Кіріспе
Солтүстік аспан жарты шарсындағы шоқжұлдыз. Кіші Арыстан – солтүстік аспан жарты шарсындағы кішкентай және әлсіз шоқжұлдыз. Оның аты латын тілінен аударғанда "кіші арыстан" дегенді білдіреді, бұл үлкен Арыстаннан (Лео) айырмашылығын көрсетеді. Кіші Арыстан солтүстіктегі Үлкен Аю және оңтүстіктегі Арыстанның арасында орналасқан. Классикалық астрономдар Кіші Арыстанды жеке шоқжұлдыз деп санамаған, оны 1687 жылы Иоганн Гевелиус анықтаған. Бұл шоқжұлдызда көзбен көрінетін шамасы 6,5-тен аспайтын 37 жұлдыз бар, олардың үшеуі 4,5 шамасынан да жарық. 46 Кіші Арыстанның (46 Leonis Minoris) – 3,8 шамалы қызғылт алып жұлдыз, ол Жерден шамамен 95 жарық жылы қашықтықта орналасқан. 4,4 шамалы Бета Кіші Арыстаны (Beta Leonis Minoris) – екінші ең жарық жұлдыз және бұл шоқжұлдыздағы Байер белгісі бар жалғыз жұлдыз. Ол екі жұлдыздан тұрады, олардың жарық бөлігі – қызғылт сары алып жұлдыз, ал әлсіз бөлігі – сары-ақ негізгі тізбектегі жұлдыз. Үшінші ең жарық жұлдыз – 21 Кіші Арыстан (21 Leonis Minoris), ол орташа шамасы 4,5 болатын, жылдам айналатын ақ негізгі тізбектегі жұлдыз. Бұл шоқжұлдызда планеталық жүйелері бар екі жұлдыз, өзара әрекеттесетін екі галактика жұбы және Ханнидің Вурверпі (Hanny's Voorwerp) – ерекше терең аспан нысаны да бар.
Leo Minor is a small and faint constellation in the northern celestial hemisphere. Its name is Latin for "the smaller lion", in contrast to Leo, the larger lion. It lies between the larger and more recognizable Ursa Major to the north and Leo to the south. Leo Minor was not regarded as a separate constellation by classical astronomers; it was designated by Johannes Hevelius in 1687. There are 37 stars brighter than apparent magnitude 6.5 in the constellation; three are brighter than magnitude 4.5. 46 Leonis Minoris, an orange giant of magnitude 3.8, is located some 95 light years from Earth. At magnitude 4.4, Beta Leonis Minoris is the second brightest star and the only one in the constellation with a Bayer designation. It is a binary star, the brighter component of which is an orange giant and the fainter a yellow white main sequence star. The third brightest star is 21 Leonis Minoris, a rapidly rotating white main sequence star of average magnitude 4.5. The constellation also includes two stars with planetary systems, two pairs of interacting galaxies, and Hanny's Voorwerp, a unique deep sky object.
Тарих
Классикалық астрономдар Аратус пен Птолемей қазіргі Кіші Арыстанның аймағы анықталмаған және ерекше үлгілері жоқ деп атап көрсеткен; Птолемей бұл аймақтағы жұлдыздарды Арыстан шоқжұлдызының ішінде аморфотой (шоқжұлдыздың контурына жатпайтын) деп жіктеген. Иоганн Хевелиус алғаш рет 1687 жылы өзінің жұлдыздық атласында Firmamentum Sobiescianum он жаңа шоқжұлдызды белгілегенде және оның 18 объектісін қоса берілген Catalogus Stellarum Fixarum каталогына енгізген кезде Кіші Арыстанды суреттеген. Хевелиус Кіші Арыстан немесе Кіші Левті, өзінің жануарлар әлемінен көршілері – Арыстан мен Үлкен Аюмен үйлесетін бейне ретінде таңдады. 