Жан Жак Лефран де Помпиньян: Француз ағартушысының өмірі мен мұрасы
Jean-Jacques Lefranc, Marquis de Pompignan
Жан Жак Лефран де Помпиньян (1709-1784) – француз жазушысы, ғалымы, француз ағартушылығының өкілі. Еңбектері, Вольтермен даулары, кітапханасы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз әдебиетшісі және білуші (1709–1784)
French man of letters and erudition (1709–1784)
Жан Жак Лефран (сондай-ақ Ле Фран), Помпиньян маркизі (10 тамыз 1709 – 1 қараша 1784) – француз әдебиетшісі және білуші, театрлық туындылар, өлеңдер, әдеби сын және пікірсайыстар; археология, табиғат, саяхат және тағы басқа көптеген тақырыптар бойынша трактаттар; сондай-ақ классикалық және ағылшыл тілінен бастап бірнеше еуропалық тілдердегі басқа да еңбектердің кең аудармаларын жариялаған. Оның өмірі мен мансабы, сондай-ақ әдеби және басқа да еңбектері француз Ағарту дәуірінің ортасында орналасқандықтан бүгінде назар аударуға лайық; ол қолдаған кейбір ұстанымдар сол кезде айтылып жатқан Ағартуға қарсы үрдістердің қалыптасуына да үлес қосса да, ол көп жағынан Ағарту дәуірінің типтік өкілі болып қала береді. Оның көптеген әдеби туындылары қазір тек ғылыми қызығушылық тудырады, негізінен оның өлімінен бес жыл өткен соң Француз революциясында жарылған керішіліктердің күшейген кезеңіндегі мәдениеттің ерекшеліктерін көрсету үшін. Лефран бүгінде, егер еске алынса, 1760 жылы Франция академиясында сөйлеген алғашқы сөзінің нәтижесінде еске алынады, ол оны мәңгілікке «Вольтердің жауы» деп таныстырды. Оның 25 000 томдық кітапханасы ұлының күшімен сатылып, Тулузадағы үш білім беру мекемесінің негізін қалады. Ол Помпиньян қаласында неоклассикалық шато салдырып, отыз бес жыл бойына ең ерте және ең кең парктердің (немесе француз пейзаж бақтарының) бірін жасады. Шато бүгінде жақсы күйде сақталған, ал парк пен оның сәндік құрылыстарына көңіл бөлмесе де, кең гидрологиялық жүйе әлі де жұмыс істеп тұр. 2011 жылдың мамыр айында жоспарланған Бордо-Тулуза жоғары жылдамдықты темір жолы және жүк тасымалы желілерін Лефранның ландшафт паркінің ортасынан өткізу туралы шешім қабылданды.
Jean Jacques Lefranc (also Le Franc), Marquis de Pompignan (10 August 1709 – 1 November 1784) was a French man of letters and erudition, who published a considerable output of theatrical work, poems, literary criticism, and polemics; treatises on archeology, nature, travel and many other subjects; and a wide selection of highly regarded translations of the classics and other works from several European languages including English. His life and career, as well as his literary and other works are noteworthy today because of their location at the very center of the French Enlightenment; and although some of the positions he took are also considered to have been formative contributions to the counter Enlightenment tendencies that were being articulated in parallel, he remains, in many respects, the typical Enlightenment man. The prolific volumes of literary works are now of academic interest only, mainly to flesh out aspects of the culture of the time, which embraced a period in which tensions that were to explode in the French Revolution five years after his death were still held in check. Lefranc is remembered today, if he is at all, as a consequence of the maiden speech he gave at the Académie française in 1760, which led to him becoming forever known and defined as "the enemy of Voltaire". His library of some 25,000 volumes was sold after his death by his son, and became founding collections for no less than three learned institutions in Toulouse. He built a neo classical chateau at Pompignan, and over a period of thirty five years created one of the earliest and most extensive parcs à fabriques (or French landscape garden). The chateau stands in good order today, and although the park and its follies have been neglected, the extensive hydrological system still functions. In May 2011 the decision was taken to route the planned Bordeaux Toulouse TGV and high speed freight rail lines through the center of Lefranc's landscape park.
