Кіріспе

Квебектің 1936-1939 және 1944-1959 жылдар аралығындағы премьер-министрі Морис Ле Ноблет Дюплессис (апрель 20, 1890 – 7 қыркүйек 1959), «Le Chef» («Босс») деген лақап атымен белгілі, канадалық заңгер және саясаткер. Консервативті, ұлтшыл, популист, антикоммунист, кәсіподаққа қарсы және терең католик болған Дюплессис және оның партиясы – Ұлттық одақ – 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін провинциялық саясатқа үстемдік етті. 18 жыл 82 күн премьер-министр болып қызмет еткен ол Квебек тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен премьер-министр болып табылады. Заңнамалық жиналыстың консервативті депутаты болған Нерэ Дюплессистің ұлы Морис Монреалда заң оқып, 1913 жылы Квебек адвокатурасының мүшесі атанды. Кейін ол өзінің туған қаласы Труа-Ривьерге оралып, сәтті заң кеңес беру фирмасын құрды. Дюплессис 1923 жылғы сайлауда Труа-Ривьерден алғашқы өкілдікке түсе алмаса да, 1927 жылы консервативті депутат болып сайланды. Оның шешендік дағдылары 1933 жылы Камильен Худенің орнына Заңнамалық жиналыстағы ресми оппозицияның жетекшісі болуына көмектесті. Оппозиция жетекшісі ретінде ол Поль Гуэннің Ұлттық либералды әрекетімен (ҰЛА) коалиция құрып, оны Ұлттық одақ деп атады. 1935 жылы олар жеңіліске ұшырады, бірақ Гуэн саясаттан шыққаннан кейін келесі жылы Дюплессис жетекшілікті қолға алып, көпшілік дауысқа ие болды, осылайша Квебек либералдық партиясының 40 жылға жуық үзіліссіз билігін тоқтатты. Премьер-министрлік міндеттерімен қатар Дюплессис бас прокурор болып қызмет етті және қысқа мерзімге басқа да министрлік лауазымдарды атқарды. Үкіметтегі алғашқы үш жыл Дюплессис үшін қиын болды, себебі үкімет Ұлы депрессияның салдарына жауап беруге тырысты. Осы кезеңде бірнеше маңызды әлеуметтік саясаттар (мысалы, ең төменгі жалақы мен қарттар зейнетақысы) енгізілді, бірақ 1939 жылы мерзімінен бұрын сайлау шаруашылығын ұйымдастыру арқылы билігін нығайтуға жасаған әрекет сәтсіз аяқталды, өйткені оның Екінші дүниежүзілік соғыс мәселесі бойынша жүргізген науқаны кері әсер етті және үкімет экономиканы нашар жағдайда қалдырды. Алайда, 1944 жылғы міндетті әскери қызмет дағдарысы оны сол жылғы сайлауда қайтадан билікке жеткізді. Дюплессис қайтыс болғанға дейін премьер-министр болып қызмет етті. Ол кездегі жалпы тенденцияға сәйкес, ол провинцияның ресурстарға деген сұранысының өсуіне байланысты экономиканың қарқынды өсу кезеңіне төрағалық етті, осы ресурстарды провинция Солтүстік жағалауды және ауылдық аймақтарды дамыту үшін пайдаланды. Дюплессис экономикалық либерализмнің жақтаушысы болды және төмен салық саясатын ұстап, реттеуден бас тартып, жұмыс берушілерге бағытталған еңбек саясатын жүзеге асырды, әсіресе кәсіподақтарға қарсы күресті күшейтті. «Le Chef» провинциялық автономияға берілгендігіне байланысты федералды үкіметтің бастамаларына көбінесе қарсылық көрсетті. Әлеуметтік саласында Дюплессис Квебек қоғамында, әсіресе денсаулық сақтау және білім беруде католик шіркеуінің дәстүрлі рөлін сақтап, қорғады. Ол шіркеудің немесе провинцияның католиктік сипатының жауы деп саналғандарға, мысалы, Ехоба куәгерлеріне қатыгездікпен қарады. Коммунистер 1937 жылы Дюплессис жазған «Кілтеге» заңы бойынша қудаланды. Дюплессистің мұрасы оның қайтысынан кейін 60 жылдан астам уақыт өткен соң да даулы болып қалуда. Француз канадалықтары ағылшын тілінде сөйлейтіндерге қарағанда провинцияда жағдайы нашар болды, олар көпшілікті құраған, өйткені оның үкіметі ағылшын тілінде сөйлейтін және провинциядан тыс бизнесмендерді инвестициялауға шақырды. Осы клиенттік қарым-қатынас бизнес салаларымен жиі сыбайлас жемқорлыққа айналды. «Le Chef»-тің авторитарлық бейімділігі, оның қуатты сайлау машинасы, қатал консерватизмі, католик шіркеуімен тығыз байланысы, Дюплессис жетімдеріне жасалған зұлмат және оның даму моделінің артта қалуы да сынға ұшырады. Сондықтан оның сыншылары бұл кезеңді Grande Noirceur (Ұлы қараңғылық) деп атады, ол 1960 жылдары Тыныш революцияны басқарғандардың күш-жігерінің арқасында Квебек қоғамында кеңінен танылды. Бұл тарихшылар мен зиялылардың бастапқы жалпы пікірі болды, бірақ 1990 жылдардан бастап ғалымдар Дюплессизмді қайта қарады және бұл бағалауды нақтылау және қазіргі заманғы перспективада қарастыру қажет деп қорытындылады және кейбір жағдайларда осы таңбадан толығымен бас тартуды ұсынды.

