Кіріспе
Квебек премьер-министрі 2003-2012 жылдары
Джон Джеймс "Жан" Шарест (ʒɑ̃ ʃɑʁɛ; 1958 жылғы 24 маусымда туған) – канадалық заңгер және бұрынғы саясаткер, 2003-2012 жылдар аралығында Квебектің 29-шы премьер-министрі болды. Осыған дейін ол 1984-1998 жылдар аралығында Парламент мүшесі (депутат) болған. 1986 жылдан 1990 жылға дейін және 1991 жылдан 1993 жылға дейін бірнеше министрлік лауазымдарды атқарғаннан кейін, 1993 жылдан 1998 жылға дейін Канаданың Прогрессивті консервативтік партиясының жетекшісі болды. Шебрук қаласында туған Шарест 1984 жылғы федералды сайлаудан кейін депутат болғанға дейін заңгер болып жұмыс істеді. 1986 жылы ол Брайан Малруни үкіметінде мемлекеттік министр болып тағайындалды, бірақ 1990 жылы соттағы іс бойынша судьямен дұрыс емес әңгіме салғандықтан министрлік лауазымынан кетті. 1991 жылы ол қайтадан министрлікке оралып, қоршаған ортаны қорғау министрі болды. Шарест 1993 жылғы партиялық сайлауда Малруниден кейін партия басшысы және премьер-министр лауазымына үміткер болды, бірақ Ким Кэмпбеллден кейін екінші орын алды. Шарест Кэмпбеллдің өнеркәсіп министрі және вице-премьері болды. 1993 жылғы сайлауда Прогрессивті консервативтік партия (ПК) жеңілгеннен кейін Шарест партия басшысы лауазымында Кэмпбеллдің орнын басып алды. Ол 1997 жылғы сайлауда партияны шамалы жақсартуға жеткізді. Шарест 1998 жылы федералды саясаттан шығып, Квебек Либералдық партиясын басқаруға сайланды, ол провинцияның басты федералистік саяси партиясы еді. 2003 жылғы провинциялық сайлауда Либералдық партия жеңіске жеткеннен кейін ол Квебек премьер-министрі болды. Ол екі мәрте сайлауда жеңіске жетті, бірақ 2012 жылғы сайлауда тәуелсіздік жақтастарының Parti Québécois (PQ) партиясына жеңіліп, премьер-министр лауазымынан кетті. Саясаттан кейін Шарест кеңесші ретінде жұмыс істеді, соның ішінде Huawei компаниясы үшін Менг Ванчжоу ісі және Канададағы 5G желісі жоспарлары бойынша, сондай-ақ McCarthy Tétrault LLP серіктесі болып қосылды. Шарест 2022 жылы Канаданың Консервативтік партиясының басшылығына үміткер болды, бірақ Пьер Пойлиеврден қалып қойды.
Ерте өмір және білім
Шарест 1958 жылғы 24 маусымда Квебектің Шығыс аймағындағы Шербрук қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы – Рита, ирландтық квебек және Клод "Кызыл" Шарест, француз канадалық. Ол Шербрук университетінен заң мамандығы бойынша білім алды және 1981 жылы Квебек адвокатурасына қабылданды. Ол Мишель Дионнаға (1980 жылғы 21 маусымнан бері) үйленген, олардың Амели, Антуан және Александра деген үш баласы бар. Шарест француз және ағылшын тілдерінде еркін сөйлейді. 1980 жылғы Квебек референдумында ол үйлену тойы болғандықтан дауыс беруге қатыса алмады.
Федералды саясат (1984-1998)
Шарест 1984 жылғы сайлауда Шербрук сайлау округінен Прогрессивті консервативті партиядан Канада Парламентінің депутаты болып сайланғанға дейін заңгер болып жұмыс істеді. 1984 жылдан 1986 жылға дейін Шарест Халық қамалы комитеттері төрағасының орынбасары болып қызмет етті.
