Кіріспе

15 ғасырдағы ағылшын ханзадасы және дворяны

Джон Ланкастер, Бедфорд герцогы КГ (20 маусым 1389 – 14 қыркүйек 1435) – ортағасырлық ағылшын ханзадасы, генерал және мемлекет қайраткері. Ол жүз жылдық соғыстың шешуші кезеңінде Франциядағы Англия армиясына басшылық еткен. Бедфорд Англия королі Генрих IV-нің үшінші ұлы, Генрих V-нің інісі және немересі Генрих VI-ның Франциядағы регенті болды. Әскери және әкімшілік қабілетіне қарамастан, оның қайтыс болған кезде Франциядағы жағдай (ағылшындар үшін) нашарлаған болатын. Бедфорд – қабілетті әкімші және әскербасшы, соғысты тиімді басқарғандықтан ағылшындар Франциядағы биліктің ең жоғары деңгейіне жетті. Дегенмен, Жанна д'Арк келгеннен кейін қиындықтар артты, ал оның күш-жігерін ел ішіндегі саяси дау-дамайлар мен Англияның маңызды одақтасы Бургундия герцогы Филипптің және оның тобы Бургундияның тұрақсыздығы бұзды. Бедфордтың өмірінің соңғы жылдарында қақтығыс тоқырау соғысына айналды және ол соғысты жалғастыру үшін қажетті қаржыны жинау мүмкіншілігінен айырылды. Бедфорд 1435 жылы Аррас конгресі кезінде қайтыс болды, дәл сол кезде Бургундия ағылшын мүддесінен бас тартып, Франция королі Карл VII-мен жеке бейбіт келісімге келуге дайындалып жатқанда.

Тууы және отбасы

Джон Ланкастер 1389 жылғы 20 маусымда Генри Болингброк (кейін Англия королі Генри IV) және оның әйелі Мэри де Боун отбасында дүниеге келді. Ол Ланкастер герцогы Джон Ганттың немересі, король Эдуард III-нің ұлы. Оның әкесі Генри Болингброк 1399 жылы туысы Ричард II тарапынан елден қуылды, себебі оның әкесі 1388 жылы Лордтардың наразылық көтерілісіне қатысқан еді. Джон Гант қайтыс болғаннан кейін Ричард II Болингброкқа әкесінің Ланкастер герцогтігін мұраға алуына рұқсат бермеді. Сол жылы Болингброк ақсүйектердің көмегімен жақтастарын жинап, Ричард II-ді тақтан түсірді, ол кейін аштықтан қайтыс болды – өзінің қалауымен ме, әлде күшпен ме, белгісіз. 13 қазан күні 1399 жылы Болингброк Генрих IV ретінде Англия королі болып жарияланды. Джонның үлкен ағасы – Генрих Монмутский, кейін Англия королі Генрих V. Джонның басқа бауырлары – Томас Ланкастер, Кларенс герцогы; Хамфри, Глостер герцогы; Филиппа және Бланш.

Сатып алулар, рыцарьлық атақтар

1399 жылы әкесі Генрих IV Англия тағына отырғаннан кейін Джон жерлер мен табысты лауазымдарды жинауға кірісті. 1399 жылғы 12 қазанда әкесінің тәж кию рәсімінде ол рыцарь атанып, 1400 жылы Гартер орденінің рыцары болды. 1402 жылы ол "Мейс және соқырлар" басшысы, 1403 жылы Англияның констеблі және 1403 жылдан 1414 жылға дейін Шығыс Марш сақшысы болып тағайындалды. 1414 жылы ағасы, король Генрих V оған Кендал графы, Ричмонд графы және Бедфорд герцогі титулдарын берді.

Шығыс маршының басқарушысы

Джон 1404 жылы Шотландияның шығыс шебінің сақшысы лауазымын қабылдағанда соғыста алғашқы тәжірибесін алды; ол осы қызметте жетістікке жетті. 1404 жылдың ортасына қарай оның жалақысы төленбеген, әскерлері көтеріліс жасаған, ол наразылыққа толы елде болды және үнемі жаушылық қимылдарына қатысты. Джонға жіберілген аз жалақымен, ол Лорд Фурнивалдан ақша қарыздап, Генри Персиге тиесілі қамалдардан түскен кірістерді әскерін ұстауға жұмсады. 1405 жылы ол Лорд Бардольфтың бүлік көтергені туралы кеңеске хабарлап, батыс шебінің сақшысы, Вестморлендтің 1-ші графы Ральф Невиллге қосылды және Шиптон Мурда архиепископ Ричард Скроп пен басқа көтерілісшілермен кездесті. Ол Нортумберленд графының қамалдарына иелік ету құқығын алды. 1408 жылдың сәуірінде және 1411 жылдың сәуірінде шотландтармен келіссөздер жүргізуге тағайындалды. Әкесінің билігі 1413 жылдың наурыз айында аяқталғанша ол солтүстіктегі лауазымын сақтап, Бервикті нығайтып, шығыс шебінде мүмкіндігінше бейбітшілікті сақтады. Ол үлкен ағасы сияқты Бофорттардың ықпалында болған сияқты, және Вестморленд графымен жақсы қарым-қатынаста болды. Ол 1414 жылдың қыркүйегіне дейін лауазымын атқарды.