Отбасы

Морис Ле Ноблет Дюплессис 1890 жылғы 20 сәуірде Труа-Ривьерде дінге берілген, бай отбасында дүниеге келді. Ол Квебек заң шығарушы жиналысының консервативті депутаты, Сент-Мюриске сайланған Нере Ле Ноблет Дюплессистің екінші баласы және жалғыз ұлы болды. Мористің әкесі, жақын маңдағы Ямашиштен шыққан шаруалар отбасынан, мейірімді бірақ көп жұмыс істейтін адам еді және сол кездегідей, отбасымен көп уақыт өткізбеді. Неренің екі әпкесі де заң шығарушы жиналысқа депутат болып сайланған саясаткерлерге үйленді. Мористің анасы – Берта Женест, оның анасының тарапынан шотланд және ирланд тегі бар еді. Болашақ премьер-министрдің отбасы ағылшын тілділерге жақсы қарым-қатынас жасады; Дюплессис тіпті өзін "олардың бірі" деп әзілдеуші еді. 19 ғасырдың соңында Дюплессис отбасы Труа-Ривьер аймағының саяси және діни өміріне белсенді қатысты. Отбасы мүшелерін консерваторлар мен ультрамонтанистердің арасында жиі кездестіруге болар еді, олармен бірге ағымдағы саяси оқиғаларды талқылайтын. Сол кездегі ықпалды тұлғалар, Луи Оливье Тайлон, Эдмунд Джеймс Флинн, Жозеф Матиас Теллиер, Луи Филипп Пеллетье және Томас Шапес осы жерде кездесетін. Сонымен қатар, Мористің әкесі, өте діндар адам, Труа-Ривьер епархиясының епископы Луи-Франсуа Ришер Лафлешпен тығыз байланыста болды, ол заң кеңесшісі қызметін атқарды. Епископ 1886 жылы Сент-Мюрис округіне сайлауға түсуіне қолдау көрсетті, нәтижесінде Нере жеңіске жетті. Морис әкесі сайлау округінің депутаты болған кезде оның құрметіне осылай аталып, шағатайланды. Жаңа туған сәби Лафлештің өзінен крещение рәсімін қабылдады.

Зерттеулер

1898 жылы Дюплессис Монреальдегі Нотр-Дам колледжінде оқу үшін туған қаласын тастады. Сол жерде ол колледждің сол кездегі күзетшісі Андре Бессетпен (кейіннен Андре бауырлас) танысты. Бессет жас Дюплессисті жақсы көріп, ректор көруге тілек білдірген студенттерді табу міндетін тапсырды. Бұл қарым-қатынас соншалықты жақын болғандықтан, Дюплессис сол кезде Қасиетті Жозефке деген құрметті дамытты, ол өмірінің соңына дейін сақтап, кейде саяси шешімдеріне әсер етті. Болашақ премьер-министр француз, тарих, латын және философия салаларында өте жақсы оқитын білімді студент болды; сонымен қатар, ол ойыншыл және кейде тәлкекке салынушы (Конрад Блэк айтқандай, "әлгішелек"), бұл Дюплессисті жиі қиын жағдайға түсірді. 1902 жылы Дюплессис классикалық колледжде оқуын жалғастыру үшін Тройс-Ривьер семинариясына көшті. Морис тарих, теология, латын және грек тілдері сияқты басқа пәндерде де үздік оқушы болды. Әсіресе, ол колледждің Сент-Томас Аквин қоғамындағы пікірталас клубына қатысқанда риторикалық шеберлігін жетілдірді. Конрад Блэк жазғандай, Морис "француз Канадасының негізін қалаушылар туралы әсем, бірақ беткей зерттеулерді ұнататын, тіпті соларға батып кететін", онда ол өзінің тамырларына, ауылдық өмір салтына және католик дініне деген сүйіспеншілігін көрсетті. Ол әсіресе Жаңа Францияның алғашқы отарлаушыларының бірі және аймақтағы егіншіліктің негізін қалаушы Луи Эберді жақсы көретін. Дюплессистің саясатқа деген қызығушылығы өте ерте жасында оянды. Он жасында Морис Квебек сайлауларының статистикасына қызығушылық танытты, ал кейінірек, жасөспірім шағында ол саяси жиналыстарға қатысып, сайлаушылармен сөйлесті. Болашақ премьер-министр Бертье округінен парламент депутаты болған консерватор Джозеф Артур Барреттің саяси ұйымында жұмыс істеп, қоғамдық өмірге дайындалды. Дюплессис осы тәжірибеден саясаттың теориялық емес, практикалық жақтарын артық көретінін түсінді. Оқуын аяқтағаннан кейін Морис Дюплессис қоғамдық өмірмен айналысуды немесе католик шіркеуінде діни қызметкер болуды ойлады. Дін қызметкері болу – Дюплессистің жастайындағы достарына тән болғанымен, Морис ақырында діни мансаптан бас тартты, себебі бұл жұмыс тым көп шектеулерге ие деп ойлады. Кейінірек ол хатшысына: "Дін қызметкерлігі мен үшін тым ауыр" деп сенім білдірді. Ол кәсіпкер болуға да қызығушылық танытпады, өйткені сол кезде ағылшын канадалықтарының бұл жолда табысқа жетуіне жағдай жақсы болды. Осылайша, 1910 жылдың күзінде ол Монреальдегі Лаваль университетінің құқық факультетіне түсті, ол қазір Монреаль университеті деп аталады. Құқық факультетін бітіру сол кезде саясатқа қадам жасаудың стандартты жолы болды. Оқумен қатар ол Родольф Монти мен Альфред Дюранлоның кеңселерде тәжірибе жинады, олар Дюплессистің отбасымен дос ұлтшыл консерваторлар еді. Оқу кезінде ол өзінің жандылығымен, өткір жауаптарымен және әлеуметтік белсенділігімен көзге түсті. Оппозицияда отырған Дюплессис университет ұйымдастырған үлгілік парламенттегі жергілікті жұлдыз болды. Оқу мен саяси қызметтен бөлек, ол бейсболдан кәсіби жарыстарды қадағалап, кейде операға барып тұратын, бірақ оның хоббилері осымен шектелді.

