Кіріспе
Францияның Испаньола аралындағы колониясы (1659–1804); қазіргі Гаити. Сент-Доминг (sɛ̃. dɔ. mɛ̃ɡ) – 1697 жылдан 1804 жылға дейін Кариб теңізіндегі Испаньола аралының батыс бөлігінде, қазіргі Гаити аумағында орналасқан француз колониясы. Атауы аралдағы испандық басты қала Санто-Домингодан шыққан, ол кейіннен испандықтар бақылауындағы Санто-Доминго генерал-капитандығын, қазіргі Доминикан Республикасын білдірді. Екі аймақ арасындағы шекара 1844 жылғы Доминикан Тәуелсіздік соғысына дейін өзгеріп тұрды және сонда ғана толыққанды қалыптасты. Француздар 1659 жылға қарай Испаньола және Тортуга аралдарының батыс бөлігінде бекініп алған. 1697 жылғы Рисуик шартында Испания Францияның Тортуга аралын және Испаньола аралының батыс үштен бір бөлігін бақылауын ресми мойындады. 1791 жылы құлдар мен креолдардың бір бөлігі Бои-Кайман жерінде Воду рәсіміне қатысып, Гаити революциясын жоспарлады. Құлдар көтерілісі 1793 жылы колонияда құлдық жойылғаннан кейін республикалық француз күштерімен бірікті, бірақ бұл аралдың үстем құл иеленуші табын ашуландырды. Франция 1795 жылдан 1802 жылға дейін Испаньоланың барлық бөлігін бақылады, содан кейін жаңадан көтеріліс басталды. Француз әскері 1803 жылдың соңында аралдың батыс бөлігінен шығып кетті, ал келесі жылы колония Гаити деп жарияланды – бұл аралдың таино тіліндегі атауы.
Saint Domingue (sɛ̃. dɔ. mɛ̃ɡ) was a French colony in the western portion of the Caribbean island of Hispaniola, in the area of modern day Haiti, from 1697 to 1804. The name derives from the Spanish main city on the island, Santo Domingo, which came to refer specifically to the Spanish held Captaincy General of Santo Domingo, now the Dominican Republic. The borders between the two were fluid and changed over time until they were finally solidified in the Dominican War of Independence in 1844. The French had established themselves on the western portion of the islands of Hispaniola and Tortuga by 1659. In the Treaty of Ryswick of 1697, Spain formally recognized French control of Tortuga Island and the western third of the island of Hispaniola. In 1791, slaves and some Creoles took part in a Vodou ceremony at Bois Caïman and planned the Haitian Revolution. The slave rebellion later allied with Republican French forces following the abolition of slavery in the colony in 1793, although this alienated the island's dominant slave owning class. France controlled the entirety of Hispaniola from 1795 to 1802, when a renewed rebellion began. The last French troops withdrew from the western portion of the island in late 1803, and the colony later declared its independence as Haiti, the Taino name for the island, the following year.
Шолу
Испания 1490 жылдардан бастап 17 ғасырға дейін бүкіл Испаньола аралын бақылап келді, содан кейін француз пираттары аралдың батыс жағында бекіністер құруға кірісті. Оның ресми атауы Ла-Испаньола еді, яғни "испандық (арал)" деген мағынаны білдіреді. Ол сонымен қатар Сент-Доминик атымен Санто-Доминго деп те аталды.
Жаңқалық
Мыңдаған құлдар Сен-Домьин тауларына қашып, марондық қауымдастар құрып, оқшауланған плантацияларға шабуыл жасады. Ең танымалдары – 1751 жылы Африканың Гвинея аймағынан қашқан, бір қолы жоқ құл Маккандал. Воду хунган (жұбын) ретінде ол көптеген марондық топтарды біріктірді. Алты жыл бойы ол француздердің қолынан қашып, сәтті шабуылдар жасады. Ол және оның ізбасарлары 6000-нан астам адамды өлтірді. Ол Сен-Домьиндегі ақ халықты өлтірудің радикалды идеясын уағыздады. 1758 жылы плантаторлардың суын улауға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін ол тұтқындалып, Кап-Франсуадағы қоғамдық алаңда тірідей өртелді. blockquote "Біріншіден, ең үлкен жауың – өзіңнің шыдамсыздығыңды қоздырып, сені алдап, жиналатын жерге шақырып, көтеріліс жасауға итермелеушілер. Бұл бірнеше жаман ақтар мен 4 сәуірдегі бірнеше әйелдер, олар басқаларды қорқытып, үйлерді өртеуге, тонауға, адам өлтіруге және қарақшылық жасауға кеңес берді. Мен революцияны кешіктіремін деп ойладым, сонда оны тоқтатуға болады. Ақымақ! Мен басқаларға кеңес берген қылмыстардың бәрі үшін өзім жауап беремін. Сендердің даналарың өтті, бостандыққа лайық болдыңдар, азаматтық міндеттеріңді орындадыңдар, заңды, қоғамдық тәртіпті және Франция Республикасының барлық билігін құрметтедіңдер. Ал енді бостандық пен теңдікті білетін сендерді құлдықта ұстауға тырысады". Ригоны жеңгеннен кейін Лувертюр бүкіл француз колониясы Сен-Домьинге ие болды. 