Әскери науқандар

1413 жылы мамыр айында оның ағасы, енді король Генрих V, оны Бедфорд герцогы етіп тағайындады, ал қамқоршылықтан бас тартқаннан кейін ол патшалық кеңестерде маңызды рөл атқара бастады. Генрихтің 1415 жылы Францияға жасаған жорығы кезінде ол патшалықтың лейтенанты болды. 1416 жылдың тамызында ол Сена сағасында француз флотын жеңген кемелерге қолбасшылық етті және Харфлерді азат етуге үлкен үлес қосты. 1417 жылы шілдеде қайтадан лейтенант болып тағайындалған ол шотландтарға қарсы жорық жасады, олар оның жақындауымен Бервик қоршауын тоқтатты; Лондонға оралғаннан кейін ол сэр Джон Олдкаслды сотқа шақырды және оның өлім жазасын орындауға қатысты. Ол 1419 жылдың желтоқсанына дейін елді жетістікпен басқарған сияқты, содан кейін лейтенант лауазымынан кетіп, Францияда патшаға қосылды. Англияға оралғаннан кейін, ол 1421 жылы маусымда үшінші рет лейтенант болып тағайындалды, ал келесі мамыр айында королеваны Генрихпен Нормандияда кездесуге алып жүрді. Содан кейін ол ағасының орнына өтіп, ағылшын әскерін Коснеге көмекке алып келді, бірақ корольдің ауыр сырқаты туралы естіп, әскерді тастап, оның қасына асықты.

Регенттік

Генрих V-нің соңғы тілегі – Бедфорд патшалық пен жас патшаның қамқоршысы болсын, ал Бургундия герцогы Филипп Ізгі Францияда регенттік қызметін атқарсын. Бірақ Филипп бұл қызметтен бас тартқан соң, ол да Бедфордқа жүктелді. Ол 1422 жылғы қазан айында француз королі Карл VI қайтыс болғаннан кейін Париж Парламентінің отырысын басқарды және барлық қатысушыларды Англия королі Генрих VI-ға адалдық серт беруге мәжбүрледі. Осы уақытта ағылшын Парламенті Бедфордтың патшалықтың лорд-протекторы болуын және оның болмаған жағдайында осы лауазым ағасы Глостер герцогы Хамфриге берілуін шешті. Франциядағы істерге белсенді араласып, қорғаушы Генрих V-тің басып алу жолымен жүргізген жұмысын жалғастырды, Мюлан және басқа да қалаларды жаулап алды, Бургундиялық Филипппен одақ құрып, өзінің беделін нығайтуға тырысты. Бұл міндет Глостердің Голландия және Эно графы Жаклинге үйленуіне байланысты қиынға соқты, себебі бұл одақ ағылшын герцогына Филипп өзіне қажет деп санаған жерлерге талап етуге мүмкіндік берді. Алайда Бедфорд Филипптің наразылығын басып, 1423 жылғы сәуірде Амиенде онымен және Бретань герцогы Джон VI-мен одақ құрды, сондай-ақ Бургундия герцогының қарындасы Анна Бургундияға үйленуге келісті.

