Кіріспе
1670 жылы Англия мен Франция арасындағы келісім Довер келісім-шарты, сондай-ақ Довердің құпия келісім-шарты деп аталады, бұл Англия мен Франция арасында 1670 жылдың 1 маусымында Доверде қол қойылған келісім-шарт. Ол Англияның Карл II-сінің болашақта Рим-католик дініне өтуін және Голландия Республикасына қарсы Францияның жаулау соғысында Людовик XIV-ке 60 әскери кеме мен 4000 сарбазбен көмектесуін талап етті. Қарсылығында, Карл жыл сайын 230 000 фунт көлемінде жасырын зейнетақы алатын болды, сондай-ақ Карл ағылшын халқына дінін өзгерткенін хабарлаған кезде қосымша ақшалай сыйлық алатын еді, ал егер Англияда Карлға қарсы көтеріліс болған жағдайда Франция 6000 француз әскерін жіберетін болды. Құпия келісімге Англия үшін Арлингтон графы, Арунделл бароны, Клиффорд бароны және сэр Ричард Беллингс, ал Франция үшін Круасси маркизі қол қойды. Екі патша келісімді ратификациялау туралы хаттар алмастырды және келісімнің бар екенін құпия ұстады. Довердің ашық келісім-шарты да келісілді, бірақ ол тек үгіт-насихат мақсатында және құпия келісімнің діни мағынасын жасыру үшін жасалған жамылғы болды. Осы келісімнің тікелей салдарынан үшінші ағылшын-голландия соғысы басталды. Нақты келісім бір ғасырдан кейін тарихшылар тарапынан жарияланды.
The Treaty of Dover, also known as the Secret Treaty of Dover, was a treaty between England and France signed at Dover on 1 June 1670. It required that Charles II of England would convert to the Roman Catholic Church at some future date and that he would assist Louis XIV with 60 warships and 4,000 soldiers to help in France's war of conquest against the Dutch Republic. In exchange, Charles would secretly receive a yearly pension of £230,000, as well as an extra sum of money when Charles informed the English people of his conversion, and France would send 6,000 French troops if there was ever a rebellion against Charles in England. The secret treaty was signed by the earl of Arlington, Baron Arundell, Baron Clifford, and Sir Richard Bellings for England and the marquis of Croissy for France. The two kings exchanged letters of ratification and kept secret the existence of the treaty. A public treaty of Dover was also negotiated, but it was a screen designed for propaganda purposes and to hide the religious dimension of the secret treaty. The Third Anglo Dutch War was a direct consequence of this treaty. The actual treaty was published by historians a century later.
Келіссөздер және ережелер
Англия мен Франция арасындағы одақ туралы кім алғаш ұсынғанын немесе бұл мүмкіндік алғаш рет қашан талқыланғанын білуге болмайды. Екі ел 1660 жылы Реставрациядан кейін жақындасу мүмкіндігін құпия түрде талқылаған, ал Карл сол кезде ағылшын-француз келісімін ұсынған, бірақ ол қол қойылған жоқ. Карл Людовик Голландиямен емес, Англиямен одақ құруды жөн көретін деп есептеді, бірақ бұл жаңылыс болды: Людовикке испандық Нидерландыдағы мақсаттары үшін Англиямен келісім қажет емес еді, ал Голландия Республикасымен келісім соғыстан сақтады. 1662 жылы франко-голландиялық қорғаныс шарты жасалды. Англия мен Франция арасындағы қарым-қатынас нашарлай берді, нәтижесінде 1666 жылдың қаңтарында Франция Англияға қарсы соғыс жариялады, сондай-ақ екінші ағылшын-голландия соғысында голландтарды қолдады. Франция соғыстағы рөлі шағын болды, себебі голландтар мен Людовик арасында күдік күшейді. Бреди бейбіт шартынан кейін (1667 ж.) Людовик сол жылы Испанияның Нидерландына басып кірді, осылайша Деволюция соғысы басталды. Француздардың аймақтағы кеңеюіне қарсы тұру үшін 1668 жылы Голландия Республикасы, Англия және Швеция арасында Үштік одақ құрылды, ол Людовикті Испаниямен бейбіт келісімге отыруға мәжбүр етті. 1669 жылы Үштік одақтың мүшелері арасындағы келіспеушіліктер Людовикке Англияны немесе Голландия Республикасын одақтан шығуға көндіруге мүмкіндік берді. Голландтармен келіссөздердің сәтсіз аяқталуынан кейін Людовик Карлға одақ ұсынысымен жүгінді, оны Карлдың әпкесі құпия жеткізді. Бұл кезеңде баяндамаларға Франция патшасы Людовик XIV, Англия патшасы Карл II және Карлдың әпкесі Генриетта, Орлеан герцогинясы қатысты. Людовик Карлдың атасы Генрих IV Франция арқылы бірінші туысы болды; Генриетта оның жалғыз інісі Филипп, Орлеан герцогымен некелесу арқылы Людовиктің қарындасы болды. Карлдың