Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Яһуди тарихының бір саласы, 17 ғасырдағы испан мәдени өркендеу кезеңі.
Aspect of Jewish history
the period of Spanish cultural flourishing in the 17th century
Испаниядағы яһуди мәдениетінің алтын ғасыры Еуропадағы орта ғасырлармен бірге жүрді. Бұл кезеңде мұсылман билігі бағында яһудилер қоғамда қадірленіп, олардың діни, мәдени және экономикалық өмірі гүлденді. Осы "Алтын ғасырдың" мәні мен ұзақтығы туралы пікірталас болып тұрады, себебі мұсылман емес адамдар қысымға ұшыраған үш кезең болған. Кейбір ғалымдар Алтын ғасырдың басталуын 711-718 жылдарға, мұсылмандардың Иберияны басып алуына байланыстырады. Ал басқалары оны 912 жылы, Абд әл-Рахман III билік құрған кезде басталды деп санайды. Осы дәуірдің аяқталуы туралы әртүрлі мәліметтер бар: 1031 жылы Кордова халифатының құлауы; 1066 жылы Гранададағы қырғын; 1090 жылы Альморавидтердің шапқыны; немесе 12 ғасырдың ортасында Альмохадтардың шапқыны.
The golden age of Jewish culture in Spain, which coincided with the Middle Ages in Europe, was a period of Muslim rule during which, Jews were generally accepted in society and Jewish religious, cultural, and economic life flourished. The nature and length of this "Golden Age" has been debated, as there were at least three periods during which non Muslims were oppressed. A few scholars give the start of the Golden Age as 711–718, the Muslim conquest of Iberia. Others date it from 912, during the rule of Abd al Rahman III. The end of the age is variously given as 1031, when the Caliphate of Córdoba ended; 1066, the date of the Granada massacre; 1090, when the Almoravids invaded; or the mid 12th century, when the Almohads invaded.
Алтын ғасырдың тарихшылығы мен сипаты
Оңтүстік Испанияны жаулап алып, жеті жылдың ішінде билікке келген ислам билеушілері исламдық емес қоғамда исламдық билікті жүзеге асыруға қатысты көптеген мәселелермен бетпе-бет келді. Осы кезеңде мұсылмандардың, яһудилердің және христиандардың бірге өмір сүргені көптеген авторлар тарапынан құрметпен еске алынады. Ал-Андалус ерте орта ғасырларда яһуди өмірінің маңызды орталығы болды. Йель университетінің ибериялық әдебиет маманы Мария Роза Менокал «толеранттылық – Андалусия қоғамының негізгі ерекшелігі» деп мәлімдейді. Менокалдың 2003 жылы жарық көрген «Дүние безендірілісі» атты кітабында Халифат тұсында өмір сүрген яһуди дхиммилеріне мұсылмандарға қарағанда азырақ құқықтар берілгенімен, олар Еуропаның христиандық бөліктерінен гөрі жақсы жағдайда болды деп айтылады. Еуропаның басқа аймақтарынан келген яһудилер Аль-Андалусқа бет бұрды, онда католик Еуропасы еретик деп санайтын христиан секталарымен қатар, оларға ғана емес, сенімді ұстануға және кәсіппен айналысуға шектеусіз мүмкіндік берілді, тек дін таратуға және кейде синагогтар салуға тыйым салынды. Бернард Льюис бұл көзқарасқа қарсы шығып, оны тарихқа сай емес және әсте болғанын айтады. Ол исламның дәстүрлі түрде теңдік ұсынбағанын, тіпті оны ұсынғандай етіп көрсетпегенін, және мұның «теологиялық және логикалық абсурд» болар едіін айтады. Дегенмен, ол былай деп жалғастырады:
Having invaded southern Spain and coming to rule in a matter of seven years, Islamic rulers were confronted with many questions relating to the implementation of Islamic rule of a non Islamic society. The coexistence of Muslims, Jews, and Christians during this time is revered by many writers. Al Andalus was a key center of Jewish life during the early Middle Ages. María Rosa Menocal, a specialist in Iberian literature at Yale University, claims that "tolerance was an inherent aspect of Andalusian society". Menocal's 2003 book, The Ornament of the World, argues that the Jewish dhimmis living under the Caliphate were allowed fewer rights than Muslims but were still better off than in the Christian parts