1845 жылы ағылшын астрономы Фрэнсис Бейли Хевелиус шоқжұлдыздарының каталогын қайта қарады және 4,5 жұлдыздық шамасынан аспан денелеріне Байер белгілеуі деп аталатын грек әріптерін тағайындады. Ричард А. Проктор 1870 жылы шоқжұлдызға Леана, "Арыстан қыз" деген ат берді, аспан карталарында шоқжұлдыз атауларын басқаруды жеңілдету үшін оларды қысқартуға тырысқанын түсіндірді. Неміс астрономы Кристиан Людвиг Иделлер Кіші Арыстан жұлдыздары XIII ғасырдағы араб аспан шарларында Аль Тиба ва Ауладуха, "Жауын қоян және оның балалары" деп аталғанын болжады, оны кардинал Стефано Борджия тапқан және Велетридегі прелат мұражайында сақтаған. Арабист Фридрих Вильгельм Лах басқаша пікір білдіреді, олар Аль-Хауд, "Тоған" деп қарастырылғанын, соған жауын қоян секіріп кіреді дейді. Қытай астрономиясында Бета, 30, 37 және 46 Кіші Арыстан жұлдыздары Нейпингті, "Сот судьясы немесе делдал" немесе Ши, "Сот евнухі" құрады, немесе көршілес Арыстан жұлдыздарымен бірігіп үлкен аспан айдауы немесе Мемлекеттік күйме жасады. Төрт жұлдыздан тұратын сызық Шаовей деп аталды; ол төрт императорлық кеңесшіні білдірді және Кіші Арыстан, Арыстан немесе оларға жақын аймақтарда орналасқан болуы мүмкін.
Сипаттамалары
Жақсы жағдайда қанаумен көзбен көрінетін жарқын жұлдыздардың үшбұрышы бар аспанның қараңғы аймағы, Лео Кіші Патрик Мурдың пікірінше, "жекеленгендігіне күмәнді талаптарға" ие. Бұл солтүстікте Үлкен Аю, батыста Линкс, оңтүстікте Арыстан және оңтүстік-батыста Ракумның бұрышымен шектесетін кішкентай шоқжұлдыз. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ қабылдаған шоқжұлдыздың үш әріптік аббревиатурасы – "LMi". Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары 16 қабырғалы көпбұрышпен анықталады. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары 22.84° және 41.43° аралығында жатыр. 88 шоқжұлдыздың арасында 64-орында тұрған Лео Кіші 232,0 шаршы градусқа тең аумақты, немесе аспанның 0,562 пайызын құрайды. Бұл жыл сайын 24 ақпан күні түнгі сағат 00:00-де және 24 мамыр күні сағат 21:00-де ең биік нүктеге жетеді.
Жұлдыздар
Бұл шоқжұлдызда 4,5 шамасынан жарық үш жұлдыз ғана бар, ал 6,5 шамасынан жарық 37 жұлдыз бар. Кіші Левтің Альфа деп аталатын жұлдызы жоқ, өйткені Бейли қате жіберіп, грек әріптерін тек бір жұлдызға, Бетаға бөлді. Ол 46 Leonis Minoris-ке Bayer атауын беруді ниет еткен-бемегені белгісіз, өйткені ол Бета және 46 Leonis Minoris-ді өзінің каталогында тиісті жарықтылық ретінде таныды. Ол дәлелдемелерін қайта қарастырмастан қайтыс болды, бұл жұлдыздың жоғалуын түсіндіреді. 3.8 шамасымен, Кіші Арыстанның ең жарқын жұлдызы 46 Leonis Minoris немесе Praecipua деп аталатын K0III спектральдық класының қызғылт сары алып жұлдызы; оның түсі бинокль арқылы көрінетін кезде айқын көрінеді. Жерден алыстағанда оның жарықтығы 32 есеге жетеді және Күннің көлеміне қарағанда 8,5 есе үлкен. Ол сондай-ақ Иоганн Элерт Боде каталогтады және оны o Leonis Minoris деп қате түсіндірді, бұл Омикрон Леонис Минорс ретінде қате түсінілді. Оның нақты атауы Праэципуамен көбірек шатасу пайда болды, ол бастапқыда Джузеппе Пиаццидің 1814 жылғы Палермо каталогында 37 Leonis Minoris-қа қолданылған көрінеді, ол соңғы жұлдызды жарық деп қате бағалады. Бұл атау кейіннен Алленмен 46 Leonis Minoris-пен байланысты, бұл қателікті кейінгі астрономдар жалғастырды. Бастапқы "Praecipua", 37 Leonis Minoris, 4,69 сәуле шамасы, бірақ G2.5IIa типті спектрлік алыстағы сары супергигант және абсолюттік шамасы -1,84, шамамен алыста орналасқан. Beta Leonis Minoris – қос жұлдыздық жүйе. Бастапқы жұлдыз – бұл 4.4 сәуле шамасы бар, спектрлік класы G9III алып жұлдыз. Оның массасы Жердің Күнінен екі есе, радиусы 7,8 есе, жарықтығы 36 есе көп. Бастапқы жұлдыздан 0,1-0,6 доғалық секундпен бөлінген екінші жұлдыз – спектрлік типті F8 сары ақ негізгі тізбекті жұлдыз. Екі планета ортақ ауырлық орталығының айналасында 38,62 жылда бір рет айналып, Күн жүйесінен алыста тұрады. 