Кіріспе

Джон Хэмпден (1595–1643 жж.) – ағылшын жер иесі және саясаткер. Карл I-нің "өз қалауынша" салған салықтарына қарсылығы оны ұлттық тұлға етті. Парламенттік лидер Джон Пиммен одақтас болған және Оливер Кромвельдің туысы, ол 1642 жылғы қаңтарда тұтқындауға тырысқан Бес мүшеліктердің қатарында болды. Бұл оқиға Англиядағы бірінші азамат соғысының басталуына себеп болды. Әр жыл сайын Парламент ашылған кезде осы бесіз еске алынады. 1642 жылғы тамызда соғыс басталғаннан кейін Хэмпден жаяу әскер полкін құрды және 18 маусымда 1643 жылы Чалгроув шайқасында алған жараларынан қайтыс болды. Парламентті қолдаушылардың көптегені оның қазасын үлкен қайғыға балады, себебі ол парламенттің түрлі топтары арасындағы келіспеушіліктерді тегеуріп, бірлікке келтіре алатын сирек депутаттардың бірі болды. Оның ерте қайтысы Хэмпденнің 1649 жылы Карл I-нің өлім жазасына кесілуіне және Протекторат құрылуына әкелген идеологиялық дағдарыстан сақтады. Адалдығымен, принциптерімен және патриоттық түрде өкімшілдікке қарсы тұруымен қатар, 1841 жылы оның ескерткіші қайта жаңартылған Вестминстер сарайында парламенттік идеалдарды бейнелейтін ретінде орнатылды. Америка революциясынан бұрын Бенджамин Франклин мен Джон Адамс өзінің ісін қорғау үшін оны үлгі еткендердің қатарында болды.

Жеке мәліметтер

Джон Хэмпден 1595 жылдың маусымына қарай, шамамен Лондонда, Уильям Хэмпденнің (1570–1597) және Элизабет Кромвеллдің (1574–1664) үлкен ұлы ретінде дүниеге келген. Оның отбасы Букингемширде ұзақ жылдар бойы тұрған, ал Уильям 1593 жылы Шығыс Лоо округінен парламент депутаты болған. 1597 жылдың сәуір айында әкесі қайтыс болғаннан кейін, оның туысы, тағы бір Уильям Хэмпден, мүрагерлікке тағайындалды, бірақ Элизабетпен қатысты құқықтық дауға тартысты; Джонның кіші інісі Ричард (1596–1659) Эмингтондағы мүлкін мұраға алды. Хэмпден 1619 жылы Элизабет Симеонға үйленді, олардың тоғыз баласы болды, бірақ ол 1631 жылы қайтыс болды, олардың жетісі ересек жасқа жетті. Энн (1616–1701), Елизавета (1619–1643), Джон (1621–1642), Уильям (1675 жылы қайтыс болды), Рут (1628–1687), Мэри (1630–1689) және Ричард (1631–1695), III Уильям тұсындағы Қаржы министрі. 1640 жылы ол Летиция Кноллиске (1591–1666) үйленді; олардың 1643 жылы қайтыс болғанға дейін балалары болмады.