Мич көлі келісімінде (1990-1991)
Шарест Мeech Lake Accord ұсынысына қатысты (бұл келісім 1990 жылғы маусымда ратификацияланбады), ол Квебек провинциясына "ерекше қоғам" мәртебесін беруді, провинциялық өкілеттіктерді кеңейтуді және конституцияны жан-жақты өзгертуді көздеді. 1990 жылы ол басқа провинциялардың алаңдаушылықтарын қарастыратын, "ерекше қоғам" ережесі Конституциялық Хартияға бағынатынын және провинциялардағы азшылық тілдерінің құқықтарын күшейтіп қорғайтын серіктес келісімді ұсынған комиссияны басқарды. Бұл ұсыныстар Мулронидің қоршаған орта министрі және Квебек өкілі Люсьен Бушарға серіктес келісімді Мич келісіміне қатысты сатқындық деп қарауға әкелді. Кейін Бушар Министрлер кабинетінен кетіп, тәуелсіздік жақтасы Квебек блогын құрды.
Қоршаған орта министрі (1991-1993)
Шарест 1991 жылы қоршаған орта министрі ретінде үкіметке қайта оралды. Осы лауазымда ол 1992 жылы Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласында өткен Жер саммитінде Канада делегациясын жетектеді.
1993 жылғы ПК басшылығына ұсынысы
Малроуни партия басшысы және премьер-министр лауазымынан кеткенде, Шарест 1993 жылғы Прогрессивті консервативті партия басшылығына үміткер болды. Карльхайнц Шрайбер 1993 жылы Тори партиясының басшылығына Шарестің сайлау науқанына 30 000 доллар ақша бергенін айтты. Бірақ Шаресттің өзі бұл соманың 10 000 доллар ғана болғанын мәлімдеді, алайда федералдық сайлау ережелері мұндай ақшалай көмектерге рұқсат берген. 2007 жылға дейін Квебекте облыстық партия басшылығына үміткерлерге осындай сыйлықтарға тыйым салатын ережелер әлі де қабылданбаған. Шарест қорғаныс министрі Ким Кэмпбеллден кейін екінші орын алды, ол конвенцияға басымдықпен келген еді. Шарест Кэмпбеллдің қысқа мерзімдік үкіметінде Премьер-министрдің орынбасары және Өнеркәсіп, ғылым және технология министрі болып қызмет етті.
Коммунистік партияның жетекшісі (1993-1998)
1993 жылғы сайлауда Консервативтік партия (ПК) федералдық деңгейде үкіметтік партия үшін ең ауыр жеңіліске ұшырады. Партияның 295 үміткерінің тек екеуі ғана сайланды: Шарест және Элси Уэйн. Шарест Шербрук округінде 56 пайыз дауыспен қайта сайланды. Партияның соңғы кабинетінің жалғыз тірі қалып шектеген мүшесі ретінде Шарест партияның уақытша жетекшісі болып тағайындалды және 1995 жылдың сәуір айында бұл лауазымға бекітілді. Осылайша, Шарест Прогрессивтік консервативтік партияны жетекке алған франкофондық текті алғашқы адам болды. Шарест 1994 жылы Дүниежүзілік экономикалық форумының «Ертеңгі күннің жаһандық лидерлері» бағдарламасына қатысты. 1995 жылғы Квебектің тәуелсіздігі жөніндегі референдум кезінде Шарест «Жоқ» науқанының вице-президенті болды (Comité national des Québécoises et des Québécois pour le NON). 1997 жылғы федералдық сайлауда Шарест Квебектің Канада құрамындағы ерекше қоғам ретінде мойындалуы арқылы Канаданың ұлттық бірлігін сақтауды мақсат етті. Ол сондай-ақ федералдық және провинциялық үкіметтер арасында келіссөздер жүргізілетін Канада конфедерациясы үшін «Жаңа келісім» ұсынысын жасады. Шарест пен Консервативтік партия Квебек провинциясындағы барлық тілдік топтардың арасында үлкен танымалдылыққа ие болды, онда сайлаушылар Квебек блогының жетекшісі Жиль Дюсеппен салыстырғанда Шаресті артық көріп дауыс берді. Сайлауда торилер 18,8 пайыз дауыс жинап, негізінен Атлантикалық Канадада 20 мандат жеңіп алды. Партияның мандаттарының саны қалпына келгенімен (1993 жылы олар тек екі мандатты ұтып алған еді), Шарест бұл нәтижені көңілі толмағандықтан қабылдады. Торилер халықтың дауыс беруі бойынша «Реформа» партиясынан жарты пайыз ғана артта қалса да, олардың қолдауы Квебектің батысында мандаттарға айналдырылмады. Сонымен қатар, олардың үкіметтік қолдауы Орталық Онтарионың ауылдық аймақтарында «Реформа» партиясымен дауыс бөлінуіне байланысты шектелді, бұл «Реформа» партиясының үлкен жетістіктерге жеткен дәстүрлі тори бекінісі болды.
