құрылыс, бұзылу және ластану салдарынан көбею ошақтары жоғалды. Австралиялық жарқыраған шағала «әлсіз» деп сипатталады. Адамдардың, иттің және көлік құралдарының араласуы, енгізілген түрлердің жыртқыштығы және Оңтүстік Австралиядағы су деңгейін тиімсіз басқару оның азаюының басты себептері болып табылады. Бес түр «қауіпке жақын» деп аталады, бұл олардың аз ғана алаңдау тудыратынын немесе осалдыққа бейім екенін көрсетеді. Әдемі шағала осылай жіктеледі, өйткені оның 95% Калифорния шығанағындағы Раса аралында көбейеді, ал Кергелен шағаласының 5000-нан аз ересегі Оңтүстік Үнді мұхитындағы кішкентай және көбінесе дауылды аралдарда көбейеді. Инка, Дамара және өзен шағалаларының үш түрінің болашақта тіршілік ортасының жойылуы мен бұзылуына байланысты азаятыны күтілуде. Кейбір шағалалардың түршелері де қауіпті жағдайда, олардың ішінде Калифорнияның ең кішкентай шағаласы және Пасха аралындағы сұр иілгіш шағаласы бар. AWEA келісіміне қатысушы мемлекеттер егжей-тегжейлі іс-қимыл жоспарында сипатталған сақтау стратегияларының кең ауқымына қатысуға міндетті. Жоспар түрлер мен тіршілік ортасын сақтау, адамдардың қызметін басқару, зерттеу, білім беру және іске асыру сияқты маңызды мәселелерді шешуге бағытталған. Солтүстік Америка заңнамасы да ұқсас, бірақ қорғауға көбірек назар аударылады.