Франциямен құпия келіссөздер жүргізу себептері, Англия әлі де Францияға қарсы Үштік одақтың құрамында болған кезде, тарихшылар арасында талқыланды. Ұсынылған себептерге мыналар жатады: Еуропаның ең күшті мемлекетінің одақтастығын алу; Карлдың ағылшын парламентінен саяси және қаржылық тәуелсіздігін қамтамасыз ету; Англияны Испания империясының бөлігін алуға мүмкіндік беру (Испанияның мұрагері болмаған кішкентай Карл II); монархия үшін ағылшын католиктерінің (және мүмкін, протестанттардың) қолдауын алу; немесе екінші ағылшын-голландия соғысындағы ағылшын жеңілісі үшін голландтардан кек алу. Карл 1668 жылы Үштік одақтан шықпай Франциямен одақ құруға тырысты, сондықтан ол Людовиктей голландтарға қарсы тұрмады. Людовик Испанияның Филипп IV-нің үлкен қызы Мария Терезаға үйленген (1665 ж. қайтыс болды); Мария Тереза мұрагерлік құқығынан бас тартқан, бірақ Людовик Францияға іргелес испан аумағын иемдену және әйелінің Испания тағына талап ету мүмкіндігін ілгерілету үшін үнемі әрекеттенді. 1668 жылы Людовик Карлдың ұсынысын қабылдамады, өйткені Карл Испанияға француз шабуылына қосылуға дайын емес еді. 1669 жылдың басында Людовик испандық Нидерландтың барлық немесе көп бөлігін иемденуге голландтардың келісімін алуға тырысты, бірақ голландтар француз армиясының өз шекараларына немесе оған жақын орналасуына жол бермеуге тырысты. Осы кезеңде Карл Голландиямен сыртқы сауда мәселелерін шешу арқылы Үштік одақты сақтауға тырысты, бірақ сәл табысқа жетті. Өзінің елшісі лорд Сент-Олбанс арқылы Карл француздық одақ туралы келіссөздерді қайта бастауға тырысты, бірақ Людовик Ұлыбритания Голландияға шабуылда оған қосылуы керек деген шартты қайталады. Карл құлшыныс танытпады, бірақ басқа дипломатиялық жолдармен іздеген қауіпсіздігін ала алмағаны оны осы шартты қабылдауға мәжбүр етті, оған Франциядан едәуір қаржылық көмек берілді. 1669 жылдың желтоқсанына қарай тараптар егжей-тегжейлі талқылауға кірісті. Толық шарттар келісілген бес ай ішінде екі тарап та Испаниямен келісімге қол жеткізуге тырысты: Испанияның Испанияның Нидерландыны Францияға аумақтық алмасу арқылы немесе Үштік одақпен бірлесіп әрекет етуі мүмкін екендігі Карл мен Людовик үшін соңғы келісімге қол жеткізуге күшті ынталандыру болды. Құпия келісім бойынша Карл Швеция мен Голландия Республикасымен Үштік одақтан бас тартып, Луиге Голландия Республикасын жаулап алуға көмектесуге тиіс болды. Егер Англияны жаулап алу сәтті аяқталса, Англияға Голландия Республикасы арқылы өтетін ірі өзендердің біріндегі бірнеше тиімді порстар уәделенді. Келісімнің негізгі шарттарын былай қорытуға болады:
Англия королі католик дінін жариялап, осы жобаға көмектесу үшін келесі алты ай ішінде ең қасиетті патшадан екі миллион тақша алуға тиіс. Бұл жариялаудың күні оның қалауынша болады. Франция королі Испанияға қатысты Экс-ла-Шапель шартын адал сақтайды, ал Англия королі осыған ұқсас түрде Үштік одақ шартын сақтайды. Егер Испания монархиясына жаңа құқықтар Франция короліне қайта берілсе, Англия королі осы құқықтарды сақтауға оған көмектеседі. Екі король Біріккен провинцияларға соғыс жариялайды. Франция королі оларға құрлықтан шабуыл жасайды және Англиядан 6000 адамның көмегін алады. Англия королі теңізге 50 соғыс кемесін, Франция королі 30 кеме жібереді; біріктірілген флот герцог Йорктың басқаруында болады. Оның Британиялық Мажестісі жаулап алынған провинциялардың үлесі ретінде Валхерен, Шельданың аузы және Кадзанд аралын алуға келіседі. Жеке баптар Оранж князінің мүдделерін қамтамасыз етеді. Сауда шарты, қазірдің өзінде басталған, мүмкіндігінше жылдам аяқталады. Шартының 7-бабы бойынша Карл өзінің немересі Вильгельм, Оранж князінің құқықтары мен мүдделеріне құрмет көрсетілетіні туралы жалпы уәде алуға ғана қол жеткізді. Құпия келісім 1771 жылға дейін жарияланбады, сол кезде тарихшы сэр Джон Далримпел оның мазмұнын «Ұлыбритания мен Ирландияның естеліктерінде» жариялады. Егер ол Карл II-нің өмірінде жарияланған болса, салдары ауыр болуы мүмкін еді; Титус Оутстың өте сенімсіз «католиктердің қастандықтары» туралы мәлімдемелерінің үлкен әсерін ескеретін болсақ, ағылшын халқы корольдің шын мәнінде католик болуға міндеттенгенін және оның өз халқына осы дінді француз әскерлерінің көмегімен таңуға дайын екенін білген жағдайда одан да үлкен наразылық тууы мүмкін еді.