Провинциялық саяси мансабының алғашқы кезеңдері (1998-2003)
1998 жылдың сәуірінде Шарест, әсіресе бизнес орталарындағы үлкен қоғамдық және саяси қысымға ыңғайлы болып, федералды саясаттан бас тартып, Квебек либералдық партиясының жетекшісі болды. Көптеген адамдар Шаресті федералистік QLP-нің тәуелсіздікке ұмтылатын Parti Québécois үкіметін жеңудегі ең үздік үміткер деп есептеді. 1998 жылғы сайлауда Квебек либералдары PQ-дан көбірек дауыс жинады, бірақ либералдардың дауысы аз сайлау округтерінде шоғырланғандықтан, PQ көпшілік үкімет құру үшін қажетті орындарды жеңіп алды. Шарест өзінің Шербрук округінде 907 дауыс айырмасымен жеңіске жетті. 2003 жылдың сәуір айындағы сайлауда Шарест Квебек либералдарын көпшілік дауыспен жеңіске жеткізіп, PQ-ның тоғыз жылдық билігін аяқтады. Ол денсаулық сақтау жүйесін реформалау, салықтарды төмендету, шығындарды азайту және мемлекеттік аппараттың көлемін қысқарту мандатына ие екенін жариялады. Шарестің либералдары 76 орын жеңіп алып, көпшілік үкімет құрды, ал ол өзінің Шербрук округінде 2597 дауыспен жеңіске жетті.
Экономикалық саясат
Шарест Квебек салықтарын (QST) үш рет көтерді. 2011 жылы оның үкіметі салық мөлшерін 7,5 пайыздан 8,5 пайызға дейін, ал 2012 жылы 9,5 пайызға дейін арттырды. Үшінші және соңғы көтеріліс 2013 жылы күшіне енді, мөлшер 9,975 пайызға жетті. 2007 жылдың қазанында Квебек Канадада көміртегі салығын енгізген алғашқы провинция атанды. Ол енгізілген кезде салық бензиннің литріне 0,8 цент, дизель отынының литріне 0,9 цент құрады. Шарест үкіметінің фискалдық саясатының басым бөлігі федералдық және провинциялық үкіметтер арасындағы фискалдық теңгерімсіздікті шешу арқылы қосымша кіріс алу мүмкіндігіне негізделген. Харпер үкіметі бұл мәселені теңестіру төлемдерін ұлғайту арқылы шешуге күтілді, бірақ Квебектің толық талаптарын қанағаттандыра алмады.
" Plan Nord " бағдарламасы
2011 жылдың мамырында Шарест үкіметі 49-паралельдің солтүстігіндегі Квебектің бөлігінде табиғи ресурстарды өндіру секторын дамытуға бағытталған экономикалық даму стратегиясы – Plan Nord жоспарын іске қосты. 25 жылға жоспарланған бұл жоба энергия, тау-кен және орман шаруашылығы салаларына 80 миллиардтан астам канад долларын инвестиция ретінде тартуға және жоспар орындалған кезеңде жыл сайын 20 000 жұмыс орнын құруға немесе нығайтуға мүмкіндік береді. «Шаресттің саяси мұрасының негізгі бөлігі» деп сипатталған бұл жоба тау-кен өнеркәсібі, кри және инуит өкілдерінің толық қолдауын алды, бірақ иннустер мен көптеген экологиялық белсенділер тарапынан күмәнмен қабылданды және олар оған қарсы шықты.