1610 - 1629 жылдар; Саяси белсенділік

Хэмпден 1610 жылы Оксфордтағы Магдален колледжін бітірді және 1613-1615 жылдары Инер Темплге оқуға түсті, міндетті түрде заңгер болу үшін емес, себебі заң білімі сол кезде джентльменнің білімінің бір бөлігі саналды. Лондонға оқуға келген кезде ол басқа пуритандармен байланыс жасады – Англия шіркеуін өздері дұрыс санамайтын католиктық дәстүрлерден «тазалауға» ұмтылған кез келген адамды атау үшін қолданылатын жалпы термин. Олардың мүшелері әртүрлі протестанттық секталарға жатты, ең танымалдары Хэмпден сияқты пресвитериандар болды, бұл оны Ричард Найтли, Лорд Сей және Джон Престон кіретін желіге қосты. 1621 жылы ол Корнуоллдағы Грампаунд округінің депутаты болды, бұл округті жергілікті билеуші Джон Арунделл бақылады. Бұл кезеңнің күрделілігіне жақсы мысал – Арунделл 1630 жылдары «Кеме ақысына» қарсы болды, бірақ Бірінші Англия азамат соғысы кезінде Чарльз I үшін Пенденнис қамалын қорғады. Кейіннен Хэмпден 1624 жылы Вендоверге парламенттік өкілдікті қайтару үшін сәтті науқанды қаржылады, ол осы мандатты 1629 жылға дейін сақтап қалды. 1626 жылы Вендоверден сайланған депутат ретінде ол «Нәтижесіз парламентке» қатысты, ол ешқандай заң қабылдамағаны үшін осылай аталды. Парламент салықтарды бекіту үшін корольдің жақын досы, әскери қолбасшы, тиімсіздігі мен ысырапшылдығымен танымал Букингем герцогінің импичментін талап етті. Чарльз келіспеді, парламентті таратып, мәжбүрлі несиелер арқылы ақша жинауға көшті, осының салдарынан 70-тен астам адам төлеуден бас тартқаны үшін түрмеге қамалды, олардың ішінде Хэмпденнің ағасы сэр Эдмунд Хэмпден де болды. Хэмпден де қол қоюдан бас тартқандықтан тұтқындалды, түрмеде парламенттік оппозицияның жетекші мүшесі сэр Джон Элиотпен кездесті. «Несиелер» жеткілікті кіріс әкелмеген соң Чарльз 1627 жылдың наурызында жаңа сайлаулар өткізуге мәжбүр болды, нәтижесінде «корольге қарсы депутаттардың көптігі» сайланды, олардың ішінде Хэмпден, Джон Селден, Эдвард Кок, Джон Пим және жас Оливер Кромвель де болды. Жаңа парламентке қатысу үшін босатылған Хэмпден Элиотпен және басқалармен бірге корольдік билікті шектеу үшін жұмыс істеді. Ең маңыздысы – 1628 жылдың маусымындағы Ұқыптылық туралы петиция, ол Букингемге қарсы жаңа импичментке жол ашты, бұл науқан 1628 жылдың тамызында оның наразы солдаттардың бірінен өлтілуімен аяқталды. Келесі мәселе – Роджер Мейнуаринг пен Роберт Сибторп есімді екі дін қызметкері, олар патшалардың құдайдан келген құқығын, пассивті мойынсұнуды қолдап, Чарльздың қалағанындай салық салуға құқылы екенін уағыздады. XVII ғасырда көптеген адамдар «жақсы үкімет» пен «нағыз дін» тығыз байланысты екеніне сенді, ал біреуіндегі өзгерістер екіншісінде де өзгерістерге әкеледі. Парламенттің келісімінсіз салық салуды құдайлық құқықпен ақтау өзіндік қоздырғыштық тудырды, бірақ Мейнуаринг патшаға бағынбағандар мәңгілік құтқарылудан айырылатынын мәлімдеді, бұл тағдырға және иманға сенетін пуритандарды ашуға мәжбүр етті. Оның «патшалар – құдайлар» деген пікірі де құдайға қарсы сөз ретінде қарастырылды. Белгіленген конституцияға қарсы уағыз айтқандары үшін айыпталып, екі адамды кейіннен 1629 жылы парламентті таратып, он бір жылдық жеке басқаруды орнатқан Чарльз кешірді.

