Вильфред Бёрчетт: Хиросимадан бастау алған журналист және антиимпериалист

Кіріспе

Вилфред Грэм Бурчетт (16 қыркүйек 1911 – 27 қыркүйек 1983) – австралиялық журналист, атом бомбасы тасталғаннан кейін Хиросимадан хабарлаған алғашқы батыс тілдес журналисі және Корея мен Вьетнам соғыстары кезінде "екінші жақтан" хабарлаған адам. Бурчетт журналистикалық қызметін Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда бастады, ол Қытай, Бірма және Жапониядан хабарлап, Тынық мұхитындағы соғысты жариялады. Соғыстан кейін ол Венгриядағы сот процестері, Корея соғысы, Вьетнам соғысы және Пол Поттың Камбоджадағы билігі туралы жазды. Корея соғысы кезінде ол АҚШ-тың микробтық қару қолданғаны туралы Солтүстік Корея үкіметінің мәлімдемелерін зерттеп, қолдады. Гагариннің тарихи тұңғыш ғарышқа ұшуынан кейін (Восток-1) Юрий Гагаринге сұхбат алған алғашқы батыс журналисі болды. 1979 жылы Вьетнам Камбоджаны азат еткеннен кейін Камбоджаға алғашқы маңызды батыс көмегін ұйымдастыруға көмектесті. Ол саяси тұрғыдан белсенді, империализмге қарсы журналист болды және әрқашан өзі баяндаған адамдар мен оқиғалардың арасында болды. Оның жазбалары АҚШ және Австралия үкіметтерінің наразылығын тудырды, және ол Уитлэм үкіметі жаңа паспорт бергенге дейін шамамен 20 жыл бойы Австралиядан қуылды.

Ерте өмір

Бёрчет 1911 жылы Мельбурн қаласының Клифтон-Хилл ауданында Джордж Гарольд пен Мэри Джейн Эвелин Бёрчеттің (құрметті әкесі Дэви) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі құрылысшы, фермер және радикалды нанымдары бар методист шіркеуінің уағызшысы болды, ол "Бёрчетке Британдық Үндістан, Кеңес Одағы және республикалық Қытайға прогрессивті көзқарас қалыптастыруға көмектесті". Бос уақытында ол негізінен француз және орыс тілдерін үйренді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Бёршетт журналистік карьерасын 1940 жылы Австралияның Ассошиэйтед Пресс агенттігіне аккредитация алып, Жаңа Каледонияның Оңтүстік Тынық мұхитындағы француз Виши үкіметіне қарсы көтеріліс туралы хабарлаудан бастады. Ол қарусыз болды, жеті күнге жететін азық-түлік, қара шатыр және «Бейби Гермес» атты теріс машинасымен бірге жүрді. Оның Морзе кодымен жіберген хабарламасы 1945 жылғы 5 қыркүйекте Лондондағы Daily Express газетінің бірінші бетінде жарияланды. «Атомдық оба» деген тақырыппен және «Мен мұны әлемге ескерту ретінде жазып отырмын» деген қосымша тақырыппен хабарламасы былай басталды:

АҚШ әскерилерінің Қиыр Шығыс командованиесі (FEC) Бёршетті Солтүстік Кореядан «эвакуациялау» арқылы үндемек болды, бірақ Австралия үкіметінен рұқсат алуға жасаған өтініші, онда 100 000 доллар (2022 жылы 1 миллион доллардан астам) көлемде сыйақы ұсынылған, қабылданбады. Оның орнына FEC Австралия үкіметінің қолдауымен Бёршетке қарсы қарапайым науқан ұйымдастырды. Австралиялық журналист Денис Уорнер Бёршеттің АҚШ микробтық соғыс жүргізіп жатыр деген мәлімдемені ойдан шығарғанын айтты және бұл айыптамалардың Бёршеттің сүйікті жазушысы Джек Лондонның ғылыми-фантастикалық әңгімесімен ұқсас екенін көрсетті. Алайда, Бёршеттің бұрынғы әріптесі және антикоммунист, Тибор Мерей, өзінің «Бёршет туралы» естелігінде Бёршеттің жәндіктерді байқағанын растады. Бёршеттің бұл тұжырымын 2010 жылы әл-Жазира да растады. Тарихшы Гаван МакКормак Бёршеттің осы салыстыруға өкінгенін, бірақ сипаттаманың фактілік негізін тұтқын Уолкер Махурин растағанын айтты. Тибор Мерей де «Бейбітшілік жауынгерлері лагері» туралы хабарлады, онда қоршау болмаған. 1951 жылғы 21 желтоқсанда Бёршет Біріккен Ұлттар Ұйымының ең жоғары дәрежелі тұтқыны, АҚШ генералы Уильям Ф. Динмен сұхбат алып, оның суреттерін түсіруді ұйымдастырды. АҚШ Диннің Солтүстік Кореялықтар тарапынан өлтірілгенін мәлімдеген еді және оның өлімін Солтүстік Кореямен келіссөздерде пайдалануды жоспарлаған. Сондықтан Бёршеттің оның тірі екенін хабарлағаны оларды ашуға итерді. Соғыс тілшілерін зерттеген «The First Casualty» кітабында Филипп Найтли «Кореяда шындық Бёршет пен Виннингтон БҰҰ ақпарат қызметкерлерінен гөрі жаңалықтардың жақсы көзі болды және одақтас тілшілер оларды көрмесе, оқиғалар бойынша жеңіліске ұшырау қаупі бар еді» деп жазды.

