Кіріспе
Полиовирустың жұқпалы ауруы – полиомиелит. Полиомиелит тек қана адамдарда табиғи түрде кездеседі. (мысалы, нашар гигиена салдарынан, немесе адам нәжісімен ластанған тамақ немесе суды ішу арқылы) немесе тікелей ауыз арқылы жұғады. Бұл вирусты алғаш рет 1909 жылы австриялық иммунолог Карл Ландштейнер анықтаған. Ірі жарылыстар 19 ғасырдың соңында Еуропа мен АҚШ-та басталды. 1950 жылдары полиомиелит вакцинасын енгізуден кейін, полиомиелитке шағу деректері күрт төмендеді. 2022 жылы расталған жағдайлар саны 30-ға дейін азайды, бұл көрсеткіш тек үш елде ғана тіркелді. Ауызға берілетін әлсіретілген вакцинамен байланысты ауру жұқтыру оқиғалары және/немесе сал параличті полиомиелит кездеседі, сондықтан инъекциялық вакцинаға басымдық беріледі.
Polio occurs naturally only in humans. (e. g. poor hygiene, or by ingestion of food or water contaminated by human feces), or via the oral–oral route. and the virus that causes it was first identified in 1909 by the Austrian immunologist Karl Landsteiner. Major outbreaks started to occur in the late 19th century in Europe and the United States, Following the introduction of polio vaccines in the 1950s, polio incidence declined rapidly. to 30 confirmed cases in 2022, confined to just three countries. There are rare incidents of disease transmission and/or of paralytic polio associated with the attenuated oral vaccine and for this reason the injected vaccine is preferred.
Себеп
Полиомиелит адамнан басқа тірі организмдерге әсер етпейді. Бұл ауру Enterovirus туысына жататын полиовирус (PV) инфекциясынан туындайды. РНҚ вирустарының бұл тобы асқазан-ішек жолында, атап айтқанда, ауыз қуысының артқы бөлігінде (орофаринкс) және ішекте қоныстанады. Оның құрылымы өте қарапайым, капсид деп аталатын ақуыз қабықшаға оралған бір (+) мағыналы РНҚ геномынан тұрады. Үшеуі де өте қауіпті және бірдей ауру белгілерін тудырады. WPV2 2015 жылы жойылған деп мақұлданды, ал WPV3 2019 жылы жойылған деп мақұлданды. Инкубациялық кезең (вирусқа ұшырағаннан бастап алғашқы белгілер мен симптомдар пайда болғанға дейін) паралиттік емес полиомиелит үшін үштен алты күнге дейін созылады. Егер ауру салға дейін жетсе, бұл 7-21 күн ішінде пайда болады. Полиовирустың бір серотипімен инфекция немесе вакцинация басқа серотиптерге қарсы иммунитет бермейді, толық иммунитет үшін әрбір серотипке ұшырау қажет. Ауыз арқылы берілетін полиомиелит вакцинасы көбейетін әлсіретілген вирустарды қамтиды. Сирек жағдайларда, бұл вирустар вакциналанған адамнан басқа адамдарға жұғып, полиомиелит симптомдарын тудыруы мүмкін. Вакцинация деңгейі жоғары қауымдастықтарда вирус таралуы шектеулі және вирус жойылады. Вакцинация деңгейі төмен қауымдастықтарда бұл әлсіретілген вирус таралуын жалғастыруы мүмкін. Осы себептен туындаған полиомиелитті табиғи немесе "жабайы" полиовирустан (WPV) ажырату үшін циркуляциялық вакцинадан туындаған полиомиелит (cVDPV) деп атайды.
Беріліс
Полиомиелит өте жұқпалы. Ауру негізінен ластанған тамақ немесе суды ішу арқылы, яғни фекальды-оральды жолмен таралады. Кейде ауыздан-ауызға да жұғуы мүмкін. Ең қарт жастағы және ең жас балалар, иммундық тапшылық және нашар тамақтану салдарынан ауруға шалдығу қаупі жоғары. Вирус жүктілік кезінде анадан ұрыққа өте алады, бірақ ананың инфекциясы немесе полиомиелитке қарсы вакцинация ұрыққа әсер етпейді. Ананың антиденелері плацента арқылы өтіп, нәрестеге өмірінің алғашқы айларында полиомиелит инфекциясынан қорғаныш береді.
