Монархтар отбасы және әулеттері

Кіріспе

Монархтың отбасы – монархиямен байланысты ұғым.

Патшалық отбасы – патшалар/патшайымдар, әмірлер/әміршалар, сұлтандар/сұлтаналар немесе раджа/рани және кейде олардың туыстары. Императорлық отбасы термині император немесе императрицаның отбасын, ал папалық отбасы термині – папаның отбасын сипаттайды. Барондық отбасы, графтық отбасы, герцогтық отбасы, архигерцогтық отбасы, ұлы герцогтық отбасы немесе князьдік отбасы деген терминдер тиісінше билік ететін баронның, графтың/эрлдің, герцогтың, архигерцогтың, ұлы герцогтың немесе князьдің туыстарын сипаттауға арналған. Дегенмен, күнделікті тілде мұрагерлік құқықпен билік ететін кез келген отбасының мүшелері көбінесе патшалық отбасы немесе "патшалар" деп аталады. Кейбір жағдайларда, құлатылған монархтың туыстары мен олардың ұрпақтары да патшалық отбасы деп есептеледі. Династия кейде "Үй" деп аталады. 2013 жылдың шілдесінде әлемде 43 монархияны басқаратын немесе билік ететін 26 белсенді егемен династия болды. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, ұзақ дәстүр бойынша мемлекет басшысы король немесе королева болып табылатын бірнеше еуропалық елдер бар. Алайда, британдық патшалық отбасынан басқа, осы елдердегі патшалық отбасылар атақтарын алып жүрген, бірақ қоғамдық істерге қатысы жоқ қарапайым азаматтар болып табылады.

Патшалық отбасының мүшелері

Патшалық отбасына әдетте биліктегі монархтың жұбайы, қайтыс болған монархтың тірі қалған жұбайлары, балалары, немерелері, ағалары, апалары және әкесінің туыстары, сондай-ақ олардың жұбайлары кіреді. Кейбір жағдайларда патшалық отбасының құрамы монархтың шөберелеріне және одан да алыс ұрпақтарына дейін кеңейтілуі мүмкін. Нидерланд сияқты ерікті түрде тақтан бас тарту қалыпты болған монархияларда патшалық отбасына бұрынғы монархтардың бірі немесе бірнешесі кіруі мүмкін. Кейбір жағдайларда, мысалы, Канадада, патшалық отбасы «Мажесті» және «Корольдік Билік» атақтарын иеленушілермен анықталады. Патшалық қаннан шыққандар мен патшалық отбасына үйленгендер арасында көбінесе айырма жасалады. Көптеген жүйелерде тек бірінші санаттағы адамдар ғана династия мүшелері болып саналады, яғни таққа мұрагер болуға мүмкіндігі бар (егер екінші санаттың мүшесі өз құқығымен емес, патшалық отбасыларында жиі кездесетін жағдай). Бұл әрқашан орындалмайды; кейбір монархиялар jure uxoris принципі бойынша жұмыс істейді. Сонымен қатар, монархтың белгілі бір туыстары (қандас немесе неке арқылы) ерекше артықшылықтарға ие және белгілі бір заңдарға, келісімдерге немесе арнайы ортақ құқыққа бағынады. Патшалық отбасының нақты функциялары мемлекеттің абсолюттік монархия, конституциялық монархия немесе олардың арасындағы жағдайға байланысты өзгереді. Сауд Арабиясы немесе Кувейт сияқты кейбір монархияларда, немесе монархтың атқарушы билікті жүзеге асыратын саяси жүйелерде, мысалы, Иорданияда, патшалық отбасының мүшелері маңызды мемлекеттік лауазымдарды немесе әскери басшылық қызметтерді атқаруы мүмкін. Алайда, конституциялық монархиялардың көпшілігінде патшалық отбасының мүшелері белгілі бір қоғамдық, әлеуметтік немесе рәсімдік функцияларды орындайды, бірақ сайлау саясатына немесе елді басқаруға араласпайды. Патшалық отбасының нақты құрамы елден елге өзгереді, сондай-ақ отбасы мүшелерінің иеленген атақтары мен патшалық және асыл титулдары да әртүрлі болады. Патшалық отбасының құрамы заң шығарушы орган (мысалы, Испания, Нидерланды және 1947 жылдан бері Жапония), монархтың құқығы және ортақ құқық дәстүрі (мысалы, Ұлыбритания) немесе жеке үй заңы (мысалы, Лихтенштейн, Баварияның бұрынғы билеуші үйлері, Пруссия, Ганновер және т.б.) қабылдаған заңмен реттелуі мүмкін. Сондай-ақ, мемлекеттік заңдар, конституциялық ережелер немесе келісімдер патшалық отбасы мүшелерінің некелерін, есімдерін және жеке титулдарын реттей алады. Патшалық отбасының мүшелері тегін немесе әулеттік атын иеленуі немесе иеленбеуі мүмкін (Патшалық үйді қараңыз). Конституциялық монархияда монарх қайтыс болған кезде таққа мұрагерлік туралы заң немесе дәстүр болады, ол таққа кезекте тұрған отбасы мүшелерінің мұрагерлік тәртібін анықтайтын формуланы немесе таққа мұрагерлік үшін отбасы мүшесін таңдау процесін белгілейді. Әдетте, бірінші жағдайда патшалық тұлғалар арасындағы мұрагерлік тізбегі алдыңғы билік кезінде кез келген уақытта анықталуы мүмкін (мысалы, Ұлыбритания, Сарк, Низари Исмаили, Жапония, Балобедус, Швеция, Бенин Корольдігі), ал екінші жағдайда келесі монарх тек билік кезінде немесе бірден алдыңғы монархтың қайтыс болғаннан кейін таңдалуы (немесе өзгертілуі) мүмкін (мысалы, Камбоджа, Квазулу Натал, Буганда, Сауд Арабиясы, Свазиленд, Йорубаланд, Корольдік). Кейбір монархиялар осы таңдау процестерінің қоспасын қолданады (Малайзия, Монако, Тонга, Иордания, Марокко), мұрагерлік тізбегін анықтаумен қатар, монархқа, династияға немесе басқа мекемеге мұрагерлік заңын өзгертпей, белгілі бір жағдайларда тізбекті өзгертуге құқық береді. Кейбір елдер корольдіктерді мүлдем жойды, мысалы, революциядан кейінгі Франция (1870), революциядан кейінгі Ресей (1917), Португалия (1910), соғыстан кейінгі Германия (1918), соғыстан кейінгі Италия (1946) және көптеген бұрынғы еуропалық отарлар.