Заңгерлік практика

Үш жылдық оқудан кейін, 1913 жылдың қыркүйегінде Дуплесси Квебек адвокатурасына қабылданды. Морис туған қаласына оралып, Barreau de Trois Rivières [fr] адвокатурасында заңгерлік тәжірибесін бастады, және өмірінің соңына дейін оның мүшесі болды. Алғашында ол әкесімен бірге жұмыс істеді, бірақ 1914 жылдың 15 маусымында Нере Квебек Жоғарғы сотының судьясы болып тағайындалғандықтан, бұл жұмыс қысқа ғана болды. Болашақ премьер-министр кейін ата-анасының үйінің артындағы Харт көшесінде «Дуплессис, Ланглуа және Ламот, адвокаттар мен прокурорлар» деген жеке кеңсесін ашты. Ланглуа – Дуплессистің әпкесі Габриэльдің күйеуі болған, Семинариядағы оның ескі досы. Олар Трои-Ривьерден келген тағы бір заңгер Леон Ламотпен бірлесіп, 1930 жылдардың соңына дейін сақталған серіктестік құрды. Дуплессис Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Канада қарулы күштеріне шақырылмады, себебі ол әскери міндеттен босатылған еді. Көбінесе азаматтық істермен айналысқан Дуплессис қарапайым халық арасында үлкен клиенттер желісін құрды, олар соттағы оның әсерлі аргументтеріне қызығушылық танытты. Ол жылдам арада әлеуметтес және білікті заңгер ретінде танылды, істеріне мұқият қарады, соның нәтижесінде қаланың танымал тұлғасына айналды. Жас заңгер өңіріндегі түрлі іс-шараларға қатысты, әсіресе жергілікті бейсбол командасын басқарды, және қаласындағы элиталық мейрамханаларда жиі көрінетін болды. Оның кәсіби жетістіктері, 1921 жылы анасының қазасынан кейін қысқа уақытқа тоқтап, оған қарызға жеке Winton көлігін алуға мүмкіндік берді (әкесінің үлкен наразылығына орай). Дуплессис 1934 жылдың басында Заң шығару жиналысындағы өсіп келе жатқан міндеттеріне байланысты заңгерлік қызметін тоқтатты, бірақ ол әлі де адвокат ретінде танылатын болды.

Алғашқы сайлау табыстары

Заңгерлік мансабының сәтті басталуына қарамастан, Дюплессис саяси амбицияларынан қол үзген жоқ. 1923 жылы ол Квебектің Заңнамалық Ассамблеясына консерватор ретінде алғаш рет өтуге тырысты, мақсаты – либералды депутат Луи Филипп Мерсьенің Трои-Ривьер округінен ығыстыру еді. Науқан қызу жүрді. Мерсье аймақтағы жақсы ұйымдастырылған саяси құрылымның арқасында қолдау алды, оны оның ұстазы Жак Бюро басқарды. Бюро сол кезде Үш өзен және Сент-Морис округінен парламент депутаты және кеден мен акциздер жөніндегі федералды министр болып қызмет етті. Мерсье әріптестерінің бірлігіне, клиенттері арасындағы жақсы беделіне, сондай-ақ әкесінің таныстарының қолдауына сене білді (әсіресе Луи Оливье Тайлонның). Олардың кейбіреулері Дюплессистің пайдасына сөз сөйледі. Оның науқаны премьер Луи Александр Ташероның провинциялық автономия мен муниципалитеттердің құқықтарына деген жек көруіне, сондай-ақ сот жүйесін дұрыс басқармауына бағытталған сынға негізделді. Жарыс өте тар болғанымен, Мерсье 1612 дауыспен 1328 дауысқа жеңіліс таптырды. Дюплессис сол кезде округтен жеңіске жетеді деп күтпеген, бірақ алғашқы нәтижелері оны аймақтағы оппозиция жетекшісі ретінде тиімді кандидат етеді деп үміттенеді. Төрт жылдан кейін Дюплессис екінші рет Заңнамалық Ассамблеяға өтуге тырысты, жұмысшы және орта таптың отбасыларына жеке сапарлар жасап, сайлау науқанын жүргізді. 1926 жылы әкесінің қайтысынан кейін провинциялық парламентке өтуге деген ниеті одан да күшейді. Сайлау кезінде Дюплессис 27 жылдан кейін алғаш рет орынды басып алды, 2622 дауысқа ие болды, ал Мерсье 2496 дауыс алды. Бұл консерваторлар 85 орынның тек 9-ын ғана жеңіп алғанына қарамастан болды. Жеңіс сөзінде Дюплессис: «Міне, сіздердің алдарыңызда Квебектің болашақ премьер-министрі тұр» деді. Дюплессис сайланған кезде Заңнамалық Ассамблея жылына екі ай ғана отырыс өткізді, бұл Дюплессиске сайлау округінде көбірек уақыт өткізуге мүмкіндік берді. Дюплессис 1928 жылдың 10 қаңтарында парламент отырысын бастағаннан кейін бірден парламентте белсенділік танытты. 19 қаңтардағы алғашқы сөзінде Заңнамалық Ассамблеяның жаңа депутаты өнеркәсіптік дамуға артық көңіл бөлініп, ауыл шаруашылығы мен шағын бизнес мүдделеріне назар аудару қажеттігін айтты, сондай-ақ салықтарды көтеруді тоқтатуға және жексенбі күнінің діни сипатын құрметтеуге шақырды. Ол сонымен қатар орман өнеркәсібін түгендеуді ұсынды (сол кезде ресурстардың шамадан тыс пайдаланылып жатыр деген күдік болды) және провинциялық полицияны қайта ұйымдастыруды көздеді. Бірінші сөзі премьер Ташероны таң қалдырды, ол «осы жас жігіт алысқа барады» деген пікір білдірді. Дюплессистің шешендігі мен заң туралы білімі оны оппозициядағы жылтыз жұлдызға айналдырды. Артур Сове консерваторлар партиясының басшылығынан бас тартқанда, Дюплессиске партияны басқару ұсынылды, бірақ ол әлі дайын болмағандықтан бас тартты. Оның орнына Монреаль қаласының мэрі Камиллен Гуд ұсынылды, бірақ оған парламент сессияларынан басқа да маңызды жұмыстарына байланысты жиі кетуге тура келді. Сондықтан Дюплессис, консервативтік фракция Гудтың саясаты сәтсіз аяқталған жағдайда оған сенімді балама ретінде қарағандықтан, Гудтың қатысуынсыз фракцияны бейресми түрде басқара алды. Артур Сове отставкаға кету сөзінде өзінен кейін келетін адамнан «біздің қираған қатарымызда тәртіп орнатуды» сұрады. Жаңа басшы Дюплессисті жақсы көргенімен, болашақ премьер-министр Гудтың ұйымдастырушылық қабілеттеріне сенімсіздікпен қарады, оны «әңгімеге құмар, мақтанғақ және асығыс адам» деп сипаттады. Ол сондай-ақ 1960 жылы қысқа мерзімге премьер-министр болып қызмет еткен партиялық әріптесі Антонио Барреттаға: «Сен Гудтың тау басына шығып, содан кейін төбеден құлай жатқанын көресің» деді. Конрад Блэк оның Гудпен қарым-қатынасын және саяси көзқарастарын келесідей сипаттады:

Кейінгі оқиғалар Дюплессистің сезімін растады. 1931 жылғы сайлауда консерваторлар тағы да күйреп, провинциялық деңгейде дауыс берудің айтарлықтай үлесіне қарамастан, 90 орынның 11-ін ғана жеңіп алды. Гуд өзінің сайлау округінен жеңіліске ұшырады; Дюплессис 41 дауыс айырмасымен қайта сайланды (3812 дауыс либерал Луи Филипп Бигеге 3771 дауысқа қарсы). Нәтижелерді білген Ташеро «бұл нәтиже гудизмнің соңына салды» деп мәлімдеді.

Ресми оппозицияның басшысы

1931 жылғы сайлауда консерваторлардың ішкі тартыстары, бұрынғы Сауэ жылдарында болғандай, одан әрі күшейді. Партия мүшелері сайлау қорытындысымен күресудің ортақ стратегиясына келісе алмады. Хоуд провинциядағы 63 сайлау нәтижесіне шағымдануды қалаған, бірақ Дуплессис оның аз үлкендігіне байланысты бұл идеяға қарсы болды. Үкімет сайлау заңнамасына енгізілген өзгерістер қайта санауды тым қымбатқа бағалағандықтан жоспарды құлатты. Консерваторлар Хоудтың өкілдігіне көңілі тоймады, ол енді заң шығарушы органның мүшесі болмағандықтан, 1932 жылдың сәуір айында Монреаль мэрі сайлауында жеңіліп, газетін сақтап тұруда қиындықтарға тап болды, оның фракцияда нақты билігі болмады. Сондықтан, ағылшын тілді қауымды жібіткені үшін Хоуд күтпеген жерден қартайған Шарль Эрнест Гольтты, өзінің одақтасы және Монреаль-Сен-Жоржтен ұзақ жылдар бойы депутат болған, парламенттік фракцияның жаңа басшысы етіп тағайындады, партия бұл шешімге қарсы шығып, провинциядағы француз канадалықтарының жағдайын жақсартуға тырысты, әлеуметтік көмек желісін кеңейту, бизнес трестерін тарату (немесе қажет болған жағдайда ұлттандыру) және ауылдық аймақтарды жаңғырту арқылы. Партия энергетикалық трестерді сынап, гидроэлектр станцияларын мемлекеттік бақылауға алуды ұсынды. Әртүрлі либералдық үкімет шенеуніктері мемлекеттік қаражатты тиісінше пайдаланбағанын мойындағандықтан көптеген заңбұзушылықтар анықталды. Мысалы, премьер-министрдің ағасы және Квебек заң шығарушы органының бухгалтері Антуан Ташеро үкіметтік банк салымдарынан алынған пайыздарды қалтасына салғанын мойындағаннан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Газеттер тергеудің ең ұсақ бөлшектерін жариялағандықтан, комитет жұмысы Дуплессис үшін саяси алтын кеніш болып айналды. Ташеро 1936 жылдың 11 маусымында жемқорлыққа байланысты аңғырғанда отставкаға кетіп, премьер-министрлікті Аделар Годбуға тапсырды, ол 17 тамызда сайлау жариялауға мәжбүр болды. Сол жылы саяси жағдай күрт өзгерді. Дуплессис сайлауға кіргенімен, оның харизмасы, сөз өнері және либералдық шенеуніктерді тексеруі ALN депутаттарының көпшілігінің қолдауын қамтамасыз етті, бірақ Гуин туралы мұндай айтуға болмайды. Федералды үкімет провинцияның қаржысын тұрақтандыру үшін араласа бастады, бірақ Дуплессис провинциялық автономия принципін бұзады деп ойлағандықтан бұл әрекеттерге қарсылық көрсетті. Квебек үкіметі өзінің алғашқы жылында егде жастағы зейнетақы төлеуін бастап, жұмыс орнындағы жазатайым оқиғалардан қорғауды бекітті. Монреаль ботаникалық бағын аяқтау сияқты қоғамдық жұмыстар да іске қосылды. Осы мерзімде заң алғаш рет әркімге ең төменгі жалақы төлеу құқығын мойындады (сол кездегі «әділ жалақы» стандарты бұрын тек әйелдерге ғана қолданылған), бірақ біркелкілік жоқтығы және кәсіподақтардың оны қабылдауға құлықсыздығы салдарынан бұл заңды іске асыруда бірнеше мәселелер туды. Шіркеудің ұстанымдарына сәйкес, Дуплессис мұқтаж аналарға (бірақ үйленбеген, ажырасқан немесе бөлек тұратын әйелдерге емес), сондай-ақ соқырлар мен жетімдерге көмек көрсету бағдарламасын іске қосты. Бұл кабинет Квебектегі алғашқы Денсаулық сақтау министрлігін құрды және Париждің Пастер институтына ұқсас зерттеу орталығы - жаңа INRS Institut Armand Frappier [fr] құрылысын қаржылады. Соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі басқаруды біріктіретін тақырыптар – кәсіподаққа қарсылық және коммунизмге қарсылық. Дуплессис заң шығарушы жиналысқа «Падлок» заңын енгізді. Ол Дуплессиске, Бас прокурор ретінде, коммунистік материалдарды және пропаганданы ұйымдастырған, таратуға немесе насихаттағандарды соттауға және олардың мүлкін бұғаттауға құқық берді. Заңның бұлыңғырлығына байланысты, ол көбінесе кәсіподақтар сияқты әкімшілікке қарсы деп саналатын кез келген адамға қарсы қолданылды. Тағы бір заң Дуплессис үкіметіне кәсіподақ пен жұмыс беруші арасындағы кез келген келісімшартты бір жақты өзгерту құқығын берді, ал тағы бір ереже жабық кәсіподақтар мен кәсіподақ дүкендеріне тыйым салды. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Германия Польшаға басып кірді, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы деп мойындалды. Дуплессис осы мүмкіндікті пайдаланып, билікті нығайту үшін халықты әскери міндеттілікке қатысты қорқыныштармен біріктіре отырып, мерзімінен бұрын сайлау жариялады (француз канадалықтары Бірінші дүниежүзілік соғыста оған қарсы болған). Алайда, оның тәуекелі сәтсіз аяқталды, өйткені француз канадалықтарын майданға жібергісі келеді деп айыптаған либералдар бұл жоспарға қарсы екенін мәлімдеді. Ұлттық одақ тиімді саясатты жүзеге асыра алмады және реформалардың жоқтығынан сайлаушыларды көңілсіздікке түсіргендіктен, партияның өкілдігі 86 орынның 15-іне дейін азайды.

Ресми қарсылыққа қайта оралу

Ұлттық Одақтың жеңілісі Дуплессистің басшылығын қауіпке тікелей ұшыратты. Оның бірқатар депутаттары сайлауды қолайсыз сәтте бастағанына наразы болды, партия ыдыраудың алдында тұрды. Жозеф Дамасе Бегин партиялық кеңес өткізуді ұсынды, көшбасшыны ауыстыруды қарастыру үшін, Онесим Гагнон мен Хормисдас Ланглейс мүмкін үміткерлер ретінде талқыланды, бірақ Дуплессис бұл әрекетті табысты тоқтатты. Оның басшылығына келесі сын 1942 жылы туды, ол кезде Дуплессис алкогольге құмарлығы үшін сыналып, кейде парламенттік пікірталасқа толыққанды мас күйінде қатысқан. Бұл сын да жоққа шығарылды, сондай-ақ 1942 жылы өткізілген жамбас жолының операциясынан кейін оппозиция жетекшісі дәрігердің кеңесімен толығымен ішімдіктен бас тартуға шешім қабылдады. Либералдар билікте болған бес жыл ішінде прогрессивті саясатты енгізді. 1940 жылы Годбу әкімшілігі әйелдерге провинциялық сайлауларда дауыс беру құқығын берді, олар 1917 жылдан бері федералдық деңгейде осы құқыққа ие болған. Дуплессис бұл мәселені бұрын бірнеше рет қарастырған, бірақ әріптестерінен айырмашылығы, оны талқылаудан жаңылды және көбінесе заңнамаға қатысты дауыс беруден бас тартты немесе «жоқ» деп дауыс беріп қарсылық білдірді, немесе комиссияда заң жобасын тоқтатуға тырысты. 1940 жылғы дауыс беру де осыдан өзгеше болмады. Дуплессис және оның көпшілігі «жоқ» деп дауыс берді, өйткені Ұлттық Одақтың жетекшісі үкіметтік шығыстардың өсуі және әйелдердің сайлау құқығымен байланысты сайлаудағы алаялықтар туралы алаңдаушылық білдірді. Ол Годбуды екіжүзділікпен айыптады, өйткені либералдық көшбасшы бұрын осындай заң жобаларына жеті рет қарсылық көрсеткен. Либералдардың тағы бір маңызды саясаты – 1943 жылы алты жастан он төрт жасқа дейінгі балаларға міндетті білім беруді енгізу, төрт жылдық білімнен кейін оқуды тастау көрсеткішінің жоғары деңгейін көрсеткен есептерге байланысты болды. Әйелдердің сайлау құқығына қатысты болған сияқты, Ұлттық Одақ заң жобасына қарсы болды (либералдармен бірге дауыс берген – тек Камиль Пулио), және кейін Дуплессистің билікте болған он бес жылы ішінде оның ережелерін іске қоспады. Соңында, 1944 жылы Годбу Монреальдің «Жарық, Жылу және Энергия» компаниясын және оның еншілес компаниясы «Боарно Энергиясын» мемлекеттендіру арқылы «Гидро-Квебек» құрды, бірақ Дуплессис бұл бастамаға да қарсы шығып, оның 1944 жылғы сайлаудан аз уақыт бұрын жасалуы саяси науқандық әрекет екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ оның іске асырылуының егжей-тегжейімен келіспеді – оның пікірінше, сатып алуды провинциялық үкімет емес, Монреаль қаласы жүргізуі керек еді. Ол сондай-ақ салық төлеушілердің ақшасын мемлекеттендіруге жұмсауға қарсы болды және мемлекеттік меншікке көшуге қарағанда үкімет пен электр компаниялары арасында бағаны келісу арқылы оларды төмендетудің тиімдірек екенін сендірді.