Патофизиология
Полиовирус ауыз арқылы денеге енеді, алғаш кездесетін жасушаларды жұқтырады – жұтқыншақ пен ішек қабықшасын. Ол иммуноглобулинге ұқсас рецептормен, яғни полиовирус рецепторы немесе CD155 деп аталатын жасушалық мембранамен байланысу арқылы кіреді. Вирус жасушаның өз қызметін пайдаланып көбейе бастайды. Полиовирус асқазан-ішек жасушаларында шамамен бір апта бойы бөлінеді, содан кейін мидальдарға (әсіресе мидальдік тұқымдық орталықтарындағы фолликулярлық дендриттік жасушаларға), ішек лимфоидты тіндеріне, оның ішінде Пейердің жапсырмаларының М жасушаларына және терең мойын және мезентериялық лимфа түйіндеріне таралады, онда ол көп көбейеді. Вирус кейіннен қан ағынына сіңіп кетеді. Виремия деп аталатын қанда вирус болуы, оның денеге кеңінен таралуына мүмкіндік береді. Полиовирус қан мен лимфа жүйелерінде ұзақ уақыт бойы, кейде 17 аптаға дейін тірі қалады және көбейеді. Кейбір жағдайларда ол басқа жерлерге – қоңыр майға, ретикулоэндотелиялық тіндерге және бұлшық еттерге таралып көбейе алады. Бұл үздірілмейтін көбейіс үлкен виремияға алып келеді және грипп сияқты жеңіл симптомдардың пайда болуына себеп болады. Сирек жағдайларда бұл күшейіп, вирус орталық жүйке жүйесіне еніп, жергілікті қабыну реакциясын тудыруы мүмкін. Көп жағдайларда бұл миды қоршап тұрған тіндердің – менингиттердің өзінен шектелетін қабынуына әкеледі, бұл паралиттік емес асептикалық менингит деп аталады. Полиовирус орталық жүйке жүйесіне қалай таралатыны толыққанды түсініксіз, бірақ бұл көбінесе кездейсоқ оқиға болып көрінеді – адамның жасына, жынысына немесе әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланыссыз. Нейрондық жасушалардың жойылуы омыртқа бездерінде зақымданулар тудырады; олар ретикулярлық формацияда, вестибулярлық ядроларда, мишаңқы құртта және терең мишаңқы ядроларда да кездесуі мүмкін. Паралиттік полиомиелитке шалдығу ықтималдығы жасқа байланысты артады, сондай-ақ паралич деңгейі де артады. Балаларда орталық жүйке жүйесінің зақымдануының ең көп кездесетін салдары – паралиттік емес менингит, ал паралич тек 1000 жағдайдың біреуінде ғана пайда болады. Ересектерде паралич 75 жағдайдың біреуінде кездеседі. Бес жасқа дейінгі балаларда көбінесе бір аяқ паралич болады; ересектерде төс және іштің кеңінен параличі, сонымен қатар барлық төрт аяқ-қолдың параличі – квадриплегия – жиі кездеседі. Параличтің жиілігі жұқтырған полиовирустың серотипіне байланысты да өзгереді; параличтің ең жоғары жиілігі (200-ден біреуі) 1-типті полиовирусқа, ал ең төменгі жиілігі (2000-ден біреуі) 2-типті полиовирусқа байланысты.