1799 жылдың қараша айында Сен-Домьиндегі азаматтық соғыс кезінде Наполеон Бонапарт Францияда билікке келді. Ол жаңа азаматтық кодекс жасады; Наполеонның француздық азаматтық кодексі барлық ересек ерлердің саяси және құқықтық теңдігін растады; ол білім мен жұмысқа орналасуда адамдар туғаннан немесе әлеуметтік жағдайынан гөрі таланты бойынша алға жылжуы мүмкін болатын қоғамды құрды. Азаматтық кодекс Ұлттық Ассамблеяның көптеген орташа революциялық саясатын бекітті, бірақ радикалды Конвент қабылдаған шараларды кері қайтарды. Наполеон колонияларға арнайы заңдар қолданылатынын жариялаған жаңа конституцияны да қабылдады. Сен-Домьиндегі құлдар бұл құлдықты қайта енгізуді білдіреді деп күдіктенсе де, Наполеон Лувертюрдің ұстанымын растап, оны жоюды жалғастыратынын уәде берді. Наполеон Лувертюрге Испаньоланың шығыс жағындағы бұрынғы испан қонысын басқаруға тыйым салды, өйткені бұл Лувертюрге күшті қорғаныс позициясын берер еді. 1801 жылдың қаңтар айында Лувертюр Санто-Доминго испан аумағына басып кірді, оны губернатор Дон Гарсиядан аз қиындықтармен иеленді. Бұл аймақ француз бөлімінен гөрі аз дамыған және халық азырақ болды. Лувертюр оны француз заңына бағындырып, құлдықты жойып, жаңғырту бағдарламасын бастады. Ол енді бүкіл аралды бақылауда ұстады. Лувертюр 7 шілдеде 1801 жылғы Конституцияны жариялады, бұл оның бүкіл Испаньола аралында "өмір бойы" генерал-губернатор ретінде билігін ресми түрде бекітті және оның қолданыстағы саясатының көпшілігін растады. Конституцияның 3-бабында былай делінген: "Сен-Домьинде құлдар болмайды, құлдық мұнда мәңгілікке жойылды. Барлық адамдар еркіндікпен және француз болып дүниеге келеді, өмір сүреді және өледі". Осы уақыт ішінде Бонапарт Сен-Домьин плантаторларымен кездесті және олар колонияның экономикасының ажырамас бөлігі екенін айтып, Сен-Домьиндегі құлдықты қалпына келтіруге шақырды.
Салдары
Гаити революциясы Сент-Домингуде құлдықты жоюмен және бүкіл Испаниолада Гаити империясының құрылуымен аяқталды. 1803 жылғы сәуірде Луизиана аумағын АҚШ-қа сатқаннан кейін Наполеон Батыс жарты шардағы сәтсіз кәсіптеріне қызығушылық танытпады. 1791 мен 1810 жылдар аралығында 25 000-нан астам креол – плантаторлар, кедей ақтар («petits blancs»), бос адамдар («gens de couleur libres»), сондай-ақ олармен бірге келген құлдар – 1793 жылы АҚШ-қа, 1798 жылы Ямайкаға және 1803 жылы Кубаға қашты. Олардың көптегені Луизианаға келді, ең ірі босқындар толқыны – 10 000-нан астам адам (ақтар, бос адамдар және құлдар шамамен тең бөлінген) 1809 жылғы мамырдан 1810 жылғы қаңтарға дейін Кубадан қуылғаннан кейін Нью-Орлеанға келді, бұл қала халқын екі есеге жуық арттырды. Бұл босқындар Луизиана мәдениетіне, оның ішінде қант өнеркәсібі мен мәдени институттардың дамуына маңызды әсер етті. 1825 жылғы 17 сәуірде француз королі (Шарль X) Франция Гаити тәуелсіздігін мойындайтынын жариялаған жарлық шығарды, бірақ тек 150 миллион франк төлеме жасау шартымен – бұл АҚШ Луизиана аумағы үшін төлеген сомадан 10 есе көп. Бұл сома француз отаршылдарына құлдықтан түскен кірістерінен айырылғандығы үшін өтемақы төлеуге арналған. Сол кездегі газеттер француз королі Гаити үкіметінің осы төлемді жасауға шамасы келмейтінін білгенін көрсетеді, өйткені жалпы сома Гаитидің жылдық бюджетінен 10 есе асып түсті. Шарль X жарлықты жеткізу үшін жіберген барон де Маккау шілде айында Гаитиге келді, оған 500-ден астам зеңбірекпен жабдықталған 14 бригтен тұратын эскадра сүйреп келді. Қақтығыс қаупі төнген кезде 1825 жылғы 11 шілдеде Гаити президенті Жан-Пьер Бойер мынадай мазмұндағы құжатқа қол қойды: «Сан-Домингудің француз бөлігіндегі қазіргі тұрғындар бұрынғы отаршылдарды өтеу үшін 150 000 000 франк сомасын бес тең бөліп төлейді». Зерттеушілер тәуелсіздік қарызының және Гаити қазынасынан кеткен ақшаның тікелей себебі 20 ғасырдағы Гаи tideде білім беруді жеткіліксіз қаржыландыру ғана емес, сонымен қатар денсаулық сақтаудың жетіспеушілігі және елдің мемлекеттік инфрақұрылымды дамытуға қабілетсіздігі екенін анықтады. 19 және 20 ғасырлардың басында американдық және британдық авторлар Сент-Доминго кезеңін «Санто-Доминго» немесе «Сан-Доминго» деп атаған. Гаити атауы сияқты, Сент-Доминго бүкіл Испаниолаға немесе француз отарлау кезеңіндегі батыс бөлігіне қатысты болуы мүмкін, ал испан нұсқасы – Испаниола немесе Санто-Доминго – көбінесе испан отарлау кезеңін немесе Доминикан мемлекетін атау үшін қолданылады.