Қоршаған орта саясаты
Шарест сонымен қатар қоршаған орта мәселесінде өзін ерекшелендіруге тырысты. Оның Киото келісімінен бас тарту туралы федералдық шешімге қарсы күресі және Квебек өзінің Киото мақсаттарына қол жеткізуге ұмтылатынын мәлімдеуі оған үлкен қолдау әкелді. Оның үкіметі парниктік газдарды төмендету, мұнай роялтилері және 2011-2020 жылдарға арналған электр көліктері жөніндегі іс-қимыл жоспарын бекітті. Ол сондай-ақ Тұрақты даму заңын қабылдады, ол Құқықтар мен бостандықтар хартасына әр адамның биоәртүрлілік сақталатын, салауатты ортада өмір сүру құқығын қосты. 2012 жылы Шарест саясаттағы тұрақты дамуға атқарған жұмысы мен оны қолдауы үшін Фрей халықаралық тұрақтылық сыйлығымен марапатталды.
Басқа саясат
2003 жылғы сайлауда Шарест Квебек партиясы үкіметінің күштеп біріктірген қалаларына референдум өткізуге рұқсат беретінін уәде еткен еді. Бұл уәде оның Лонгюйль және Квебек қаласының маңындағы қалалар мен Монреальдің Батыс аралындағы ағылшын тілді қауым сияқты көптеген сайлау округтерінде жеңіске жетуіне маңызды рөл атқарды. Бірақ, билікке келген соң Шарест уәдесінен бас тартты. Муниципалитеттерге, егер сайлаушылардың кемінде 10 пайызы референдум талап етіп петицияға қол қойса және дауыс беруге 35 пайыздан астам қатысса ғана, бөліну референдумына рұқсат берілді. Мысалы, Монреаль аралындағы Сен-Лорандағы бұрынғы муниципалитеттердің бірінде дауыс берудің 75,2 пайызы бөлінуді қолдады, бірақ сайлауға қатысқан сайлаушылардың саны 28,6 пайызды құрағандықтан нәтиже жарамсыз деп танылды. Бөліну процесі қазіргі ірі қалалардың қайта құрылуына әкелді, олар да, бөлінген қалалар да салық салу және жергілікті қызметтерге қатысты кең өкілеттіктерді жаңа "агломерация кеңестеріне" тапсырды. Бұл кеңестердің құрамы қатысқан муниципалитеттердің халқына сәйкес құрылды, ал қала әкімдері өз қалаларын кеңесте өкілдік ететін адамдарды бір жақты тағайындау құқығына ие болды. Көптеген адамдар бұл құрылымды бұрынғыдан гөрі демократиялық емес деп санайды, себебі бөлінген муниципалитеттердің тиімді дауыс беруге мүмкіндігі болмады, ал ірі қалалардың қалалық кеңестері қала әкімдерінің қарсылық білдірген кеңесшілердің үстінен билік жүргізу және агломерация органы арқылы өкілеттіктерді жүзеге асыру қабілетімен едәуір әлсіреген еді. Премьер-министр ретіндегі өкілеттігі кезінде Шарест Квебектің халықаралық аренадағы беделін арттыруға күш салды. Облыс Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) мәдени ұйымы – ЮНЕСКО-да өкілдік алды. Шарест 1997 жылғы Калгари декларациясын да қолдады, ол Квебекті "ерекше" деп таныды. Канада Парламентінде Квебектің Канада құрамындағы ұлт ретінде танылуы мәселесі талқыланғанда Шарест Квебектің Канаданың басқа бөліктері не дейтініне қарамастан, "ұлт" екенін, оны анықтауға басқа ешкімнің құқығы жоқ екенін мәлімдеді.
2012 жылғы студенттік наразылық
2011 жылы Шарест үкіметі Квебектің барлық университеттерінде оқу ақысын көтеру туралы шешім қабылдады. Үш ірі студенттік одақ Монреаль және Квебек қалаларында демонстрациялар ұйымдастыра бастады. 2012 жылдың наурыз айында көптеген CEGEP және университеттер студенттік ереуілге дауыс берді. Студенттердің наразылықтары мен сабақтарды бойкоттауы үкіметке үлкен қиындықтар туғызды. Ай сайын Квебектің бірнеше қалаларында ірі демонстрациялар өтті. Премьер-министр мен оның үкіметі кейбір тараптардан, оның ішінде студенттік одақтар, PQ және Québec Solidaire, тым қаталдық танытты деген айыптауларға ұшырады. 2012 жылдың 4 мамырында Квебек либералдық партиясы Викториявиллде партиялық конференция өткізді, ал студенттердің демонстрациясын Sûreté du Québec полициясы таратып жіберді. 2012 жылдың 14 мамырында сол кездегі вице-премьер және білім министрі Лина Бошамп отставкаға кетті, ал Мишель Куршн вице-премьер және білім министрі болып тағайындалды. Үкімет 78-ші заң жобасын қабылдап, наразылық акцияларына шектеулер қойды, бұл көптеген дауларға себеп болды, соның ішінде Квебек адвокаттар қауымдастығы конституциялық құқықтардың бұзылуы мүмкін екеніне алаңдаушылық білдірді. 78-ші заң жобасын Паулин Маруа үкіметі күштен шығарды.