A royal family typically includes the spouse of the reigning monarch, surviving spouses of a deceased monarch, the children, grandchildren, brothers, sisters, and paternal cousins of the reigning monarch, as well as their spouses. In some cases, royal family membership may extend to great grandchildren and more distant descendants of a monarch. In certain monarchies where voluntary abdication is the norm, such as the Netherlands, a royal family may also include one or more former monarchs. In certain instances, such as in Canada, the royal family is defined by who holds the styles Majesty and Royal Highness. There is often a distinction between persons of the blood royal and those that marry into the royal family. Under most systems, only persons in the first category are dynasts, that is, potential successors to the throne (unless the member of the latter category is also in line to the throne in their own right, a frequent occurrence in royal families which frequently intermarry). This is not always observed; some monarchies have operated by the principle of jure uxoris. In addition, certain relatives of the monarch (by blood or marriage) possess special privileges and are subject to certain statutes, conventions, or special common law. The precise functions of a royal family vary depending on whether the polity in question is an absolute monarchy, a constitutional monarchy, or somewhere in between. In certain monarchies, such as that found in Saudi Arabia or Kuwait, or in political systems where the monarch actually exercises executive power, such as in Jordan, it is not uncommon for the members of a royal family to hold important government posts or military commands. In most constitutional monarchies, however, members of a royal family perform certain public, social, or ceremonial functions, but refrain from any involvement in electoral politics or the actual governance of the country. The specific composition of royal families varies from country to country, as do the titles and royal and noble styles held by members of the family. The composition of the royal family may be regulated by statute enacted by the legislature (e. g., Spain, the Netherlands, and Japan since 1947), the sovereign's prerogative and common law tradition (e. g., the United Kingdom), or a private house law (e. g., Liechtenstein, the former ruling houses of Bavaria, Prussia, Hanover, etc.). Public statutes, constitutional provisions, or conventions may also regulate the marriages, names, and personal titles of royal family members. The members of a royal family may or may not have a surname or dynastic name (see Royal House). In a constitutional monarchy, when the monarch dies, there is always a law or tradition of succession to the throne that either specifies a formula for identifying the precise order of succession among family members in line to the throne or specifies a process by which a family member is chosen to inherit the crown. Usually in the former case the exact line of hereditary succession among royal individuals may be identified at any given moment during prior reigns (e. g. United Kingdom, Sark, Nizari Ismailis, Japan, Balobedus, Sweden, Kingdom of Benin) whereas in the latter case the next sovereign may be selected (or changed) only during the reign or shortly after the demise of the immediately preceding monarch (e. g. Cambodia, KwaZulu Natal, Buganda, Saudi Arabia, Swaziland, Yorubaland, The Kingitanga). Some monarchies employ a mix of these selection processes (Malaysia, Monaco, Tonga, Jordan, Morocco), providing for both an identifiable line of succession as well as authority for the monarch, dynasty or other institution to alter the line in specific instances without changing the general law of succession. Some countries have abolished royalty altogether, as in post revolutionary France (1870), post revolutionary Russia (1917), Portugal (1910), post war Germany (1918), post war Italy (1946) and many ex European colonies.