Омыртқа полиомиелиті
Спиннальды полиомиелит, паралиттік полиомиелиттің ең көп таралған түрі, моторлық нейрондардың алдыңғы мүйіз жасушаларына немесе омыртқа жотасының вентральды (алдыңғы) сұр зат бөліміне вирустың енуінен туындайды. Бұл нейрондар бұлшықеттердің қозғалысы үшін жауапты, оның ішінде дене, қол-аяқ және қабырғааралық бұлшықеттер. Вирустың енуі жүйке жасушаларының қабынуына алып келеді, нәтижесінде моторлық нейрон ганглиялары зақымданады немесе жойылады. Омыртқа нейрондары өлген кезде Валлер дегенерациясы басталады, бұл бұрын осы нейрондармен иннервацияланған бұлшықеттердің әлсіреуіне себеп болады. Жүйке жасушаларының жойылуымен бұлшықеттер енді мидан немесе омыртқа миынан сигналдар алмайды; жүйкелік стимуляция болмағандықтан бұлшықеттер атрофияға ұшырайды, әлсіздейді, дұрыс бақыланбайды және соңында толығымен сал болып қалады. Омыртқа параличінің ауқымы зақымдалған омыртқа бөлігіне байланысты, ол мойын, кеуде немесе бел бөлігі болуы мүмкін. Вирус дене екі жағындағы бұлшықеттерге әсер етуі мүмкін, бірақ көбінесе паралич асимметриялық болады. Лабораториялық диагноз әдетте нәжіс үлгісінен немесе жұтқыншақтан алынған сынамадан полиовирустың табылуына негізделеді. Сирек жағдайларда полиовирусты қаннан немесе цереброспиналдық сұйықтықтан анықтауға болады. Полиовирус үлгілері кері транскрипциялы полимераза тізбекті реакциясы (RT-ПТР) немесе геномдық секвенирлеу арқылы серотипін (яғни 1, 2 немесе 3) және вирустың табиғи немесе вакцинадан туындаған штамм екенін анықтау үшін талданады. Хаммон полиовирусқа қарсы антиденелер бар гамма-глобулинді полиовирус инфекциясын тоқтату, аурудың алдын алу және полиомиелитке шалдыққан басқа пациенттерде аурудың ауырлығын азайту үшін қолдануға болатынын ұсынды. Ірі клиникалық сынақтың нәтижелері үміт беретін болды; гамма-глобулин паралиттік полиомиелиттің дамуын алдын алуда шамамен 80 пайыз тиімді екені көрсетілді. Сондай-ақ, полиомиелитке шалдыққан пациенттерде аурудың ауырлығын азайтатыны дәлелденді.
Вакцина
Дүние жүзінде полиомиелитпен күресу үшін екі түрлі вакцина қолданылады: инъекция арқылы берілетін инактивацияланған полиовирус және ауыз арқылы берілетін әлсіретілген полиовирус. Екі түрі де полиомиелитке қарсы иммунитетті тудырады және адамдарды аурудан қорғауда тиімді. Инактивацияланған полиомиелит вакцинасы (IPV) 1952 жылы Питтсбург университетінің профессоры Джонас Салк әзірледі және ол 1955 жылдың 12 сәуірінде әлемге жарияланды. Салк вакцинасы маймыл бүйрегінің ұлпаларын өсіру арқылы (веро клеткалық желісі) алынған полиовирустың формалинмен химиялық инактивацияланған түріне негізделген. Сабин вакцинасындағы әлсіретілген полиовирус ішекте өте тиімді көбейеді, бұл жабайы полиовирус инфекциясы мен көбеюінің негізгі орны, бірақ вакцина штаммы жүйке жүйесінің тінінде тиімді көбейе алмайды. Сабиннің ОПВ вакцинасының бір дозасы қабылдағандардың шамамен 50 пайызында полиовирустың барлық үш серотипіне қарсы иммунитет тудырады. ОПВ-ның үш дозасы қабылдағандардың 95 пайызынан астамында полиовирустың үш түріне де қарсы қорғаныш антиденелерін қалыптастырады. 1958 жылы Копровски және басқа да зерттеушілердің тірі вакциналарымен бәсекелесіп, АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институты оны таңдады. 1962 жылы лицензияланған IPV жақсы иммунитет береді, бірақ фекальдық-оральдық жолмен жабайы полиовирустың таралуын тоқтатуда азырақ тиімді. Ауызша полиомиелит вакцинасының арзанға түсуі, қолданудың оңайлығы және ішекте тамаша иммунитет тудыруы (бұл вирустың эндемикалық аймақтарында жабайы вируспен жұғудың алдын алуға көмектеседі) оны көптеген елдерде полиомиелитті бақылау үшін таңдалған вакцинаға айналдырды. Сирек жағдайларда, Сабин ОПВ-дегі әлсіретілген вирус параличке әкелетін түріне қайта оралуы мүмкін. 