"Қосылу" шарты
Құпия шарт 1670 жылғы маусымда қол қойылып, мөр басылды. Содан кейін Букингем герцогы Франция королімен шарт жасасу үшін тағайындалды. Ол келісімнің қаншалықты оңай өттігіне таң қалды. Бұл шарт жаңа ғана жасалған құпия шартқа ұқсас болды, бірақ король Карл өзінің мемлекеттік істері мүмкіндік берген кезде өзін римдік католик деп жариялау туралы бап болған жоқ; демек, оның жариялануынан кейін Нидерландыға шабуыл жасалатын талап та болған жоқ. Бұл шарт 1670 жылғы 21 желтоқсанда Кабал министрлігінің барлық бес мүшесі қол қойды және бұл жұртшылыққа жарияланды. Алайда король Карл және француздар оның мәні жоқ, жалған екенін білді.
Салдарлар
Әскери дайындық біраз уақыт алды; Людовик 6 сәуірде голландиялықтарға соғыс жариялады, ал Карл келесі күні соған ілесті. 1672 жылғы 14 сәуірде Стокгольм шарты бойынша Франция Швецияға бейтарап болу үшін жәрдемақы төледі, сондай-ақ егер Швецияға Бранденбург-Пруссия қауіп төндірсе, оған әскери қолдау көрсетуге уәде берді. Бұл франко-швед одағы Людовиктің республиканы дипломатиялық тұрғыдан қоршауын аяқтады. Үшінші ағылшын-голландия соғысы голландиялықтар үшін жаман басталды. Француз стратегиясы – голландиялық қорғаныс ең әлсіз болған Рейн өзені бойында Голландия Республикасына шабуыл жасау, испандық Нидерланд шекарасындағы негізгі қорғанысты айналып өту. Француздардың ниеті туралы ескертулерге қарамастан, голландиялық көшбасшы Йохан де Витт Франция мен Англияға қарсы соғыс теңізде шешіледі деп жаңылысты және шығыс шекарадағы бекіністерді ескермей, голландиялық флотты қаруландыруға басымдық берді. Бұл француздың алғашқы табыстарына және голландия армиясының күйреуіне әкелді, ол Голландия су желісінің су басу аймағына шегінуге мәжбүр болды және Франция үшін өте қолайлы бейбітшілік шарттарын ұсынды. Голландиялықтар 1672 жылды Rampjaar немесе «апат жылы» деп атайды: оранжистер де Витті кінәлады, оны отставкаға кетуге мәжбүр етті, кейіннен оны және оның інісі Корнелисті қатыгездікпен өлтірді. Су тасқынынан кейін шегіну, содан кейін әскери реформалар, жаңа әскерлерді жұмырға алу және ресми емес испандық көмек голландия армиясына 1672 және 1673 жылдардың қалған бөлігінде Голландия су желісін ұстап тұруға мүмкіндік берді. Луи енді тозу соғысына тартылып, басқа еуропалық державалардың наразылығына тап болды. Карл ақша тапшылығына тап болды, өйткені француз жәрдемақысына қарамастан, ағылшын флотын орналастыру шығындары күткеннен әлдеқайда жоғары болды және ол соғысқа қарсы ішкі қарсылықтың күшеюіне тап болды. Бұл қарсылықтың бір бөлігі француз флоты голландиялықтарға қарсы соғыстың ауыр жүгін көтерген кезде ағылшын флоты күшін сақтап қалды деген ағылшын пікірімен байланысты болды. 1672 жылы Солебей шайқасында француз эскадрильясына қолбасшылық еткен д’Эстре, негізгі шайқастан жалтарды және тек голландиялықтардың әлдеқайда кішігірім күштерін алыстан ұрыстырды, бұл ағылшын және кейбір француз офицерлерінің айыптауына әкелді. Француз флотының екі 1673 жылғы Схоневельд шайқастарындағы әрекеттері ерекшеленбеді және 1673 жылғы соңғы қақтығыста, Тексел шайқасында, д’Эстре нашар теңізшілік дағдыларынан немесе Людовик XIV-нің бұйрығы бойынша Франция флотын сақтап қалу үшін, Англия голландиялықтармен келісімге келсе, голландиялықтармен тығыз қақтығысқа түспеді. Сонымен қатар, голландиялық каперлер ағылшын сауда кемелерін басып алуда ағылшын каперлері голландиялық кемелерге шабуыл жасағаннан гөрі сәттірек болды. Қаржыны іздеп, Карл парламентті екі жылдан астам уақыттан кейін алғаш рет отырысқа шақыруға мәжбүр болды. Ол соғысты оның бақылауынсыз жүргізу үшін оны ұзартуға үміттенген. 