Кіріспе

Horologium (лат. hōrologium, маятник сағаты, грекше ὡρολόγιον) – оңтүстік аспан жарты шарында әлсіз көрінетін алты жұлдыздан тұратын шоқжұлдыз. Оны алғаш рет 1756 жылы француз астрономы Николя Луи де Лакаилль сипаттап, маятнигі мен секунд тілі бар сағат түрінде бейнелеген. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) бұл шоқжұлдызды Лакаилль жұлдыздарын қамтитын аспан сферасының бөлігі ретінде қайта анықтады және одан бері IAU мойындаған шоқжұлдыз болып табылады. Horologium шоқжұлдызының аймағы 23° солтүстік ендігінен оңтүстікке қарайғы бақылаушылар үшін толық көрінеді. Шоқжұлдыздың ең жарқын жұлдызы – және көзбен көрінетін 4 шағылысқа дейінгі жалғыз жұлдыз – Альфа Горологи (шағылысы 3,85), ол Күннің диаметрінен 11 еседей үлкен, қартайып бара жатқан қызғылт түсті алып жұлдыз. Ұзақ мерзімді өзгеретін жарықтығы бар R Horologii (4,7 – 14,3) жұлдызының жарықтығындағы өзгеріс, қалың көзбен көрінетін түнгі аспандағы барлық жұлдыздардың арасындағы ең үлкен өзгерістердің біріне жатады. Шоқжұлдыздағы төрт жұлдыз жүйесінде экзопланеталар бар екені белгілі; кем дегенде біреуі – Gliese 1061 – өзінің тіршілікке жарамды аймағында экзопланетаны қамтиды.

Тарих

Француз астрономы Николя Луи де Лакаилль 1756 жылы екі жылдық Қиыр Үмітте болған кезде оңтүстік аспанда 10 000-ға жуық жұлдызды бақылап, тізімдегеннен кейін бұл шоқжұлдызды алғаш рет l'Horloge à pendule & à secondes (Күсірігі мен секундтық тілі бар сағат) деп сипаттады. Ол оңтүстік аспанның бұрын картаға түсірілмеген, Еуропадан көрінбейтін он төрт жаңа шоқжұлдызды құрастырды. Олардың барлығы, біреуін қоспағанда, ғылыми құралдарды бейнелейді және Ағарту дәуірін символдайды. Біреуі – Менса, ол Тақта тауының атымен аталады. Қалған он екі шоқжұлдыз (Горологиуммен бірге) – Антлия, Каэлум, Цирцин, Форнакс, Микроскопиум, Норма, Октан, Пиктор, Пиксис, Ретикулум, Скульптор және Телескопиум. Латынша термин көне грекше ὡρολόγιον сөзінен шыққан, ол уақытты көрсететін құралды білдіреді.

Сипаттамалары

Жалпы 248,9 шаршы градусты немесе аспанның 0,603% -ын қамтитын Horologium, 88 қазіргі шоқжұлдыздың арасында ауданы бойынша 58-ші орында тұр. Оның оңтүстік аспан жарты шарындағы орналасуы 23° солтүстік ендігінен оңтүстікке қарайғы бақылаушыларға бүкіл шоқжұлдызды көруге мүмкіндік береді. Шоқжұлдыздың ресми шекаралары жиырма екі қабырғалы көпбұрышпен белгіленеді (инфографикада көрсетілген). Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары −39,64° және −67,04° аралығында орналасқан.