2017 жылы вакцинадан туындаған полиовирус (cVDPV) салдарынан туған жағдайлар алғаш рет жабайы полиовирус жағдайларынан басып өтті, себебі жабайы полиовирус жағдайлары рекордтық төмен деңгейге жетті. Көптеген дамыған елдер полиомиелитке қарсы жалғыз вакцина ретінде немесе ауызша полиомиелит вакцинасымен бірге қолданылатын, қайта оралуға жатпайтын инактивацияланған полиомиелит вакцинасына көшті. Жақсартылған ауызша вакцина (Novel oral polio vaccine type 2 nOPV2) 2011 жылы әзірлене бастады және 2021 жылы шұғыл лицензия алды, ал кейін 2023 жылдың желтоқсанында толық лицензия берілді. Бұл дәстүрлі ауызша вакцинаға қарағанда генетикалық тұрақтылығы жоғары және вирулентті түріне қайта оралу ықтималдығы төмен. Полиомиелиттің емделуі көбінесе ұзақ мерзімді реабилитацияны қажет етеді, оның ішінде еңбек терапиясы, физиотерапия, тірек, түзетуші аяқ киім және кейбір жағдайларда ортопедиялық хирургия. Әлемнің көп бөлігінде полиомиелиттің жойылғанына байланысты. Полиомиелитті емдеудің тарихи әдістеріне гидротерапия, электротерапия, массаж және пассивті жаттығулар, сондай-ақ шеміршектерді ұзарту және жүйкелерді ауыстыру сияқты хирургиялық емдер кіреді. Омыртқа полиомиелитімен ауыратын науқастардың жартысы толыққанды қалпына келеді, төрттен бірі жеңіл мүгедектікпен қалпына келеді, ал қалған төрттен бірі ауыр мүгедектікпен қалады. Жіті паралич және қалдық параличтің дәрежесі вирусемия дәрежесіне пропорционалды және иммунитеттің дәрежесіне кері пропорционалды болуы мүмкін. Жалпы алғанда, полиомиелитпен ауыратын науқастардың 5-10 пайызы тыныс алуға қатысатын бұлшық еттердің параличінен көз жұмады. Өлім-жітім көрсеткіші жасқа байланысты өзгереді: балалардың 2-5 пайызы, ересектердің 15-30 пайызы көз жұмады. Интермитентті позитивті қысымды желдеткіш қолжетімді болғанда, өлім-жітім көрсеткіші 15 пайызға дейін төмендеуі мүмкін.
Қайтару
Полиомиелиттің көптеген жағдайлары тек уақытша параличке алып келеді. Бір жылдан кейін қалған паралич тұрақты болуы мүмкін, бірақ инфекциядан кейін 18 айға дейін бұлшықет күшін қалпына келтіру мүмкін. Бұл жаңа өскіндер жедел полиомиелит инфекциясынан зардап шеккен, денервацияланған бұлшық ет талшықтарын қайтадан иннервациялай алады, осы талшықтардың жиырылу қабілетін қалпына келтіріп, күшін арттырады. Осы физиологиялық процестерге қоса, организм қалған параличті басқа да жолдармен толықтыра алады. Әлсіз бұлшық еттер бұлшықеттің максималды мүмкіндігіне қарағанда жоғары қарқынмен қолданылуы мүмкін, аз қолданылған бұлшық еттер дамытылуы мүмкін, ал байланыс тіндері тұрақтылық пен қозғалғыштыққа қолдау көрсетеді. Кейбір жағдайларда полиомиелитке шалдыққан аяқтың өсуі баяуласа, екінші аяқ қалыпты өсе береді. Нәтижесінде бір аяқ екіншісінен қысқа болып қалады, адам ақсап, бір жаққа еңкейді, бұл омыртқа деформациясына (мысалы, сколиозға) әкелуі мүмкін. Ұзақ уақыт бойы қимылсыз болудан туындаған өкпе, бүйрек және жүрекке қатысты асқынулар: өкпе ісігі, аспирациялық пневмония, зәр жолдарының инфекциясы, бүйрек тастары, паралиттік илеус, миокардит және өкпелік жүрек. Сонымен қатар, жаңа бұлшықет әлсіздігі және шектен тыс шаршау байқалады. Бұл жағдай полиомиелиттен кейінгі синдром (ППС) немесе полиомиелиттен кейінгі салдарлар деп аталады. ППС симптомдары паралиттік аурудың қалпына келтіру кезеңінде пайда болған үлкен моторлық бірліктердің жұмысын тоқтатуымен байланысты деп есептеледі. ППС қаупін арттыратын факторларға қартаюмен байланысты нейрондық бірліктердің жоғалуы, жедел аурудан кейін қалған тұрақты зақымның болуы, сондай-ақ нейрондардың артық және жеткіліксіз пайдаланылуы жатады. ППС – бұл баяу, прогрессивті ауру, және оған ерекше емдеу жоқ.