1944 жылғы сайлау

1935 жылғы сайлаудағыдай, үшінші саяси күш Квебек саясатына енуге ниеттенді: әскери шақыруға қарсы Bloc populaire. Ол «Le Devoir» газетінің бас редакторы Лионель Грулькс және Жорж Пеллетье (журналист) сияқты тұлғалардың ойынан туған, ал 1942 жылғы әскери шақыру жөніндегі референдумның сәтсіздігіне зор үлес қоскан Андре Лаурендо мен Максим Реймонд оның төңірегінде бірікті. Ұлтшыл бағыттағы бұл күш гидроэлектр станцияларын мемлекеттік меншікке алуды қолдады және Квебекке көбірек автономия беруді талап етті; сонымен қатар, ол католик әлеуметтік ілімінен, корпоратизмнен және синдикализмнен шабыт алды. Макс Бирдің пікірінше, бұл оқиға сайлау қорытындысына көп әсер етпеген, бірақ халық пен баспасөз босқындарды «La Belle Province»-ке қабылдамайтын көшбасшыға үміт артты. Бизнес қауымдастығы жеке инвестицияларға негізделген дамуды және мемлекеттік компанияларды иеленуге қарсылықты уәде еткеніне көз жеткізді. 1944 жылғы сайлауда Ұлттық одақ дауыстардың 38 пайызынан астам жинады – оның басшылығы кезеңіндегі кез келген сайлаудағы ең төмен көрсеткіш – және халықтың басымен есептегенде либералдардан қалып қойды. Дегенмен, Дуплессис үкімет құра алды, себебі Bloc populaire мен Годбоуттың партиясы арасындағы дауыстардың бөлінуі Ұлттық одаққа 91 орынның 48-ін жеңіп алуға мүмкіндік берді.

Екінші-бесінші мерзімдер (1944-1959)