Даулар
2007 жылдың 6 желтоқсанында Оппозиция Шарсті Канада Парламенті Этика комитетінің Карльхайнц Шрайберді тергеу кезінде куәлік беруге шақырды. Шрайбер комитетке Шаресттің 1993 жылы федералды Прогрессивті консервативтік партия төрағалығына үміткер болуына қаржылай көмек көрсету үшін Шаресттің ағасына қолма-қол 30 000 доллар төлегенін айтты. Шаресттің үшінші мерзімі Квебек либералдық партиясының күмәнді қаржыландырылуына қатысты бірнеше айыптаулармен, сондай-ақ Квебек құрылыс секторындағы көптеген дау-дамайлармен, Квебек депозиті және орналастыру қорынан 39,8 миллиард доллардың жоғалтылуымен және Марк Беллемар (Шаресттің бұрынғы әділет министрі) ісімен сипатталды. 2010 жылы Беллемар 2003 жылы судьялар тағайындалған кезде Квебек либералдық партиясының қайырымдастық қор жинаушылары тарапынан қысым көргенін мәлімдеді. Оған жауап ретінде Шарест үкіметі Бастараше комиссиясын құрды, онда Шарест өзін қорғау үшін куәлік берді. Алайда, Шарест 2011 жылы өткізілген сауалнама көрсеткендей, Квебек тұрғындарының 77 пайызы мұндай тексеруді талап еткеніне қарамастан, саяси партиялардың қаржыландырылуы және құрылыс индустриясындағы сыбайлас жемқорлық бойынша қоғамдық тергеуді бастаудан бас тартты. Шарест ақыры 2012 жылы Квебек либералдық партиясының қатарындағы наразылықтың күшеюіне жауап ретінде Шарбоно комиссиясын құру арқылы тергеуді бастады.
2007 жылғы Квебек сайлауы
Шарест үкіметі өкіметке келген алғашқы жылдары аса танымал болмады, көптеген сауалнамаларда халықтың қолдау деңгейі 50%-дан төмен болды, ал сайлаушылардың қолдауы 20%-ға дейін түсті. Андре Буасклер PQ төрағасы болып сайланғаннан кейінгі алғашқы апталардағы сауалнамалар Шарест пен либералдар келесі сайлауда сөзсіз жеңіледі деп көрсетті. Буасклер оппозиция жетекшісі ретінде тиімді жұмыс істемеді, ал Шаресттің көрсеткіштері біршама жақсарды. Léger Marketing компаниясы Le Devoir газеті үшін жүргізген сауалнама бойынша либералдар 34%, PQ – 32%, ADQ – 24% дауыс жинады, ал Шаресттің жеке беделі PQ төрағасынан жоғары болды. Дегенмен, либералдардың қолдауы Монреальдің батысындағы ағылшын және басқа тілдес сайлау округтерінде шоғырланғандықтан, қолдаудың артуы міндетті түрде мандаттарға айналмауы мүмкін еді. 2007 жылдың 21 ақпанында Шарест генерал-губернатордан Ұлттық Ассамблеяны таратуға және 2007 жылдың 26 наурызында сайлау тағайындауға рұқсат сұрады. Шарест қаржы министрі Мишель Одуетпен бірге 2007 жылғы бюджетті ұсынған кезектен тыс сессия өткізді. Сайлауға шақыру алдында Шарест өзінің сайлау алды бағдарламасын жариялады, онда табыс салығын 250 миллион долларға төмендету көзделді. Науқанның соңғы аптасында Шарест тағы 700 миллион долларға салықты төмендетуге уәде берді, оның бір бөлігі 2007 жылғы федералдық бюджеттен түскен қосымша қаражат есебінен; ауруханалардағы кезек күту уақытын қысқарту; мектептердегі француз тілі курстарын жақсарту және көбейту; балабақшалардың санын арттыру; университет студенттері үшін оқу ақысын арттыру (2012 жылға дейін семестрлік 50 доллар). Бұл шара студенттік ұйымдар тарапынан сынға ұшырады, ал радикалды студенттік ұйым, студенттік ынтымақтастық қауымдастығы (бұрын CASSEE деп аталған) ереуілге шығуды қарастырды. Шарест сайлауда азшылық үкімет құрып, өзінің мандатын сақтап қалды. Сайлау түнінде алғашқы нәтижелер Шаресттің Шербрук округінен PQ қарсыласына жеңіліп қалғанын көрсетті; алайда, Шарестке көп дауыс берген алдын ала дауыс беру бюллетендері саналмағаннан кейін жағдай өзгерді. Нәтижесінде құрылған азшылық үкіметі 1878 жылдан бері бірінші рет болды, ол кезде Шарль Буше де Бушевиль премьер-министр болған.