Мәскеу

1956 жылы Бурчетт National Guardian газетінің тілшісі ретінде Мәскеуге келді, сонымен қатар Daily Express және 1960 жылдан бастап Financial Times үшін жазды. Алты жыл бойы ол ғылымдағы кеңестік табыстар мен соғыстан кейінгі кеңестік экономиканың қалпына келтірілуі туралы хабарлады. Бір хабарламасында Бурчетт былай деп жазды: “Кеңес Одағында жаңа гуманизм жұмыс істейді, ол Батыста таралған нәрсені сүреңсіз етеді, себебі ол кеңестік қоғамның ең төменгі деңгейінен басталады; оның қамту аясы кең болғандықтан, ешбір кемсітілген адам қалмайды”. АҚШ президенті Кеннеди Вьетнамдағы соғысқа қаржыландыруды арттырғанда, Бурчетт былай деп жазды: “Әлемдегі ешбір шаруаға оның жойылуы үшін осыншама көп доллар жан басына шаққанда жұмсалмаған”. Вьетнамда болған кезінде ол Солтүстік Вьетнам жетекшілерімен және Оңтүстік Ұлттық Азаттық Майданымен байланыс жасады. Ол британдық және американдық үкіметтерге тұтқынға алынған американдық ұшқыштардың босатылуына көмектесуге тырысты. 1967 жылы ол Солтүстік Вьетнамның сыртқы істер министрі Нгуен Дуй Триньмен маңызды сұхбат жүргізді, онда Нгуен Солтүстік Вьетнам үкіметінің бейбіт келіссөздерге қызығушылық танытқанын алғаш рет мәлімдеді. Ол сол кезде өзінің досы, бұрынғы ханзада Нородом Сианук, жетекші топтың құрамында деп сенді. Камбоджа мен Вьетнам арасындағы қарым-қатынас нашарлағаннан кейін және Бурчетт 1978 жылы босқындар лагерлерін аралағаннан кейін ол Қызыл Кхмерлерді айыптады, олар оны кейіннен өлім тізіміне енгізді. Бурчетт 1979 жылдың мамырында Пномпеньге сапар шекті және The Guardian газетінде ондағы аяусыз жағдай туралы жазды. Пномпень үкіметі қажетті шұғыл көмектің тізімін жасады, Бурчетт оны Лондонға алып барды, онда ол оны Парламенттегі барлық партиялық жиналыста оқыды. Ол Вьетнам мен Камбоджа үкіметтерінің көмекке қуаныштарын білдіргенін және “көптеген адамдар аштан өліп, сіздің көмегіңізге зәру” екенін айтты. Ұлыбритания үкіметі Бурчетттің өтінішіне жауап ретінде ештеңе істемеді, себебі жаңадан сайланған Маргарет Тэтчер үкіметі АҚШ-тың Вьетнамға қатысты бойкотына қосылып, Вьетнам мен Камбоджаға барлық азық-түлік көмегін тоқтатты. Алайда, жиналыста Oxfam ұйымының техникалық қызметкері Джим Ховард болды және ол Камбоджаға алғашқы маңызды батыстық көмекті ұйымдастыруға шақырылды.