of Europe. Jews from other parts of Europe made their way to al Andalus, where in parallel to Christian sects regarded as heretical by Catholic Europe, they were not just tolerated, but where opportunities to practise faith and trades were open without restriction save for the prohibitions on proselytisation and, sometimes, on synagogue construction. Bernard Lewis takes issue with this view, calling it ahistorical and exaggerated. He argues that Islam traditionally did not offer equality or even pretend that it did and argues that it would have been both a "theological as well as a logical absurdity." However, he also states:
Алтын дәуірдің соңы
976 жылы Әл-Хакам II қайтыс болғаннан кейін халифат ыдырай бастады, және түрлі шағын мемлекеттер билігінде еврейлердің жағдайы одан да қиын бола түсті. Алғашқы ірі қуғын – 1066 жылғы Гранада қырғыны болды, ол 30 желтоқсанда болды. Онда мұсылман халық Гранададағы патша сарайына шабуыл жасап, еврей визирі Жозеф ибн Нагреланы айқышқа тігіп, қаланың көптеген еврей халқын өлтірді. Бір дереккөзге сәйкес, «бір күнінде 4000 адамды құраған 1500-ден астам еврей отбасы құрып кетті». Бұл – Ислам билігі тұсында Пиреней түбегінде еврейлерді қуғынға салудың алғашқы оқиғасы еді. 1090 жылдан бастап, Мароккодан келген пуритандық мұсылман әулеті – Альморавидтердің басып кіруімен жағдай одан әрі нашарлады. Альморавидтер кезінде де кейбір еврейлер өркендеді, бірақ Әли III билігінде оның әкесі Юсуф ибн Ташфин заманына қарағанда олардың саны көп болды. Альморавидтер кезінде «визир» немесе «наси» лауазымын атқарғандардың арасында ақын және дәрігер Әбу Әйюб Сүлеймен ибн әл-Муалам, Ыбырайым ибн Мейр ибн Камниал, Әбу Исхак ибн Мухаджар және Сүлеймен ибн Фарусал болды. 1148 жылы Альморавидтер түбектен қуылды, бірақ аймақ тағы да басып алынды, бұл жолы одан да қатаң Альмохадтар басып келді. Бербер әулеттерінің билігі тұсында көптеген еврей және тіпті мұсылман ғалымдары мұсылмандық Иберияны тастап, 1085 жылы христиан әскерлері басып алған Толедо қаласына көшіп кетті. Ибериядағы еврейлердің маңызды қатысуы 1492 жылғы Альгамбра жарлығы және 1496 жылғы Португалияның ұқсас жарлығы бойынша еврейлер христиан дініне өтуге немесе елден кетуге мәжбүр болғанға дейін жалғасты.
With the death of Al Hakam II in 976, the caliphate began to dissolve, and the position of the Jews became more precarious under the various smaller kingdoms. The first major persecution was the 1066 Granada massacre, which occurred on 30 December in which a Muslim mob stormed the royal palace in Granada, crucified the Jewish Vizier Joseph ibn Naghrela and massacred many of the Jewish population of the city. According to one source, "more than 1,500 Jewish families, numbering 4,000 persons, fell in one day". It was the first persecution of Jews on the Peninsula under Islamic rule. Beginning in 1090, the situation deteriorated further with the invasion of the Almoravids, a puritan Muslim dynasty from Morocco. Even under the Almoravids, some Jews prospered although far more so under Ali III, than under his father, Yusuf ibn Tashfin. Among those who held the title of "vizier" or "nasi" in Almoravid times were the poet and physician Abu Ayyub Solomon ibn al Mu'allam, Abraham ibn Meïr ibn Kamnial, Abu Isaac ibn Muhajar and Solomon ibn Farusal. The Almoravids were ousted from the peninsula in 1148, but the region was again invaded, this time by the even more puritanical Almohads. During the reign of the Berber dynasties, many Jewish and even Muslim scholars left the Muslim controlled portion of Iberia for the city of Toledo, which had been reconquered in 1085 by Christian forces. The major Jewish presence in Iberia continued until the Jews were forced to leave or to convert to Christianity in the Alhambra Decree of 1492 and a similar decree by Portugal in 1496.