Ұлттық Одақтың көпшілігі либералды қарсыластарына күмәнді көрінсе де, ол провинцияны 15 жыл бойы үзіліссіз басқаруға әкелді. Бұл соғыстан кейінгі Канадада кең таралған құбылыс болды, себебі үкіметтер күшті экономикалық өсімге қол жеткізгендігі үшін мақталып, көбінесе осы негізде қайта сайланды. Оның билігінің ұзаққа созуына Квебекке тән бірнеше фактор да ықпал етті. Біріншісі – оның жеке харизмасы, ол соншалықты күшті болды, Дюплессис фигурасы өкілдік ететін партиясынан гөрі маңыздырақ болды. Тағы бір себебі – оның колонизация министрі Жозеф Дамасе Бегин бастаған, талантты кампания менеджерлерінен құралған, медиаға жақын командасы. Партия бизнес субъектілерінен алынған парадан тұрақты табыс көзіне ие болды, бұл менеджерлер ұсынған сәнді сайлау кампанияларын жүзеге асыруға көмектесті. Ат сабысы Ұлттық Одақтың үміткерін қолдамаса, қаражатты қайтарып алу туралы қауіп-қорқытулар, партияның тірегі болған ауылдық аймақтарға дұрыс емес үлестіру және жоғары дін қызметкерлерінің қолдауы Дюплессистің ұзақ билігін нығайтты. Билігінің өзі кейбір авторитарлық бейімділіктерге ие болды. Заң шығарушы Ассамблея әдеттегі барлық органдармен пікірталас жүргізсе де, Дюплессис парламентте де-факто ереже белгілеуші болды. "Le Chef" партиялық тәртіпті қатаң сақтады және кабинетте немесе Заңнамалық жиналыста шешім қабылдау автономиясы өте сирек кездесетін. Газеттерге келетін болсақ, олар Дуплессистің наразылығынан қорқып, Ұлттық Одақтың бұрмалаушылықтары туралы хабарламауға бұйрық берілді. Католик көпшілігінің көңілін табу үшін Дюплессис Ехоба куәгерлеріне қарсы күреске кірісті, оларды коммунистер мен нацистермен теңестірді, бірақ ақырында Канаданың Жоғарғы сотында олармен байланысты сот істерінде жеңіліске ұшырады, әсіресе Ронкарелли мен Дюплессис арасындағы істе. Дюплессистің билігі әлеуметтік тұрғыдан консервативті болды. Режим католик шіркеуінің жоғары лауазымдарынан күшті қолдау алды, бірақ төменгі дәрежедегі дін қызметкерлері оны міндетті түрде қолдамады. Шіркеу квебектердің өмірінде үлкен ықпалға ие болды, өйткені ол денсаулық сақтау және білім беру қызметтерінің көп бөлігін қамтамасыз етті, бұл тек 1960 жылдан кейін ғана өзгеретін еді. Қажет болған кезде популизмге жүгінетін шебер сөйлеуші, ол француз-канадтық құндылықтарын сақтаудың маңыздылығын атап өтті: католик сенімі, жергілікті дәстүрлер және француз тілі. Оларды сақтау үшін, оның пікірінше, Квебек провинциялық автономиясын федералды үкіметтің араласуынан қорғауы керек. Бұл әдетте федералды провинциялық бағдарламаларға қатысудан бас тарту арқылы жасалды, ол кезде көбінесе жаңа әлеуметтік саясаттан тұратын, сонымен қатар салық салуға билігін нығайту арқылы, Дюплессис 1955 жылы сәтті орындады. Соғыстан кейінгі экономикалық өсім Квебек экономикасының дамуын Дюплессис басқаруымен анықтады. Провинцияда толық жұмыспен қамту он жылдан астам сақталды және орташа жалақы Канаданың басқа өңірлеріне қарағанда сәл жылдам өсті. ЖІӨ өсімі жоғары болды және бұл көбінесе инвестициялардың көп ағыны мен тиімділіктің жалпы жақсаруының нәтижесі болды. Дюплессис инвестицияларды тарту үшін экономикалық либерализм принципін қолданды. Квебек ресурстарды өндіруге мемлекеттік араласудан бас тартты және сол себепті өзінің бай табиғи ресурстарын игеруге провинциядан тыс (Англия-Канада немесе Американдық) капиталға қатты сүйенді. Дюплессис төмен салықтар, төмен реттеу және жұмыс берушіге қолдау көрсететін еңбек саясатын пайдалану арқылы ақша тартты. Кәсіподақтар Дюплессистің араласуының басты нысаны болды. Дюплессис ұйымдасқан еңбекке қолайсыз ережелер қабылдап, ұжымдық келіссөздерді ынталандырудан бас тартуға табандылықпен ұстанымы бар еді, ол сол кезде Канадада бірегей болды. Ереуіл болған кезде полиция дереу оны тоқтату үшін орналастырылды (1949 жылы Асбестте болған жағдай сияқты). Квебек бюджетті басқаруда қаржылық консерватизмді ұстанды. Бюджет тепе-теңдікте болды және провинцияның қарызы азайды. Бюджеттің көлемі айтарлықтай өскеніне қарамастан, "Le Chef" Квебектегі әлеуметтік мемлекетке жасалған көптеген әрекеттерді "англосаксондық және протестанттық социализм" деп сынайтын, оның орнына ол олқылықтарды толтыру үшін қайырымдылыққа шақырды. Иронияға орай, Дюплессис билігінің соңында Квебектегі әлеуметтік қамсыздандырудың көп бөлігін федералды үкімет төледі. Эпоханың негізгі инвестициялары провинция бойынша ауруханалар мен мектептерді салу, Hydro Québec арқылы электрмен жабдықтауды арттыру және ауылдық аймақтарды дамыту (әсіресе Ауылдық Электрификация кеңсесі арқылы) болды. Бұл инвестицияларға қарамастан, ауылдық аймақтар қалалық аймақтардан әлдеқайда кедей және аз дамыған болып қалды, сондықтан Дюплессис Монреальға ауылдық халықтың көшуіне куә болды. Сонымен қатар, француз тілінде сөйлейтін көпшіліктің жағдайы ағылшын тілінде сөйлейтін азшылықтан нашар болды. Себебі ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар сол кезде Канаданың қаржы орталығы болған Монреальдің бизнес әлемін бақылап, қол жетімді жұмыстардың көп бөлігін алып, провинция ішінде айтарлықтай автономияға ие болды.