Эпидемиология
20 ғасырға дейін полиомиелит эпидемиялары белгісіз болды; сол кезге дейін полиомиелит әлем жүзінде эндемикалық ауру болып тараған. Полиомиелитпен ауырған аналар өздерінің иммунитетінің бір бөлігін балаларына жүктілік кезеңінде және ана сүті арқылы берді. Осының нәтижесінде, полиомиелит жұқтырған нәрестелер көбінесе жеңіл симптомдарды ғана бастан кешіріп, содан кейін ауруға қарсы ұзақ мерзімді иммунитет иеленді. 19 ғасырда санитария мен гигиена жағдайының жақсаруы халық арасындағы жалпы иммунитеттің деңгейін төмендетті, бұл полиомиелит эпидемияларының жиілеуіне жағдай жасады. 1950 жылдардың ортасында полиовирустық вакцинаның кеңінен қолданылуынан кейін көптеген дамыған елдерде полиомиелитке шалдыққан жаңа жағдайлар күрт азайды. Ауруды толық жою жөніндегі күш-жігер 1988 жылы басталды және осы күнгейін жалғасуда.
Ауғанстан мен Пәкістан
Полиомиелит вирусының таралған соңғы аймақтары Оңтүстік Азия елдері – Ауғанстан және Пәкістан. Вакцина салынған қызметкерлерге шабуылдар жасалып, адамдар қаза болды; 2013 және 2014 жылдары 66 вакцинатор қаза тапты. Бұл факторлар осы елдерде вакцинация арқылы полиомиелитті жою жөніндегі күш-жігерді керіге тартты. 2011 жылы Ауғанстанда 35 ауданнан полиомиелитке шалдыққан 80 жағдай тіркелді. Келесі 10 жылда аурудың таралуы 2021 жылы 2 ауданда 4 жағдайға дейін төмендеді. Пәкістанда 2014 жылдан 2018 жылға дейін ауру көрсеткіші 97 пайызға төмендеді; себептерінің қатарында Біріккен Араб Эмираттарының 10 миллионнан астам балаға вакцина салу үшін 440 миллион дирхам көмек көрсетуі, әскери жағдайдың жақсаруы және полиомиелит қызметкерлеріне шабуыл жасағандардың кейбіреулерін ұстау болды.
Америка
1994 жылы Америка полиомиелиттен босатылған деп жарияланды. Соңғы белгілі жағдай 1991 жылы Перудегі бір балаға қатысты. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары саяхатшыларға және ауру эндемикалық болып табылатын елдерде тұратын адамдарға полиомиелитке қарсы екпелер жасауды ұсынады. 2022 жылдың шілдесінде АҚШ-тың Нью-Йорк штатында елде шамамен он жылдан бері алғаш рет полиомиелиттің бір жағдайы тіркелді; бұл кейіннен вакцинадан туындаған вирус штаммымен байланысты болды.
Батыс Тынық мұхиты
2000 жылы Қытай мен Австралияны қоса алғанда, Тынық мұхитының батысындағы 37 елде полиомиелит ауруы ресми түрде жойылған деп жарияланды. Бұл ауру он жыл бұрын жойылғанмен, 2011 жылдың қыркүйегінде Қытайда Пакистанда кең таралған штаммға байланысты жаңа ошақ расталды. 2019 жылдың қыркүйегінде Филиппиннің Денсаулық сақтау министрлігі 3 жастағы қыздың бір жағдайы тіркелгеннен кейін елде полиомиелиттің пайда болғанын мәлімдеді. 2019 жылдың желтоқсанында Малайзияның Борнео штатындағы Сабах штатында нәрестеде жедел полиомиелит анықталды. Содан кейін тағы үш жағдай тіркелді, соңғысы 2020 жылдың қаңтарында тіркелді. Екі ошақ та вакцинадан туындаған полиомиелитпен байланысты екені анықталды.
Еуропа
2002 жылы Еуропа полиомиелиттен босатылған деп жарияланды.