Өмірбаян
Лефранк отбасы бастапқыда Кахордан солтүстік-батысқа қарай 12 шақырым жердегі Лот өзенінің иіліміне қарайтын Кае (немесе француз Уикипедиясіндегі Кае қамалына қараңыз, онда толыққанды мәлімет бар) қамалының иелері болған. 1640 жылдан бері Лефранктердің із келісімен, Кахорда орналасқан аймақтық Cours des Aides-тің мұрагерлік президенттері қызмет етіп келді. XVIII ғасырдың басында Жак Лефранның президенттігі кезінде XIV Людовик сотты Монтобанға (Кахордан оңтүстікке қарай 60 шақырым жерде, қиын жолдармен) көшіруге бұйрық бергенде, отбасы Монтобанда жергілікті тұрғын үй ретінде қалалық үй салды. Ол әлі күнге дейін 10 rue Armand Cambon мекенжайында (жанында Лефран де Помпиньян алаңы бар) әсерлі түрде тұр. Сонымен қатар, Помпиньяннан (Монтобаннан оңтүстік-батысқа қарай 20 шақырым жерде) ыңғайлы ауылдық демалыс орны үшін жерлер сатып алынды. Жан Жактың әкесі Жак Лефранк Cour des Aides президенті болған үшінші адам болды, одан кейін оның үлкен ұлы мен немересі осы лауазымды иеленді. Отбасы Каедегі орынды сақтап, әдемі орналасқан ескі қамал Жан Жак пен оның бауырының өскен жері болды; жас шағында ол өзін Лефранк де Кае деп атады. Оның анасы, де Коле кіші әйел, сондай-ақ осы топтан шыққан, оның әкесі Тулуза Парламентінде "мөрдің президенті" – сот қызметін атқарды, Жан Жак та кейін қысқа ғана уақытқа сонда қызмет етті. Оның білімі "астанадағы ең шебер ұстаздарға" тапсырылды, онда ол атақты Пере Поре шәкірттерінің қатарында болды. Оқушы тез үлгерді және сирек кездесетін, бірақ ерте дамыған қабілетін көрсетуге асықпады. [Люи-де-Гранд колледжінде] классикалық білімін аяқтағаннан кейін, ол Париждегі құқық мектебіне түсті. Вольтер, Лефранктан он бес жыл үлкен, 1704 жылдан 1711 жылға дейін осы мектепте оқыды және Пере Поре әсеріне ішкі ден қойды. 1730 жылы ол өзінің көкесі, аббат Луи Лефранның президенттігі кезінде Cours des Aides штатына қосылды, ол 1719 жылы қайтыс болғаннан кейін Жан Жактың әкесі Жактың орнын иеленді. 1745 жылы Луи қайтыс болғанда, сол кезде он бес жылдан бері соттың бас адвокаты болып қызмет еткен Жан Жак, оның орнын басатыны күтілгенімен, лауазымға ие болу үшін жеткілікті ересек болмады және 1747 жылдың басына дейін президенттікке ие болу үшін күтуге мәжбүр болды. Сол жылы ол Тулуза Парламентінің құрметті кеңесшісі болып тағайындалды, бірақ патша билігінің, әсіресе салық салу мәселесіндегі зәбір-зиятына қарсылығы оған көп қиындықтар туғызды, сондықтан ол дереу отставкаға кетті.
The Lefranc family were originally landlords of the Château de Cayx (or see Château de Caïx on French Wiki, which gives more detail), overlooking a bend on the Lot some 12 km northwest of Cahors. Successive Lefrancs had served since 1640 as hereditary presidents of the regional Cours des Aides, which was located in Cahors. When Louis XIV ordered the court to be moved to Montauban (some 60 km south of Cahors over difficult roads), during the presidency of Jacques Lefranc in the early years of the 18th century, the family built a town house in Montauban as their local residence. It still stands impressively today at 10 rue Armand Cambon (there is a Place Lefranc de Pompignan nearby). At the same time, lands were purchased at Pompignan (some 20 km to the southwest of Montauban) to provide a convenient rural retreat. Jean Jacques' father, Jacques Lefranc, was the third of the name to become president of the Cour des Aides, and he was to be followed by his eldest son and grandson. The family retained the seat at Cayx, and the beautifully sited old chateau was where Jean Jacques and his brother were reared; as a young man he styled himself Lefranc de Caix. His mother, born Mademoiselle de Caulet, was of the same millieu, her father serving as a "president of the morter" a judicial rank at the Parlement de Toulouse, where Jean Jacques was also to have a brief tenure. His education was entrusted to " the most skillful masters at the Capital, where he found himself among the disciples of the celebrated Pere Poré. The student made rapid progress, and was not slow in showing proof of a talent as rare as it was precocious. After successfully completing his classical studies [at the Collège de Louis le Grand], he remained in Paris to attend the School of Law." Voltaire, fifteen years older than Lefranc, attended this school from 1704 to 1711, and was also influenced by Pere Poré. He joined the staff of the Cours des Aides in 1730, during the presidency of his uncle, the abbé Louis Lefranc, who had succeeded his brother, Jean Jacques' father Jacques, on the death of the latter in 1719. When Louis died in 1745, Jean Jacques, who had by then served for fifteen years as a general advocate at the court, although expected to succeed him in turn, was not yet old enough to be awarded the position, and had to wait until early 1747 to take over its presidency. The same year he was also appointed conseiller d'honneur of the Toulouse parlement, but his opposition to the abuses of the royal power, especially in the matter of taxation, brought him so much trouble that he resigned almost immediately.