In 1956, Burchett arrived in Moscow as a correspondent for the National Guardian newspaper, while also writing for the Daily Express, and, from 1960, for the Financial Times. For the next six years he reported on Soviet advances in science and the rebuilding of the post war Soviet economy. In one dispatch Burchett wrote: blockquote|"A new humanism is at work in the Soviet Union which makes that peddled in the West look shoddy, for it starts right down in the grass roots of Soviet society; its all embracing sweep leaves behind no underprivileged". When US President Kennedy increased funding for the war in Vietnam, Burchett wrote: "No peasants anywhere in the world had so many dollars per capita lavished on their extermination". During his time in Vietnam he had access to the North Vietnamese leadership and the South's National Liberation Front. He tried to help the British and US governments in obtaining the release of captured American airmen. In 1967, he had a significant interview with the North Vietnamese foreign minister, Nguyen Duy Trinh in which Nguyen provided the first indication that the North Vietnamese government was interested in peace talks. At the time, he believed his friend, former prince Norodom Sihanouk, was part of the leadership group. As relations between Cambodia and Vietnam deteriorated, and after Burchett visited refugee camps in 1978, he condemned the Khmer Rouge and they subsequently placed him on a death list. Burchett visited Phnom Penh in May 1979 and wrote in The Guardian about the desperate situation there. The Phnom Penh government drew up a list of required emergency relief which Burchett took to London, where he read it out at an all party meeting in the House of Commons. He said that the governments in both Vietnam and Cambodia had assured him that relief would be welcome and that "a great many human beings are starving and need your help". The UK government did nothing in response to Burchett's request since the newly elected government of Margaret Thatcher had joined the US boycott of Vietnam and suspended all food aid to both Vietnam and Cambodia. However, Jim Howard, a technical officer for Oxfam was at the meeting and was moved to arrange for the first significant Western relief to Cambodia.

Жазу стилі

Грег Локхарт «The Australian» газетінде Берчеттің жазбасын талдады. Локхарт Берчеттің жазбасындағы «көрінетін баяндаушы» Генри Лоусонның шығармаларындағыдай екенін ойлады. Ол Берчеттің стилі «20-шы және 30-шы жылдары Еуропа мен Азиядағы прогрессивті журналистиканы шарлаған, саяси тұрғыдан белсенді, әлеуметтік реалистік репортаждар – «Мен» повествованиесі» сияқты екенін айтты, мысалы, Джордж Оруэллдің «Париж бен Лондонда төмендегілер» (1933) романы. Локхарт Берчеттің Батыс журналистикасының қалыпты құрылымынан тыс, жылдам жазу әдісі оның жұмысының күшті де, әлсіз жағы екенін айтты. Синолог Майкл Годли Берчеттің 1951 жылы Бейжіңде болған кездегі беделді «камера верите» әдісі оның стиліне әсер еткен болуы мүмкін деді. Ол 1960 және 1965 жылдары Австралия паспортын алу үшін өтініш берді, бірақ екі рет те қабылданбады. 1968 жылдың шілдесіндегі тағы бір өтініш премьер-министр Джон Гортон тарапынан қабылданбады. 1969 жылы Берчеттің әкесінің жерлеу рәсіміне қатысу үшін Австралияға кіруіне тыйым салынғанда мәселе шиеленістің шыңына жетті. Келесі жылы оның інісі Клайв қайтыс болды, ал Берчет Гортон үкіметі Бурчетті елге әкелгені үшін коммерциялық әуе компанияларын қатты жазалаумен қорқытқандықтан, жеке жалданған жеңіл ұшақпен Брисбенге ұшты. 1972 жылы кіріскен Уитлэм үкіметі Берчетке Австралия паспортын берді, оның себебі – оны одан әрі қабылдамауға ешқандай дәлел жоқ екендігі. Грег Локхарт «The Australian» газетінде бұрынғы үкіметтердің әрекеттерін «австралиялық азаматтың адам құқықтарын елеусіз қалдыру» деп сипаттап, «оны 17 жылға елден қуды» деді.