Оңтүстік-шығыс Азия
2014 жылғы 27 наурызда ДДҰ Оңтүстік-Шығыс Азия аймағында полиомиелиттің жойылғанын жариялады, бұл аймаққа он бір ел кіреді: Бангладеш, Бутан, Солтүстік Корея, Үндістан, Индонезия, Мальдив, Мьянма, Непал, Шри-Ланка, Таиланд және Шығыс Тимор. Осы аймақты қосу арқылы әлем халқының 80 пайызы полиомиелитсіз аймақтарда тұрады деп есептелді, бұл 2013 жылы ДДҰ мойындаған. 2013 жылдың қазан және қараша айлары аралығында Сирияның Дейр-Эз-Зор қаласында балалар арасында 15 жағдай расталды. Кейіннен, ауылдық Дамаск және Алеппода тағы екі жағдай анықталды. Бұл 1999 жылдан бері Сириядағы алғашқы ошақ болды. Дәрігерлер мен халықаралық денсаулық сақтау ұйымдары Сирияда полиомиелиттің 90-нан астам жағдайы тіркелгенін хабарлады, сонымен қатар бүлікші аймақтарда санитария мен қауіпсіз су қызметінің жетіспеуінен инфекция таралуы мүмкін екеніне алаңдаушылық білдірді. Сириядағы вакцинация науқаны тікелей атыс барысында жүргізілді және бірнеше вакцинатор қаза тапты, бірақ вакцинация деңгейі соғысқа дейінгі көрсеткіштерге қайта оралды. Қазіргі таңда Сирия полиомиелиттен таза, бірақ "қауіпті" деп есептеледі.
Африка
2003 жылы солтүстік Нигерияда – сол кезде полиомиелиттен азат деп есептелген елде – полиомиелит вакцинасы балаларды мүсіркеусіздікке ұшырату үшін жасалған деген фетва жарияланды. Содан кейін Нигерияда полиомиелит қайта оралды және одан кейін бірнеше елге тарады. 2013 жылы Канода полиомиелит вакцинасын салған тоғыз медицина қызметкері мотоциклмен келген қарулы адамдар тарапынан өлтірілді, бірақ бұл жалғыз шабуыл болды. Жергілікті дәстүрлі және діни лидерлер, сондай-ақ полиомиелиттен аман қалғандар науқанды қайта жандандыру үшін жұмыс істеді. Нигерия 2015 жылдың қыркүйегінде бір жылдан астам уақыт бойы бірде-бір жағдай тіркелмегеннен кейін полиомиелиттің эндемикалық тізімінен шығарылды, бірақ 2016 жылы екі жағдай анықталғаннан кейін тізімге қайта қосылды. Африка 2020 жылдың тамызында жабайы полиомиелиттен азат деп жарияланды, бірақ бірнеше елде вакцинадан туындаған 2-типті полиовирустың таралуы жалғасуда. 2022 жылдың ақпанында Малавиде және 2022 жылдың мамырында Мозамбикте анықталған жабайы полиомиелиттің жалғыз жағдайлары Пакистаннан әкелінген штаммға жатады және Африка аймағының жабайы полиомиелиттен азат статусына әсер етпейді.
Тарих
Полиомиелиттің салдары тарихқа дейінгі дәуірден бері белгілі; Мысыр суреттері мен мүсіндері сау адамдардың кеуіп қалған мүшелерімен және таяқпен жүрген жас балаларын бейнелейді. Полиомиелиттің ең ерте жағдайы Біріккен Араб Эмираттарында 4000 жылдық қабірден табылған, аурудың ерекше белгілерін көрсеткен жасөспірім қыздың қалдықтарында көрініс тапқан. Алғашқы клиникалық сипаттаманы 1789 жылы ағылшын дәрігері Майкл Андервуд жасаған, ол полиомиелитті «төменгі аяқтардың әлсіздігі» деп атаған. 1840 жылы Якоб Хайне мен 1890 жылы Карл Оскар Медин дәрігерлерінің жұмысы оның Хайне–Медин ауруы ретінде танылуына әкелді. Кейіннен ауру балаларға жиі жұғатындығына байланысты балалар салдары деп аталды. 20-ғасырға дейін полиомиелит инфекциясы көбінесе алты айдан асқан нәрестелерде сирек кездесетін, көптеген жағдайлар алты айдан төрт жасқа дейінгі балаларда тіркелген. Сол кездегі нашар санитарлық жағдай вирусқа тұрақты түрде ұшырауға алып келді, бұл халық арасында табиғи иммунитетті күшейтті. 19-ғасырдың соңы мен 20-ғасырдың басында дамыған елдерде қоғамдық санитария жақсартылды, оның ішінде кәрізді жақсарту және таза сумен қамтамасыз ету шаралары қабылданды. Бұл өзгерістер балалардың және ересектердің полиомиелит инфекциясына шалдығу мүмкіндігін күрт арттырды, өйткені балалық шақта вирусқа ұшырау және иммунитет төмендеді. 