1630 - 1639 жылдар; Кеме ақшасы

1628 жылғы парламентте Хэмпденнің рөлі көбінесе көзден жасырылған, онда оның ұйымдастыру және адамдарды басқару дағдылары тиімді пайдаланылатын, бірақ оны парламенттік оппозицияның ішкі шеңберіне енгізді. 1629 жылы Уорвик графы оған Сейбрук колониясында (қазіргі Олд Сейбрук, Коннектикут штаты) жер берді; колониялық қозғалысқа қатысу пуритандық көшбасшылар арасында кең таралған. Басқа қатысушылардың ішінде Провиденс-Айленд компаниясының қазынашысы болған Пим, Уорвик, Лорд Сей, Найтли, Генри Дарли, Уильям Уоллер және Лорд Брук болды. Компания отырыстары саяси оппозицияны ұйымдастыруға мүмкіндік берді; мүшелерінің тұрақты эмиграцияны қарастырған-қарамағаны әлі де даулы. Хэмпден 1637 жылға дейін салыстырмалы түрде беймәлім болды, содан кейін кеме ақысының заңдылығын растау үшін сотқа тартылды. Бұл – жағалау округтерінде Корольдік теңіз күштерін қаржыландыру үшін ұзақ жылдар бойы жиналған, бірақ тек соғыс кезінде ғана, Чарльз жасап отырғандай, әр жыл сайын емес, алым. Оппозиция парламенттің келісімінсіз салық салу принципіне негізделді, салықтың өзіне емес; ағылшын саудасын қорғау үшін күшті теңіз күшіне кең қолдау көрсетілді. Бұл алымның Букингемширдегі Хэмпденнің иеліктері сияқты ішкі округтерге таралуы оны жинауға және жұмсалу жолына наразылықты күшейтті. 1634-1637 жылдары салынған 100 зеңбірекке ие соғыс кемесі – престижді жоба болды, ол әдеттегі кемелерден бес есе қымбатқа түсті және кез келген ағылшын портына сыймайтын. Соңында, оны тоқтату үшін пайдаланбаған Чарльз оны испан алтынын және Фландрияға, протестанттық голландтарға қарсы соғыс үшін жабдықтарды тасымалдау үшін пайдаланды, ал төлемін өзінде сақтады. Парламент көшбасшылары, соның ішінде Хэмпден, бірнеше жылжымайтын мүлікке ие болды және олар тек оның заңдылығына қарсы екенін көрсету үшін, кейбір салықтарды төлеуге сақтық танытты. Хэмпден 1637 жылдың маусымында Казначейлік сотта сотталды, бірақ судьялар арасындағы келіспеушілік олардың шешімін 1638 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдырды. Он екі судьяның жетісі салықты заңды деп тапса да, бес судьяның оған қарсылығы Чарльз үшін жағдайды нашарлатты; 1639 жылға бағаланған 208 000 фунт стерлингтің 20 пайызынан да аз төленді. Көптеген адамдар 1639 және 1640 жылдардағы Епископтар соғыстары кезінде «киім және жол» ақысын төлеуден бас тартты, егер олар төлесе, Чарльз оны тұрақты салыққа айналдырады деп қорқып.

