Кіріспе

"Лидер" немесе "басшы" деген мағынаны білдіретін неміс сөзі. Неміс тіліндегі Führer (айтылуы: /ˈf//jʊər//ər/, егер умляут белгісі қолжетімді болмаса Fuehrer деп жазылады) сөзі "лидер" немесе "басшы" деген мағынаны білдіреді. Саяси атақ ретінде ол 1933 жылдан 1945 жылға дейін нацистік Германияның диктаторы Адольф Гитлермен тығыз байланысты. Гитлер 1934 жылы президент Пол фон Гинденбург қайтыс болғаннан кейін және Рейхспрезиденттігі мен Рейхсканцлерлігінің бірігуінен кейін өзін ресми түрде der Führer und Reichskanzler (Райхтың басшысы және канцлері) деп атады. Нацистік Германия "фюрер принципін" ("басшылық принципін") қалыптастырды, ал Гитлер көбінесе жай ғана фюрер ("басшы") деп аталды. Құрама сөздерде "фюрер" сөзінің қолданылуы неміс тілінде жиі кездеседі және Bergführer (тау басшысы) немесе Oppositionsführer (оппозиция басшысы) сияқты сөздерде қолданылады. Дегенмен, Гитлермен тығыз байланысты болғандықтан, оқшауланған сөздің өзі, әсіресе саяси контексте "басшы" мағынасында қолданылғанда, көбінесе жағымсыз мәнге ие. "Фюрер" сөзі скандинавия тілдерінде де кездеседі, дания және норвегия тілдерінде fører деп жазылады. Норвегия тілінде бұл сөз неміс сөзімен бірдей мағынаны білдіреді, бірақ міндетті түрде саяси коннотациясы жоқ. Швеция және Дания тілдерінде förare және fører әдетте "көлік жүргізушісі" дегенді білдіреді. Алайда, härförare және hærfører сөздерінің құрамында бұл бөлік "басшы" дегенді білдіреді және ол неміс "Heerführer" сөзімен туыс.

Өмірбаян

Фюрер Германияда әскери атақ ретінде (лат. Dux) кем дегенде 18 ғасырдан бері қолданылып келеді. Неміс армиясында "Фюрер" термині тұрақты командалыққа қабілетсіз командирді білдіретін. Мысалы, рота командирі "Kompaniechef" (сөзбе-сөз, рота бастығы) атағын алған, бірақ қажетті шен немесе тәжірибесі болмаса, немесе тек уақытша командирлікке тағайындалса, ол ресми түрде "Kompanieführer" деп аталды. Осылайша, әртүрлі әскери эшелонның операциялық басқарулары әдетте олардың құрамының атауынан кейін "Фюрер" атағымен аталатын, бұл неміс әскери күштері қолданған миссиялық тактикамен байланысты. "Фюрер" атағы тәжірибесіне қарамастан, төменгі деңгейлерде де қолданылды.

Саяси ұғымның пайда болуы

Фюрер сөзінің саяси мағынада қолданылуының алғашқы мысалы австриялық Георг фон Шёнерермен (1842–1921) байланысты, ол Австрияда пангерманизм мен неміс ұлтшылдығының көрнекті өкілі болды. Оның жақтастары оны көбінесе Фюрер деп атады, сонымен қатар ол оң қол мен алақанды түзу созып беретін римдік амалды қолданды, оны «неміс сәлемі» деп атады. Тарихшы Ричард Дж. Эванстың сөзіне сәйкес, Шёнерердің жалпыгермандық бірлестігінде «фюрер» терминінің қолданылуы осы сөзді неміс оңшылдарының арасына енгізген болуы мүмкін. Алайда, нацистердің бұл терминді қабылдауына Италиядағы «дуче» сөзінің қолданылуы да ықпал еткен болуы мүмкін. «Дуче» сөзі «жетекші» деген мағынаны білдіреді және фашистік премьер-министр Бенито Муссолиниге берілген бейресми атау ретінде, кейін (1922 жылдан бастап) сол елдің диктаторы ретінде қолданылды.

нацистік партияның

Адольф Гитлер бұл атақты нацистік партияның басшысы ретіндегі өкілеттігін білдіру үшін алды; ол 1921 жылы партияның негізін қалаушы Антон Дрекслердің тағы бір антисемиттік, оңшыл ұлтшыл партиямен бірігу жоспарына қапаланғандықтан партиядан шықты. Дрекслер мен партияның басқару комитеті Гитлердің қайта оралу шарты ретінде "шешімді билікке" ие партия төрағасы болу талабына бойысқанды.

Ұлы Германия империясының канцлері

1942 жылдың 28 шілдесінде атағы "der Führer und Reichskanzler des Großdeutschen Reiches" (Үлкен неміс рейхінің басшысы және рейхканцлері) болып өзгертілді. Саяси өсиетінің мәтінінде Гитлер өзін "Führer der Nation" (Ұлт басшысы) деп те атады.

Германдық фюрер

Гитлер 1941 жылғы 23 маусымда Германия мемлекетінің және халқының фюрері қызметіне қосымша, өзін «Германдық фюрері» (Germanischer Führer) деп жариялағанда тағы бір атақ алды. Бұл, нацистер «Солтүстік германдық басты нәсіл» деп сипаттаған ұлттардың – норвегтер, даниялықтар, шведтер, голландтар және басқа да халықтардың басшылығын Гитлердің көрсетуі үшін жасалды. Осы елдердің Waffen SS құрамалары Гитлерге осылай үндеу арқылы бағынуға міндеттелді. 1941 жылғы 12 желтоқсанда голланд фашисі Антон Муссерт Берлиндегі Рейх канцеляриясына келген сапарында Гитлерге адалдығын білдірген кезде оған да осылай үндеді. Ол Гитлермен «Барлық германдықтардың фюрері» (Führer aller Germanen) деп сөйлескім келіп, бірақ Гитлер жеке өзі бұрынғы үлгіні бекітті.