Үкімет Бурчетті соттауға тырысуда

Консервативті австралиялық үкіметтер 1949 және 1970 жылдар аралығында Бурчетті соттау үшін іс құруға тырысты, бірақ оларға бұл мүмкін болмады. Бурчеттің Солтүстік Кореяда американдықтардың микробтық қару қолданғаны туралы хабарлағаннан кейін, Австралия үкіметі оны мемлекетке опасыздық жасады деп айыптауды қарастырды. Олар дәлелдер жинау үшін ASIO агенттерін Жапония мен Кореяға жіберді, бірақ 1954 жылдың басында оны соттауға болмайтынын мойындады. Ол Бурчеттің 1947 жылы Берлиндегі алғашқы кездесуінде кеңестік одақпен «ерекше қарым-қатынас» орнатуды ұсынғанын мәлімдеді. Кротков сондай-ақ Бурчеттің Вьетнам мен Қытай үшін агент ретінде жұмыс істегенін және Австралия Коммунистік партиясының құпия мүшесі болғанын айтты. 1971 жылдың қыркүйегінде Демократиялық Еңбек партиясының жетекшісі Винс Гейр Бурчетті Сенатта КГБ оперативтігі деп айыптап, Кротковтың куәлігін ұсынды. 1971 жылдың қарашасында DLP Геирдің сөйлеген сөзінің толық мәліметтерін «Focus» атты памфлетінде жариялады. 1973 жылдың ақпанында Бурчет «Focus» журналының редакторы болған DLP сенаторы Джек Кейнге қарсы миллион долларлық қорқытпау туралы сотқа шағым түсірді. Кейн ісін дайындау кезінде «The Herald and Weekly Times», Филип Джонс және Роберт Мензистен қолдау алды. Австралияның қарулы күштерінің бас штабтары Кейннің куәгерлері ретінде талқыланды. ASIO Бурчет Кореяда кездескен австралиялық әскери тұтқындардың тізімін ұсынды және Кейн олардың отызын куәгерлер алқасына шақырды. Бұрынғы тұтқындар Бурчеттің оларға қатысты қорқыту және ұяттау тілін қолданғанын және кейбір жағдайларда олардың тексерулеріне қатысқанын мәлімдеді. Солтүстік Вьетнамнан келген дезертирлер Буй Конг Туонг және То Минг Тронг та сотта куәлік беріп, Бурчеттің Ханойда өте құрметті болғанын, оны «Жобай жолдас» деп атағанын, бұл атақты тек Ленин мен Хо Ши Минмен бөліскенін айтты. Қазылар алқасы Бурчеттің жалақорлыққа ұшырағанын анықтады, бірақ «Focus» мақаласын 1971 жылғы Гейрдің Сенаттағы сөйлеген сөзінің дұрыс баяндамасы деп санайды, сондықтан парламенттік иммунитетпен қорғалды. Сот шығындары Бурчеттің есебінен төленді. Тарихшы Гаван МакКормак Бурчеттің қорғанында, оның австралиялық әскери тұтқындармен болған барлық қарым-қатынасы «ұсақ оқиғалар» болғанын және ол оларға «көмектескенін» айтты. Басқа әскери тұтқындарға қатысты МакКормак олардың айыптамалары бұрынғы мәлімдемелерге қайшы келетінін, олар Бурчеттің кінәсін жоққа шығарған немесе басқа біреуді кінәлі деп тапқан еді. Өз кезегінде Тибор Мерей Бурчеттің құпия партия мүшесі болғанын, бірақ КГБ агенті емес екенін мәлімдеді.