1640 - 1642 шілде; азаматтық соғысқа апаратын жол

Бішкек соғыстарының біріншісінде жеңіліс тапқаннан кейін, Карл 1640 жылы сәуірде Парламентті шақырды; Қысқа Парламент салықтарды келісімдерсіз мақұлдаудан бас тартқан соң, ол оны үш аптадан кейін таратып жіберді. Дегенмен, 1640 жылы екінші жеңістен кейін шотландтар қойған ұятты талаптар оны қарашада жаңа сайлаулар өткізуге мәжбүр етті; Пим оппозицияның ресми емес жетекшісі болды, ал Хэмпден түрлі топтарды үйлестірді. Ұзақ Парламент жиналғаннан кейін көп ұзамай, оған 15 мың лондондық қол қойған «Тамыр және тармақ» петициясы ұсынылды. Бұл Англия шіркеуіндегі арминиандыққа байланысты кең таралған алаңдаушылықты көрсетті, оны католиктерге жақын саясаттың белгісі деп қарады және Карл протестант шотландтарына қарсы соғыс ашқанын, бірақ өзінің туысы Карл Луиге католик императорына қарсы көмек көрсетпегенін растады. Көптеген адамдар оның Испаниямен одаққа келуге дайын екенін ойлады, бұл пікірді француз және венециялық елшілер де бөлісті; сондықтан Англия үшін және жалпы еуропалық протестанттық қозғалыс үшін билікті шектеу маңызды болды. Карлға тікелей шабуыл жасау мүмкін болмағандықтан, балама жол оның «жаман кеңесшілерін» соттау болып табылды, бұл оның заңнан жоғары болғанымен, оның бағыныштылары заңнан жоғары емес екенін және ол оларды қорғай алмайтынын көрсету еді; мақсаты – басқаларды өз әрекеттері туралы екі рет ойлануға мәжбүрлеу болды. Лауд 1640 жылы желтоқсанда импичментке ұшырады және Лондон мұнарасына қамалды; корольдің бас министрі, Ирландияның бұрынғы лорд-депутаты және 1640 жылғы епископтар соғысын ұйымдастырушы Страффорд графы 1641 жылы мамыр айында өлім жазасын алды. Палата сонымен қатар үшжылдық актілерді, Жұлдыз палатасын таратуды және Парламенттің келісімінсіз салық салуды тоқтатуды қамтитын конституциялық реформалар сериясын қабылдады. Блок ретінде дауыс берген епископтар Лордтар палатасында бұл ұсыныстардың бәрі қабылданбауын қамтамасыз етті. 1641 жылдың маусым айында Парламент Лордтар қабылдамаған Епископтарды қуу туралы заң жобасын қабылдады. Қазан айында Ирландия көтерілісі жағдайды шиеленістірді; Карл мен Парламент оны басу үшін әскер жинауды қолдады, бірақ олардың екеуі де оны кімге тапсыруға сенімсіздік танытты. Ұлы наразылық 1641 жылдың 1 желтоқсанында Карлге ұсынылды; 23-29 желтоқсанда Вестминстерде Лондон шәкірттері бастаған кең ауқымды тәртіпсіздіктер болды. Парламенттік жетекшілер оларды ұйымдастыруға көмектескен деген болжамдар дәлелденбеді, бірақ бұл епископтардың Лордтар палатасына қатысуына кедергі келтірді. 30 желтоқсанда Йорк архиепискобы Джон Уильямс және тағы он бір епископ Лордтар палатасы олардың қатысуынсыз қабылданған заңдардың заңдылығына дау айтып, шағымға қол қойды. Дензил Холлс басшылығымен Палата бұл патшаның Парламентті таратуға шақыруы екенін шешті және он екі епископ та қастандық жасады деген айыппен тұтқындалды. 4 қаңтарда Карл Хэмпден, Пим және Холлс сияқты бес мүшені тұтқындауға тырысты; ол сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол Лондоннан Эдуард Хайд сияқты роялист депутаттармен және Лордтар палатасының мүшелерімен бірге кетті. Бұл оның қарсыластарына екі палатада да басымдық бергендіктен, үлкен тактикалық қателік болды. Дегенмен, тіпті осы соңғы кезеңде де екі тараптың басым көпшілігі азаматтық соғыстан аулақ болуды қалады және Парламент пен Карлға шарттарға келісуді өтінді. Пим мен Хэмпден Карлді оның міндеттемелерін орындауға тек әскери жеңіс ғана мәжбүрлей алатынын түсінген аздардың бірі болды. Ол шетелдік елшілерге кез келген жеңілдіктер уақытша екенін және қажет болса күшпен қайтарып алынатынын ашық айтты, бұл шотландтық тәжірибе растады. Ирландиялық католик бүлікшілер өздерінің әрекеттеріне мақұлдау алғанын мәлімдеді; бұл рас емес болғанымен, бұл мәлімдеме Карлдың шотландтарға қарсы ирланд әскерлерін пайдалану әрекеттерімен және бүлікке айыптаудан бас тартуымен күш алды. Алайда, дінге немесе саяси сенімге қарамастан, 1642 жылы басым көпшілік «жақсы ұйымдастырылған» монархияның құдайдан келгенін сенді; олар келіспеген нәрсе – «жақсы ұйымдастырылған» дегенінің мағынасы және діни мәселелерде соңғы билік кімге тиесілігі еді. Карл биліктен алынбағандықтан, онымен күресудің жалғыз жолы әскери жеңіске жету болды; осы нақтылық Хэмпденді, Пимді және кейін Оливер Кромвеллді көпшіліктен ерекшелендірді. Бірінші ағылшын азаматтық соғысы басталғанда, Хэмпден қауіпсіздік комитетіне тағайындалды.

1642 жылдың тамызынан 1643 жылдың маусымына дейін; Соғыс және өлім

1642 жылдың тамызында соғыс басталғанда, екі тарап та оны бір ғана, шешуші шайқаста аяқтауды күтті; көптеген аймақтар нәтижесін күтіп, бейтарап қалды. Хэмпден қазан айында Эджхилл шайқасында артиллерияны сүйемелдеуші полк құрды және роялист атты әскерін кері шегіндіруге көмектесті. Брентфорд шайқасынан кейін ол Лондонды қорғау үшін әскер жинауға көмектесті. Дегенмен, оның басты еңбегі – парламенттік топтарды бірінші қыста біріктіру және 1643 жылдың тамызында шотландтармен «Салтанатты Лига және Ант» шартына әкелген келіссөздерді бастау арқылы ұзақ соғысқа дайындалу болды. 1643 жылғы науқан басталғанда, Хэмпден Эссекс графының қызметінде болды, оның белсенділігінің жетіспеуі алаңдаушылық тудырыпты. Оксфорд – роялисттердің соғыс астанасын басып алу міндетімен Эссекс 27 сәуірде Редингті басып алды және мамырдың ортасына дейін онда қалды. 1643 жылдың 18 маусымында Хэмпден Чалгроув шайқасында жараланды; иығына екі рет оқ тиді, жарасы жұқты. Кейіннен оның жарақатының өзінің тапаншасының жарылуынан болғаны туралы айтылғандар расталмады. Ол алты күннен кейін үйде қайтыс болды және Ұлы Хэмпден шіркеуіне жерленді. Қазан айында рактан қайтыс болған Пимнен айырмашылығы, оның қазасы соғыстың екі тарапында да қайғыға бөленді; оның жақын досы Энтони Николл: «Ешбір мемлекет бір субъектіде осындай үлкен шығынға ұшырамаған, ешбір адам осындай адал және сенімді досқа ие болмаған» деп жазды. 1843 жылы Уиг радикал саясаткері және Джон Хэмпденнің мақтау-мақтау және көбінесе дұрыс емес естеліктерінің авторы Джордж Нюгент Гренвилл шайқас орнына жақын орналасқан Хэмпден ескерткішіне ақы төледі.