Францияда жүргізілген науқандар

Бедфорд өзінің билігіндегі аймақтарға гүлденуді қайта әкелуді көздеді. Ол бұзылған монета жүйесін реформалау, саудагерлер мен өндірушілерге жеңілдіктер беру және түрлі теріс әрекеттерді жою арқылы бұған қол жеткізуге тырысты. Содан кейін, Филип пен Глостер арасындағы өршіп келе жатқан араздықты тоқтату үшін бірнеше графтықтарды Филипке берді және 1424 жылдың 17 тамызында Верней шайқасында француз және шотланд әскерлерінен құралған біріккен армияға қарсы маңызды жеңіске жетті. Бірақ, регенттің күш-жігеріне қарамастан, Англия мен Бургундия арасындағы жақсы қарым-қатынас 1424 жылдың қазанында Глостердің Эноға шабуыл жасауынан кейін ішінара бұзылды. Бауырының амбициялары Бедфордқа тағы бір қиындық тудырды; себебі Энодан оралғаннан кейін Глостер канцлер, Винчестер епископы Генри Бофортпен дауласып, кеңес Бедфордты осы дауды шешу үшін Англияға келуге шақырды. Ол 1426 жылдың қаңтарында Лондонға жетіп, Глостермен одақ жасасқаннан кейін герцог пен канцлер арасындағы келісімді қамтамасыз етті және жас король Генрих VI-ны рыцарь атағына ие етті. Содан кейін Бедфорд кеңестің еркіне бағынуға уәде берді және осы органның шешіміне сәйкес әскер жинап, 1427 жылдың наурыз айында Францияға оралды. Глостерге Эноға қарсы тағы бір шабуыл жасаудан бас тартуды бұйырып, ол Бретаньді қорқытып, герцог Жанды ағылшын одағына қайта оралуға мәжбүр етті; оның әскерлерінің сәттілігі 1428 жылдың қазанында Орлеанды қоршауға дейін жалғасты, бірақ ол оған қарсы болды. Филип өзінен бас тартуға дайын екенін анықтағаннан кейін Бедфорд армиясына 1429 жылдың сәуірінде қоршауды көтеруге бұйрық берді. Ол осы сәтсіздіктен кейін туған апаттардың алдын алуға бар күшін салып, үлкен энергиямен және сақтықпен әрекет етті, Париж үстінен бақылауын нығайтты және Англияға күш-жігер жіберді; бірақ кез келген шайқасқа дейін ол Руанға сапар шекті, онда нормандықтарды Англияға жақындатуға тырысты, ал Парижге оралғаннан кейін француз регенттігін Бургундиялық Филипке тапсырды, бұл париждіктердің тілегіне сәйкес болды. Бедфорд 1422 мен 1432 жылдар аралығында Нормандияның губернаторы болды, осы кезеңде оның көмегімен Кан университеті құрылды. Ол Парижден (Бедфорд шебері мен оның шеберханасынан) және Англиядан келген көркем безенділген қолжазбаларға тапсырыс берген маңызды тұлға болды. Оның ең маңызды үш қолжазбасы – Bedford Hours, Salisbury Breviary (екеуі де Парижде жасалған) және шамамен 1420–23 жылдарға жатқан Bedford Psalter and Hours, бұл ағылшын тілінде жазылған. Нормандия үкіметін сақтап, Бедфорд Руанда орналасып, ағылшын әскерлерінің қимылдарын белгілі бір жетістікпен басқарды. Ол Жанна д'Арктің өмірін сақтауға араласпады. Жанна Бургундия әскерлерімен Компьенде тұтқындалып, ағылшындарға тапсырылғаннан кейін Бедфорд оны ағылшын үкіметінің құжаттарында тізілген және куәгерлердің айтуынша, ағылшынмен байланысы бар дін қызметкерлерінің алдында соттады. Ол 1431 жылдың 30 мамырында Руанда өлім жазасына кесілді. 1430 жылдың сәуірінде регенттік уақытша тоқтатылған кезде Генрих VI оған қосылды және 1431 жылдың желтоқсанында Парижде Генрихтің таққа отыруына көмектесті. Оның келесі әрекеті – ұлттық қаржыны тексеруге тапсырыс беру болды; Парламент оны Англияда қалуға шақырғанда, ол өзінің қызметі корольдің қарамағында екенін мәлімдеді. Бас кеңесші ретінде ол Глостерге бұрынғыдан аз жалақы төлеуді ұсынды және 1433 жылдың желтоқсанында оның тұрақты кеңес туралы талаптары қабылданғаннан кейін осы лауазымды қабылдады. Францияда соғысты жалғастыруға ниеттенген Бедфорд 1434 жылы Англиядан тағы да кетіп, 1435 жылдың басында Англия өкілдерінің Арастағы бейбіт келісімдерді талқылауға арналған конгреске қатысуына келісуге мәжбүр болды. Француз талаптарына келісе алмаған ағылшын елшілері қыркүйекте Арасты тастап кетті, ал Бургундиялық Филип Франциямен жеке келісімге келді.

Бедфордтық Ричард

Ричард Бедфорд, Джон Ланкастердың, Бедфорд герцогының заңсыз ұлы, көбінесе Ричард Бедфордтың заңсыз ұлы деп танымал болды, бұл Франция мен Англияның Девоншир аймағындағы ақсүйектердің заңсыз ұлдары үшін жиі кездесетін жағдай еді. Ол заңдасқаннан кейін Англия мен Франциядағы мүлікті мұраға алуға рұқсат алды. Изабель өзінің туысы Хамфри Хаутоннан Докси, Хай Офли және Хаутон елді мекендеріндегі меншіктерді мұраға алды. Ричард Франциядағы Ла-Хей-дю-Пуиттің иелігіне ие болды (2016 жылы Ла-Хей, Маншқа қосылды) және 1435 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін қаланы иеленді. Ричард 1440 жылдың қараша айында шетелге кетті. Олардың некесі мен Изабельдің шамамен 1443 жылы қайтыс болуы арасында жұбайлар бірнеше жылжымайтын мүлік операцияларына қатысты.

Жоржетт Хейердің «Мой лорд Джон» романы – оның өміріне арналған ешқашан аяқталмаған трилогияның бірінші бөлігі, ол төрт жасынан шамамен жиырма жасына дейінгі кезеңді қамтиды. Бренда Хонименнің «Бедфорд аға» романы Генри V-нің өлімінен бастап оның өліміне дейінгі өмірін баяндайды. 2011 жылғы Филиппа Грегоридің «Өзендер ханым» романында Джон оның басты кейіпкері Жакетта Люксембургтың бірінші күйеуі ретінде екінші рөлде көрінеді.

Қарулар

Мемлекеттік билеушінің ұлы ретінде Джон әкесі Генрих IV патшаның патшалық гербін таңды, ол Бедфорд сағат кітабында жарияланған, ақ ермелі және Франция түсіндегі бес ұштық белгімен ерекшеленді.