Conservative Australian governments between 1949 and 1970 tried to construct a case to prosecute Burchett but were unable to do so. After Burchett reported from North Korea about the use of germ warfare by the Americans, the Australian government looked at charging him with treason. It sent ASIO agents to Japan and Korea to collect evidence but in early 1954, conceded it could not prosecute him. He claimed that Burchett had proposed a "special relationship" with the Soviets at their first meeting in Berlin in 1947. Krotkov also said that Burchett had worked as an agent for both Vietnam and China and was a secret member of the Communist Party of Australia. In September 1971, Democratic Labour Party leader Vince Gair accused Burchett, in the Senate, of being a KGB operative and tabled Krotkov's testimony. In November 1971, the DLP published details of Gair's speech in its pamphlet, Focus. In February 1973 Burchett filed a one million dollar libel suit against DLP senator Jack Kane, who was Focuss publisher. In preparing his case, Kane received support from The Herald and Weekly Times, Philip Jones and Robert Menzies. Australia's military chiefs of staff appeared as witnesses for Kane. ASIO provided the names of Australian POWs whom Burchett had met in Korea and Kane put thirty of these on the stand. The former prisoners testified that Burchett had used threatening and insulting language against them and in some cases had been involved in their interrogations. North Vietnamese defectors, Bui Cong Tuong and To Ming Trung, also testified at the trial, claiming that Burchett was so highly regarded in Hanoi he was known as "Comrade Soldier", a title he shared only with Lenin and Ho Chi Minh. The jury found Burchett had been defamed, but considered the Focus article a fair report of the 1971 Senate speech by Gair and therefore protected by parliamentary privilege. Costs were awarded against Burchett. Historian Gavan McCormack has said in Burchett's defence that his only dealings with Australian POWs were "trivial incidents" in which he "helped" them. With regard to other POWs, McCormack stated that their allegations were at variance with earlier statements which either explicitly cleared Burchett or blamed someone else. For his part, Tibor Méray alleged that Burchett was an undercover party member but not a KGB agent.

Буковский мұрағаты

1990 жылдардың басында Мәскеуге қайта келгенде, тәжірибелі диссидент Владимир Буковскийге Ресей үкіметі КОКП Орталық Комитетінің мұрағатынан құпия құжаттарға қол жеткізуге рұқсат берді. Буковский мыңдаған бетті жасырын түрде фотокөшірмеге алып, 1999 жылы оларды интернетке жариялады. Құжаттардың ішінде 1957 жылғы 17 шілдедегі меморандум және 1957 жылғы 25 қазандағы Бурчетке қатысты қаулы болды. 2013 жылы Манн: «КГБ меморандумындағы әрбір егжей-тегжей Юрий Кротковтың Вашингтондағы куәлігімен үштас келеді» деген қорытынды жасады. Манн Кротковтың «жалғаншы да, жалған куәлік берген де емес, шындықты айтушы еді» деп жазды. 1997 жылы журналист Денис Уорнер: «Ол көптеген адамдардың естелігінде сол заманның ең көрнекті ықпалдастырушы агенттерінің бірі ретінде қалады, бірақ австралиялық және басқа да жақтастары оны халық қаһарманы ретінде еске алады» деп жазды. «Жаңалықтарды жариялау: Уилфред Бурчеттің жазбалары» кітабының редакторларының бірі Ник Шиммин: «Ол әділетсіздік пен қиындықтарды көргенде, оған жауапты деп ойлағандарды сынады» деді.

Жеке өмір

Бёрчет Лондонда неміс еврейі босқыны Эрна Левимен танысып, 1938 жылы оған үйленді.

Драмалық

The Changing Tide: Венгрия тыңшылық соттарына негізделген пьеса (1951), World Unity Publications, Мельбурн.

Вьетнам туралы шығармалары

17-ші параллельдің солтүстігінде (1957), Ханойдағы Red River Publishing House. The Furtive War The United States in Vietnam and Laos (1963), International Publishers Нью-Йорк. Оңтүстік Вьетнамның азат етілген аймақтарына сапарым (1964), Ханойдағы Шетел тілдері баспасы. Вьетнам: партизан соғысының ішкі сыры (1965), International Publishers. Вьетнамдағы куәгер (1965), Лондонның (Ұлыбритания) The Daily Worker басылымы. Вьетнам Солтүстігі: бірінші қолдан алынған есеп (1966), Lawrence & Wishart Publishers Лондон (Ұлыбритания). Вьетнам жеңіске жетеді! Оңтүстік Вьетнам халқы неліктен АҚШ империализмін жеңді (1968), Monthly Review Press Нью-Йорк. Екінші Индокитай соғысы: Камбоджа мен Лаос – бүгінгі таңда (1970), Lorimer Publishing Лондон (Ұлыбритания). (Принц Нородом Сианукпен бірге), Менің ЦРУ-мен соғысым: Принц Нородом Сиануктың естеліктері (1974), Pelican Лондон (Ұлыбритания). Шегірткелер мен пілдер: Вьетнамның құлау себептері (1977), Urizen Books Inc. Нью-Йорк. Азаттыққа қарай: Вьетнам халқының күрсінінен құтылуы (1978), Quartet Publishers Лондон (Ұлыбритания).