Мұра

Хэмпден Пим мен оның туысы Оливер Кромвельге қарағанда аз күрделі тұлға саналды, ал 1643 жылы қайтыс болуы соғыстың кейінгі кезеңіндегі ащы ішкі тартыстардан, 1649 жылы Чарльздың өлім жазасынан және Протекторат құрылуынан сақтады. Бұл туралы ең белгілі мысал Томас Грейдің «Ауылдық шіркеудің зиратындағы толғау» поэмасында кездеседі, онда «Көзіқарақты кеудемен / өз далаларының кішкентай зұлымдығына қарсы тұрған бір ауылдық Хэмпден, Кромвель елінің қанынан кінәсіз» деген жолдар бар. Шындығында, ол да, Пим де Чарльздың әскери жолмен жеңілуі керек екенін көптеген адамдардан бұрын түсінді, бірақ Хэмпден сирек сөз сөйлейтін, көзге түспейтін еді. Кларендон «Көтерілістің тарихында» оның ықпалы мен беделі адамдарды басқару шеберлігі мен ұйымдастыру қабілеттеріне байланысты екенін айтты. 1774 жылғы Американдық революция алдында Бенджамин Франклин мен Джон Адамс Хэмпденді мемлекетке қарсы көтеріліс патриотизммен үйлесімді екенін көрсету үшін пайдаланды, ал оның шайқаста қаза табуы оны бостандық жолындағы шейіт ретінде бейнелеуге мүмкіндік берді. 19 ғасырдың басында британдық радикалдық қозғалысы Хэмпден клубтарын құрды, ал радикал ақын Перси Шелли оны атап өтті. Мэри Шеллидің «Франкенштейн» романында ол патриархалдық билікке қарсы көтерілістің символы ретінде бейнеленген. Вестминстер сарайы 1834 жылдан кейін қайта салынғанда, оның ескерткіші Сент-Стефен залында орналасқан парламенттік тұлғалардың бірі ретінде таңдалды. Бес мүшесінің бірі ретінде ол Парламенттің жылдық ашылуында еске алынады. 20 ғасырдың басындағы суфражисткалар қозғалысы оны «Дауыс жоқ, салық жоқ» деген ұранын негіздеу үшін пайдаланды, қазіргі салық төлеуден бас тартушылар да солай істейді, бірақ ол Парламент мақұлдауысыз салық салуға қарсы болғанын, салықтардың өзіне емес екенін естен шығарады. Оның есімімен Ұлыбританияда және ағылшын тілді әлемнің басқа бөліктерінде, әсіресе АҚШ-та көптеген мекемелер аталған: 1775 жылы құрылған Вирджиния штатындағы Хэмпден-Сидней колледжі, сондай-ақ көптеген мектептер, қалалар, округтер, ауруханалар және географиялық нүктелер. Парламенттік бостандықтың символы ретінде оның танымалдығы жалғасуда; Хэмпден тауы 2022 жылы аяқталуы күтілетін Зимбабве Парламенті ғимаратының орны ретінде таңдалды. Лондон метрополитенінің метро желісінде пайдаланылған электр локомотивтерінің бірі «Джон Хэмпден» деп аталды, ол 1961 жылы қызметтен шығарылып, қазір Лондон көлік мұражайында қойылған. Сонымен қатар, екі масондық ложа оның есімін алып жүр: Оксфордширдегі 6290 және Букингемширдегі 6483. Оның құрметіне аталған көптеген қауымдар бар, соның ішінде АҚШ-тағы Массачусетс штатының Хэмпден округі, Мэн штатының Хэмпден, Коннектикут штатының Хэмпден, Мэриленд штатының Балтимор қаласының Хэмпден ауданы, сондай-ақ Канаданың Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясының Хэмпдены. Екінші дүниежүзілік соғыстағы «Хендли Пейдж Хэмпден» бомбалаушы ұшағы оның құрметіне аталған.