Өлім, жерлеу және "Унион Нашональ" билігінің аяқталуы

Дюплессис өмір бойы көптеген денсаулық проблемаларынан зардап шекті. 1930 және 1942 жылдары ол екі рет ішек шаншуынан операция жасады, олардың әрқайсысынан кейін асқынулар мен басқа аурулар салдарынан айығуы баяулап, бірнеше ай ауруханада жатты. Дюплессис 1929 жылы автокөлік апатынан алған жарақаттары үшін де қысқа мерзімге ауруханаға түсті. Дюплессис бұрын көп ішетін, бірақ дәрігерінің кеңесімен, партиясының талабымен және Аделар Годбоудың «осы кемшілігі Дюплессисті құртады» деген пікірінен кейін екінші операциядан кейін толығымен ішімдіктен бас тартты. 1942 жылы дәрігерлер Дюплессиске қант диабеті диагнозы қойды. Септ-Ильге және кеншілер қаласына сапар аман-сау өтті, бірақ 3 қыркүйекте, компанияның қонақ үйінде болғанда, Дюплессиске қан құйылып инсульт ұрды, оның нәтижесінде оң аяғы мен қолы қозғалмай қалды және ол жартылай ессіз күйге түсті; 4 қыркүйекке дейін тағы үш инсульт болды. Екі күн бойы өмір мен өлім арасында күрескеннен кейін, Дюплессис 7 қыркүйекте таңғы сағат 12:01-де қайтыс болды. Оның денесі 1948 жылы жарлық арқылы бекітілген Квебек провинциясының туымен жабылған қалысқа салынды. Қалыс таңғы сағат 6:10-да Квебек қаласына ұшақпен жеткізілді. Дюплессистің денесі бальзамдалды және Заң шығарушы ассамблея ғимаратында қойылды. 10 қыркүйекке дейін 100 мыңға жуық адам марқұм премьер-министрге ақтық сәлем беруге келді, содан кейін оның денесі туған қаласы Трои-Ривьерге жеткізілді. Сол қаланың Успенский соборында өткен жерлеу рәсіміне Монреаль архиепископы кардинал Поль Эмиль Леже және Квебек архиепископы Морис Руа басшылық етті, оған федералды кабинет мүшелерінің он бірі, оның ішінде премьер-министр Джон Дифенбейкер, провинциялық кабинет мүшелері, Квебек генерал-губернаторы, үш провинция премьер-министрі, тоғыз епископ және архиепископ, сондай-ақ басқа да жоғары лауазымды шенеуніктер қатысты. Дюплессиске туған қаласында тағы 50 мың адам құрмет көрсетті, содан кейін ол ата-анасының қасына жерленді. 1959 жылдың 10 қыркүйегінде Ұлттық Одақ партиясы генерал-губернаторға Пауль Совеге премьер-министр ретінде ант беруді ұсынды, ол келесі күні таңертең ант берді. «100 күн» деп аталған қысқа мерзімде жүзеге асырылған бірнеше реформаларға қарамастан, Сове Дюплессистің мұрасына адал екенін айтты және өзінің билігін Дюплессистің саясатын жалғастыру ретінде сипаттады. 1960 жылдың қаңтарында Сове қайтыс болғаннан кейін оның орнын басқан Антонио Баррет те осы саясатты ұстанды. Алайда, биліктің жиі ауысуы Ұлттық Одақты маусымда жоспарланған сайлау алдындағы жағдайға түсірді, онда Жан Лесаж басқаратын либералдар жеңіске жетті. Ұлттық Одақтың жеңілісі «Тыныш революцияны» бастады.

Жеке өмір

Дюплесси өмір бойы бойдақ болып, балалы болған жоқ. Шын мәнінде, "Шеф" адамдарға отбасысы жоқ екенін және оның жалғыз жауапкершілігі – өзіне тиесілі аймағының әл-ауқаты екенін айтатын. Ол өзінің провинциясына жататынын мәлімдеді. Саяси өмірінің көп бөлігінде Дюплессис Фронтенакта жалғыз өмір сүрді. Конрад Блэк Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дюплессистің бай көмір саудагерінің қызы Августин Делизге ғашық болғанын, бірақ оның отбасы оларды саудагерлер отбасымен байланыстыратын одаққа қарсы болғанын айтады. Бұл оны ренжітті және, мүмкін, сонда ол ешқашан үйленбеуге шешім қабылдады. Дюплессис әпкелерімен және олардың күйеулерімен жақын қарым-қатынаста болды. Сонымен қатар, ол соғыстан кейінгі үкіметтегі жолдар министрі Антонио Талботтың қызының шайқас атасы болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол әйелдермен өте ерекше қарым-қатынас жасады. Ол олармен қатаң аристократиялық және әдепті мінез-құлықпен өрескел болуы керек деп сенді, бірақ оның нанымы оны олардың қатысында әйелдер туралы ашық әңгімелер айтудан тоқтатып қоймады. Жалпы, Дюплессис өзін аристократияның бір бөлігі сезіне бастады және оған сәйкес киініп, мінез-құлық танытты, тіпті оның қанында оның белгілері болмаса да. Конрад Блэк гипоспадияның оның әйелдермен қарым-қатынасына да әсер еткенін ұсынады. "Шеф" халық арасында жасаған популистік имиджіне және оның өлімінен кейін де жалғасқан әңгімелерге қарамастан, оның хоббилері опера мен әдебиет болды. Ол тарихи немесе саяси кітаптарды ең көп ұнататын, бірақ сонымен қатар классикалық француз және ағылшын тіліндегі авторларды, мысалы, Рудьярд Киплинг, Теннисон және Шекспирді оқыды. Өмірінің кейінгі жылдарында Дюплессис сурет салуға қызығушылық танытып, оларды жинауды бастады. Оның қайтыс болғаннан кейін, оның әпкесі Жанн Л. Балсер Дюплессис өнер туындыларын мұра етті және оларды провинциялық үкіметке мұралық салығын жою шартымен сыйға берді. Көптеген картиналар, соның ішінде Кларенс Гэгнон, Корнелиус Кригхофф, Дж. М. В. Тернер, Огюст Ренуар, Шарль Жак, Корнелис Спрингер және Йохан Йонгкинд картиналары Квебектің Ұлттық көркемсурет мұражайында сақталады. Екінші жағынан, оның спортқа деген құштарлығы айқын болған жоқ. Шын мәнінде, Дюплессис өмірінде крокеттен басқа ешқандай спортпен айналыспаған. Алайда ол "Монреаль Канадиенс" командасының жанкүйері және "Нью-Йорк Янкис" командасын ынтамен қолдады.

Француз тілінде

(том 1: 1890–1944, том 2: 1944–1959)