21 Leonis Minoris Күннен 10 есе жарықты және жылдам айналатын негізгі тізбекті ақ жұлдыз, 12 сағаттан аз уақыт ішінде өз осімен айналады және пішіні жағынан жалпақ болуы мүмкін. Орташа көрінетін шамасы 4,5 және спектральді типі A7V, бұл Delta Scuti өзгермелі. Бұл қысқа мерзімді (ең көп дегенде алты сағат) пульсациялық жұлдыздар, олар стандартты шамдар ретінде және астеросейсмологияны зерттеу үшін қолданылған. Сондай-ақ SU және SV Leonis Minoris деп аталады, 10 және 11 Leonis Minoris – G8III типті сары алыптар, орташа шамасы 4,54 және 5,34 шамалары. Екеуі де RS Canum Venaticorum айнымалылары болып табылады, 10 Leonis Minoris 40,4 күн ішінде 0,012 шамамен өзгеріп отырады, ал 11 Leonis Minoris 18 күн ішінде 0,033 шамамен өзгеріп отырады. 11 Leonis Minoris-тің M5V спектральді типті және 13,0 сәуле шамасы бар қызыл карлик серігі бар. 20 Leonis Minoris – Күннен бірнеше жұлдыздық жүйе. Негізгі жұлдыз – тағы бір сары жұлдыз, бұл жолы спектрлік түрі G3Va және көрінетін шамасы 5,4 жұлдызды жұлдыз. Бұл серігі – қарт, белсенді қызыл карлик, металлдық қасиеті жоғары және спектрлік түрі M6.5. Екінші жұлдыздың күткеннен жарық екендігі оның қазіргі технологиямен бөлек байқауға болмайтын, бір-біріне өте жақын екі жұлдыз екенін көрсетеді. R және S Leonis Minoris ұзақ мерзімді Mira айнымалылары, ал U Leonis Minoris жартылай тұрақты айнымалы; үшеуі де M6.5e, M9.0e, M5e және M6 спектрлік типтерінің қызыл алыптары. R 372 күн ішінде 6,3 және 13,2 шамалары арасында, S 234 күн ішінде 8,6 және 13,9 шамалары арасында, ал U 272 күн ішінде 10,0 және 13,3 шамалары арасында өзгереді. Жарық жұлдыздардың жоқтығы осы нысандарды табуды әуесқой астрономдарға қиынға соғады. G 117 B15A, сондай-ақ RY Leonis Minoris деп те аталады, бұл 15.5 сәуле шамасындағы ақ жұлдыз. 215 секундтық кезеңмен және 8,9 миллион жылда бір секунд жоғалтып, 400 миллион жылдық жұлдыз ең тұрақты аспан сағаты ретінде ұсынылды. SX Leonis Minoris – 1994 жылы анықталған SU Ursae Majoris типті жаңа жұлдыз. Ол ақ жұлдыз бен донор жұлдыздан тұрады, олар бір-бірін 97 минут сайын айналады. Ақ жұлдыз басқа жұлдыздан материяны аккрециялық дискке сіңіреді және 6000 мен 10000 К аралығында қызып тұрады. Жұлдыз әр 34-ден 64 күнге дейін жарылып, бұл жарылыстарда 13,4 магнитудаға жетеді және тыныш кезде 16,8 магнитудада қалады. Leo Minor-да тағы бір жұлдызды жаңалық бар, RZ Leonis Minoris, ол шамамен 17 шамасындағы бастапқы шамадан 14,2 шамаға дейін жарқырайды, бірақ басқа жұлдызды жаңалықтарға қарағанда қысқа аралықта. Планеталық жүйелері бар екі жұлдыз табылды. HD 87883 – бұл 7.57 магнитудалы және Жерден 18 парсек қашықтықта орналасқан K0V типті спектрлі қызғылт түсті карлик. Оның диаметрі Жердегі Күннің үштен бір бөлігіне тең, бірақ оның жарықтығы 31 пайызға ғана тең. Оны айналып жүрген планетаның массасы Юпитер массасының 1,78 есесіне тең, ол 7,9 жылда бір рет айналады, және басқа да кіші планеталар болуы мүмкін. HD 82886 (Illyrian) – бұл G0 спектрлік типіндегі сары карлик және 7.63 көрінетін шамасы бар. 2011 жылы Юпитер массасының 1,3 есесіне тең және 705 күнде айналатын планета табылды.