1674 жылы, негізінен парламент тарапынан Карлға көрсетілген қысымға байланысты, Англия Вестминстер шартына қол қойды: бұл соғыстан бұрынғы жағдайды қалпына келтірді және үшінші ағылшын-голландия соғысын аяқтады. Француздар тағы төрт жыл соғысып қалады. 1676 жылы Нимгенде бейбітшілік конференциясы өткізілді, бірақ француздар голландиялық Маастрихт бекінісін сақтап қалуға тырысқандықтан, бұл аз жетістікке жетті. Алайда, 1678 жылғы наурыз айында англо-голландиялық қорғаныс шартының жасалуы Людовикке Нижеген шартына қол қоюға көндірді, голландиялық аумақтарды беруден бас тартып, бейбітшілік ұсынды. Голландияға қолайсыз болмаса да, және 1672 жылы голландиялықтар ұсынған шарттардан гөрі Францияға қолайсыз болса да, Франция Франш-Конте мен испандық Нидерландтағы бірнеше қалаларды осы келісім бойынша алды, бірақ басқа жаулап алулардан бас тартты. Ең бастысы, Луи өзіне қарсы еуропалық одақты бұзып, дипломатиялық жеңіске жетті. 1672 жылы Карл Рим католиктеріне қатысты қылмыстық заңдарды жеңілдетіп (бірақ тоқтатпады), сондай-ақ, протестанттарға қарсы қылмыстық заңдарды тоқтата тұрған кешірім туралы декларацияны шығарды. Сол жылы парламент қайтадан жиналғанда, олар Декларацияны айыптады және Англия монархының парламент қабылдаған қылмыстық заңдарды тоқтататын жарлықтар шығаруға билігі жоқ екенін жариялады. Сонымен қатар, олар декларация кері қайтарылғанға дейін үшінші ағылшын-голландия соғысын қаржыландырудан бас тартты. Карл парламенттің талаптарына мойынсұнуға мәжбүр болды, осылайша Англияны Рим католиктерімен татуластыру мүмкіндігін жойды. Шартта «испан монархиясына жаңа құқықтар Франция короліне қайтару мүмкіндігі» туралы сілтеме испандық Карл II баласыз қайтыс болып, Луидің әйелі арқылы Бурбон үйі үшін испан тағына талап етуі мүмкін екенін болжады. Шарт жасалған кезде испан монархы тоғыз жаста ғана болды, бірақ оның денсаулығының нашарлығы бұрыннан белгілі болды және оның бала туу мүмкіндігіне күмән тудырды. Алайда, Карлдың Луиге берген уәдесі жеке болды және испан королі одан ұзақ өмір сүргендіктен, оның уәдесі күшін жойды. Тоғыз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін, испандық Карл II-нің өлімі жақын болғанда, шарты бойынша Вильгельм III-нің делдалымен жасалған 1698 жылғы бірінші бөліс шарты бойынша Баварияның Иосип Фердинанды испан тағына мұрагер болады және Франция мен Австрия Испанияның Иберия түбегінен тыс жердегі еуропалық иеліктерін бөліседі деп келісілді. Иосип Фердинанд 1699 жылы қайтыс болғаннан кейін, Вильгельм III демеушілігімен жасалған 1700 жылғы екінші бөліс шарты бойынша Испания және оның теңіздік иеліктері Австрияның архиепископы Карлға, ал Испанияның еуропалық иеліктерінің көп бөлігі Францияға берілді. Алайда, испан королі 1700 жылы баласыз қайтыс болғанда, Луидің бүкіл испан мұрасын немересіне талап етуі Вильгельм III-нің сыртқы саясатын жойды және француздық амбициялар Испан мұрагерлік соғысына әкелді.