2008 жылғы Квебек сайлауы
2008 жылдың қарашасында Квебек тұрғындарына қиын экономикалық жағдайда көпшілік үкімет қажет екенін айтқан Шарест 8 желтоқсанға кезектен тыс сайлау тағайындады. Оның партиясы либералдарды көпшілік үкіметке қайтару арқылы тарихи үшінші рет қатарынан жеңіске жетті. Квебек тарихында Тыныш революциядан бері партия үшінші рет қатарынан сайлауды жеңіп алғаны алғашқы рет болды.
2012 жылғы Квебек сайлауы
2012 жылдың 1 тамызында Шарест 2012 жылғы Квебек жалпы сайлауы үшін сайлау науқанын Квебек Жан Лесаж халықаралық әуежайынан «Квебек үшін» деген ұранмен бастады. ҚЛП өзінің науқанын заң мен қоғамдық тәртіпті құрметтеу мәселелеріне негіздеді, сонымен қатар өткен айлардағы наразылықтарға сілтеме жасады. Олар студенттік протест қозғалысын қолдамайтын «үнсіз көпшіліктің» партиясы екендерін мәлімдеді. Бұл Франсуа Лего басқаратын, жаңадан құрылған CAQ партиясының алғаш рет Квебек провинциялық сайлау тізіміне енген сайлауы болды. 4 қыркүйек күні Шарест пен оның партиясы жалпы сайлауда жеңіліске ұшырады. Сайылау нәтижесінде парламентте көп мандатқа (54) ие болған Паулин Маруаның Квебек партиясы жеңіске жетті. Квебек либералдық партиясы 50 мандатпен ресми оппозиция болды. Шарест 1984 жылдан бері өкілдік етіп келген Шығыс қалашықтағы Шербрук округіндегі мандатын жоғалтты, ол федералды және провинциялық парламенттерде болған. Шарест 5 қыркүйекте Квебек қаласында Квебек либералдық партиясының басшысы лауазымынан кететінін хабарлады.
Саясатта
Шарест бұрын Huawei компаниясының консультанты болды және Huawei-ге Канададағы 5G желісі жоспарларына қатысуына, сондай-ақ McCarthy Tétrault LLP компаниясымен серіктестікке қол жеткізуге көмектесті және кеңес берді. Шарест Мэн Ваньчжоу ісіне де қатысқанын мәлімдейді. 2024 жылдың қаңтар айында Шарест McCarthy Tétrault компаниясынан кетіп, Therrien Couture Joli Cœur тобына қосылды.
2022 жылы Консервативтік партияның басшылығына үміткер
2022 жылдың 9 наурызында Шарест 2022 жылғы Канада консервативтік партиясының төрағалыққа сайлауына қатысатынын жариялады. Ол бұрын 2020 жылғы төрағалыққа сайлауда бақ сынауды қарастырған, бірақ соңында қатыспауға шешім қабылдады. 16 пайыз дауыспен Шарест бірінші кезеңде 68 пайыз дауыс жинаған Пьер Пойлиевреден қалып, екінші орынды иеленді.