Терең аспан нысандары
Терең ғарыш нысандары тұрғысынан, Кіші Леода әуесқойлар телескоптарымен көруге болатын көптеген галактикалар бар. 38 Лео Минористен оңтүстік-шығысқа қарай 3 градусқа орналасқан NGC 3432, көруге қашықтықтан көрінеді. Оның шапшаңдығы 11,7 шамасына жетеді және 6,8 х 1,4 доғалық минут өлшемдес. Ол 42 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан және Күн жүйесінен секундына 616 км жылдамдықпен алыстап барады. 2000 жылы галактикадағы жұлдыздың шамы 17,4 шамаға дейін артты, содан бері ол жарқыраған көк айнымалы жұлдыз және жарылысқа ұшыраған жұлдыз екені анықталды. Бұл галактикада толқындар мен жұлдыздардың қарқынды пайда болуы байқалады, сондықтан ол Халтон Арптың ерекше галактикалар атласына енгізілген. NGC 3003, SBbc белдеулі спиральді галактика, 12,3 шамасымен және 5,8 доғалық минут бұрыштық өлшемімен қашықтықтан көрінеді. NGC 3344, 25 миллион жарық жылы қашықтықта, Жерге қарап тұр. Оның өлшемдері 7,1 х 6,5 доғалық минут, ал шамасы 10,45-ке тең. NGC 3504 – 11,67 шамасы бар және 2,1 х 2,7 доғалық минут өлшемдес, жұлдыз жарлы спиральді галактика. 1998 және 2001 жылдары жарылыстар тіркелді. Ол және спиральді галактика NGC 3486 де Жерге қарап тұр; соңғысының шамасы 11,05, ал өлшемдері 7,1 х 5,2 доғалық минут. NGC 2859 – SB0 типіндегі линза тәрізді галактика. Кем дегенде екі жұп өзара әрекеттесетін галактикалар байқалды. Arp 107 – 450 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан, бірігу процесіндегі галактикалар жұбы. NGC 3395 және NGC 3396 – 46 Лео Минористен оңтүстік-батысқа қарай 1,33 градусқа орналасқан спиральді және ретсіз белдеулі спиральді галактикалар. 2007 жылы голландиялық мектеп мұғалімі Ханни ван Аркель, «Галактикалық зоопарк» жобасына ерікті ретінде қатысып, Кіші Леода Ханнидің Вурверпі деп аталатын ерекше ғарыш нысанын тапты. 650 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан IC 2497 спиральді галактикасының жанында орналасқан бұл нысан, Сары Жолмен шамалас. Оның ішінде 16 000 жарық жылы еніндегі ойық бар. Вурверп – бұл қазір белсенді емес квазардың жарық эхосы деп саналады, мүмкін, осыдан 200 000 жыл бұрын өшкен.
Метеорлар шашы
1959 жылы Гарвард метеорлық бағдарламасының Дик МакКлоски мен Аннет Позен ашқан Леонис Минорид метеорлық шашырауы қазанның 18-29 аралығында ең жоғары деңгейге жетеді. Бұл шашыраудың бастауы – ұзақ мерзімді комета C/1739 K1 (Zanotti). Бұл шашырау аз көлемді, оны тек Солтүстік жарты шардан ғана көру мүмкін.