1900 жылдардың басында Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында полиомиелиттің ошақтық жағдайлары пайда бола бастады. 20-ғасырдың бірінші жартысында Еуропа, Солтүстік Америка, Австралия және Жаңа Зеландияда бұл ауру пандемиялық деңгейге жетті. 1950 жылға қарай Америка Құрама Штаттарында паралиттік полиомиелиттің ең көп таралған жасы нәрестелерден бес-тоғыз жас аралығындағы балаларға ауысты, осы жаста паралич қаупі жоғары болды; жағдайлардың үштен бірі 15 жастан асқан адамдарда тіркелді. Осы кезеңде полиомиелит инфекциясынан туындаған паралич және өлім-жітім де артты. Интенсивті медицина полиомиелитке қарсы күрестен бастау алады. 1950 жылдары көптеген ауруханаларда механикалық дем беруге қажетті науқастарға темір өкпеге қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі болды. 1952 жылы Даниялық анестезиолог Бьёрн Ибсен Копенгагендегі Блегдам ауруханасында құрған, полиомиелитпен ауырған ең нашар науқастарға көмек көрсетуге арналған тыныс алу орталықтары қазіргі заманғы жансақтау бөлімшелерінің (ЖСБ) алғышарттары болды. (Бір жылдан кейін Ибсен әлемдегі алғашқы арнайы ЖСБ-ны құрды.) Полиомиелит эпидемиясы осы аурудан аман қалғандардың өмірін ғана емес, сонымен қатар терең мәдени өзгерістерді әкелді, медициналық қайырымдылықты революциялаған және қазіргі заманғы оңалту терапиясын дамытқан халықтық қайырымдылық науқандарын ынталандырды. Әлемдегі ең ірі мүгедектер тобының бірі ретінде полиомиелиттен аман қалғандар мүгедектердің әлеуметтік және азаматтық құқықтарын қорғау науқандары арқылы заманауи мүгедектер құқығын қорғау қозғалысын дамытуға көмектесті. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауынша, бүкіл әлемде 10-20 миллион полиомиелиттен аман қалған адам бар. 1977 жылы Америка Құрама Штаттарында полиомиелиттен паралич болған 254 000 адам тіркелді. Дәрігерлер мен жергілікті полиомиелитке қарсы күрес топтарының мәліметінше, 2001 жылы Германияда - 40 000, Жапонияда - 30 000, Францияда - 24 000, Австралияда - 16 000, Канадада - 12 000, Ұлыбританияда - 12 000 полиомиелиттен аман қалған адамдар өмір сүрген. Полиомиелит эпидемиясы кезінде ауру кеңінен жарияланды, оның салдарынан ем табуға мүмкіндік беретін ғылыми жетістіктер туралы ақпарат бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен таралды. Осылайша полиомиелитті зерттеген ғалымдар ғасырдың ең танымал ғалымдарының қатарына енді. Полиомиелиттің біліміне және емдеуіне үлкен үлес қосқан 15 ғалым мен екі қарапайым адам 1957 жылы АҚШ-тың Джорджия штатындағы Уорм-Спрингс қаласындағы Рузвельт Уорм-Спрингс институтында ашылған Полиомиелит Даңқы залында құрметке ие болды. 2008 жылы төрт ұйым (Ротари Интернешнл, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, АҚШ-тың ауруларды бақылау орталығы және ЮНИСЕФ) Даңқ залына қосылды. Ротари Интернешнл полиомиелитке қарсы вакцинаны әзірлеген алғашқы команданы басқарған Джонас Салктың туған күнін еске алу үшін Дүниежүзілік полиомиелит күнін (24 қазан) жыл сайынғы хабардарлық күні ретінде белгіледі. 1988 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, ЮНИСЕФ және Ротари қоры бастаған полиомиелитті жою жөніндегі жаһандық бастама (ЖПЖБ) басталды. Яғни омыртқа миының сұр затының қабынуы. Бұл термин алғаш рет 1874 жылы қолданылған және неміс дәрігері Адольф Куссмаульге жатқызылады. «Полио» деген қысқартылған түрі алғаш рет 1911 жылы Индианаполис Стар газетінде пайда болды.