Жұлдыздар

Horologium-да 4-тен аспайтын шамасы бар бір жұлдыз және 6,5 шамасынан жарық немесе оған тең 41 жұлдыз бар. Немец астрономы Иоганн Элерт Боде оны сағаттың маятнигі ретінде бейнелеген, ал Лакайль оны салмақтардың бірі еткен. Бұл K2III спектрлі типі бар қызғылт түсті алып жұлдыз, ол өмірінің көп бөлігін ақ негізгі тізбек жұлдызы ретінде өткізгеннен кейін, Күннің диаметрінен шамамен 11 есе үлкеніп кеткен. Күннің массасынан шамамен 1,55 есе ауыр, 5028K тиімді (беттік) температурадағы фотосферасынан Күннің жарықтығынан 38 есе сәуле шығарады. 4,93 шамасы бар Delta Horologii шоқжұлдыздағы екінші ең жарқын жұлдыз және Альфамен кең оптикалық жұп жұлдыз құрайды. Дельтаның өзі – спектрлік типі A5V болатын ақ негізгі тізбек жұлдызынан тұратын нағыз екіжұлдыздық жүйе, оның массасы Күннен 1,41 есе көп, шамасы 5,15, ал оның әлсіз серігінің шамасы 7,29. Жүйе Жерден 179 (±4) жарық жылы қашықтықта орналасқан және жақсы зерттелмеген. Ол Жерден 161 (±1) жарық жылы қашықтықта, яғни Күннің массасынан 1,9 есе ауыр. Шамамен 540 миллион жылға жуық жасы бар, оның екі компоненттен тұратын құрамды дискісі бар: ішкі дискі 96 қашықтықта айналады, ал сыртқы дискі жұлдыздан 410 қашықтықта жатыр. Дискінің массасы шамамен Жердің массасының 0,13 бөлігін құрайды. Horologium-да бірнеше өзгермелі жұлдыз бар. R Horologii – бұл Mira типіндегі қызыл алып жұлдыз, ол қара көзбен көрінетін түнгі аспандағы жұлдыздардың ең кең жарықтық диапазонына ие. Ол Жерден 1000 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның ең төменгі шамасы 14,3, ал ең жоғарғы шамасы 4,7, шамамен 13 айлық кезеңмен өзгереді. TW Horologii – көміртек жұлдызы саналатын жартылай тұрақты өзгермелі қызыл алып жұлдыз. Iota Horologii – сары-ақ ергежейлі жұлдыз, Күннен 1,23 (±0,12) есе ауыр және 1,16 (±0,04) есе кең, спектрлік типі F8V, Жерден 57 (±0,05) жарық жыл қашықтықта. Оның химиялық құрамы, қозғалысы және жасы оның Гиада шоғырында пайда болғанын, бірақ басқа мүшелерінен 130 жарық жыл қашықтыққа жылжып кеткенін көрсетеді. Оның планетасы Юпитерден кем дегенде 2,5 есе ауыр, ол 307 күнде бір рет айналады. HD 27631 – Жерден 164 (±0.3) жарық жыл қашықтықта орналасқан Күнге ұқсас жұлдыз, оның планетасы Юпитерден кем дегенде 1,45 есе ауыр және орбитасын айналуына 2208 (±66) күн (алты жыл) уақыт керек. WASP 120 – сары-ақ негізгі тізбек жұлдызы, оның массасы Күннен 1,4 есе көп, спектрлік типі F5V, оның жасы шамамен 2,6 (±0,5) миллиард жыл. Оның массасы Юпитердің массасынан 4,85 есе көп планетасы бар, ол 3,6 күнде бір рет орбитасын аяқтап, беттік температурасы 1880 (±70)K. 13,06 шамасы бар Gliese 1061 – спектрлік типі M5.5V болатын қызыл ергежейлі жұлдыз, оның массасы Күннің 12%-ы, диаметрі 15%-ы және жарықтығының 0,17%-ын ғана шығарады. Жерден 12 жарық жыл қашықтықта орналасқан, бұл Күнге ең жақын 20 жұлдыз немесе жұлдыздық жүйе. 2019 жылдың тамызында оның үш планетасы бар екені, оның бірі тіршілікке жарамды аймақта екені хабарланды.

Терең аспан нысандары

Horologium – көптеген терең ғарыш нысандарының, оның ішінде бірнеше шарлы шоғырлардың мекені. NGC 1261 – Жерден 53 000 жарық жылы қашықтықта орналасқан, 8 шамалы шарлы шоқ. Ол Му Горологиден солтүстік-шығысқа қарай 4,7 градусқа қарай орналасқан. NGC 1512 – бұл Альфа Горологиден оңтүстік-батысқа қарай 2,1 градусқа қарай орналасқан, көрінетін шамасы 10,2 болатын жолақты спиральді галактика. Шамамен бес минут доғасы (13,8 кпс) қашықтықта NGC 1510 галактикасы орналасқан. Екеуі 400 миллион жылдан бері бірігу процесінде. Horologium Reticulum супершоғы – галактикалардың супершоғы, жергілікті ғаламда Шапли супершоғынан кейін екінші орында (Жерден 200 мпк-ға дейінгі аралықта). Ол 20-дан астам Абель галактикалар тобын қамтиды және шамамен α = , δ = экваторлық координаттарда ортасы орналасқан аспанның 100 градусқа жуық бөлігін жабады.