Алғашқы еңбектері
Оның алғашқы пьесасы «Дидон» (1734), Метастасионың осы тақырыптағы операсымен көп байланысты болды, үлкен сәттілікке ие болды және «Адиус де Марс» (1735) мен одан кейін жазылған жеңіл опералардан күтілмеген үміттерді тудырды. Бұл оған өзін толығымен әдебиетке арнауға және 1759 жылы Француз академиясына өту үшін жүргізген науқанын қаржыландыруға мүмкіндік берді. Алайда, 1760 жылы Академияға ресми түрде қабылданғанда, ол Энциклопедистерді қатты сынап, олардың көптеген өкілдері тыңдаушылар қатарында болған және оған дауыс берген болатын. Лефранк көп ұзамай өз ісіне өкінді, себебі оны сынағандардың эпиграммалары мен әңгімелері Парижде қалуын қиындатты, сондықтан ол туған қаласына оралды, онда өмірінің соңына дейін бау-бақшамен айналысып, өлеңдер жазып, классикалық туындыларды аударды. Жан Франсуа де ла Харп өзінің хаттарында Лефранкқа қатал болғанымен, «Cours littéraire» еңбегінде оның қабілеттерін толыққанды бағалап, француз лирикалық ақындарының қатарында Ж.-Б. Руссомен бірге санайды. Оның шығармаларын XVIII ғасырдың басқа ақындарымен бірге Проспер Пуатевиннің «Petits poètes français» (1838) жинағында зерттеуге болады. Оның толық жинағы (5 томдық) 1781 жылы, ал таңдамалы шығармалары (2 томдық) 1800, 1813, 1822 жылдары жарық көрді.
His first play, Didon (1734), which owed much to Metastasio's opera on the same subject, was a great success, and gave rise to expectations not fulfilled by the Adieux de Mars (1735) and some light operas that followed. enabled him to devote himself fully to literature, and also funded his campaign for a seat in the Académie française, which was achieved in 1759. However, on his formal induction into the Academie in 1760, he made an ill considered speech violently attacking the Encyclopaedists, many of whom were in his audience and had voted for him. Lefranc soon had reason to repent of his action, for the epigrams and stories circulated by those he had attacked made it difficult for him to remain in Paris, and he returned to his native town, where he spent the rest of his life gardening, writing poetry and translating from the classics. Jean François de la Harpe, who is severe enough on Lefranc in his correspondence, does his abilities full justice in his Cours littéraire, and ranks him next to JB Rousseau among French lyric poets. With those of other 18th century poets his works may be studied in the Petits poètes français (1838) of Prosper Poitevin. His Œuvres complètes (5 vols.) were published in 1781, selections (2 vols.) in 1800, 1813, 1822.
Шато мен оның "фабрикалар паркі"
1745 жылдан бастап Лефранк Помпиньян қалыңдықтарындағы үйді қазіргі неоклассикалық Шато де Помпиньян ретінде қайта жаңартты. Отыз бес жылдың ішінде ол табиғи және жасалған ландшафтты көркейту үшін көптеген сәулеттік фантазиялар мен құрылыстарды қамтитын, өте кең ландшафтты бақ құрды. Оларға қираған ғибадатханалар, готикалық көпір, демалыс үйлері, сондай-ақ көл мен балық шабағын, ағыстарды, фонтандарды және үйге су жеткізуді басқаратын кең гидравликалық және су сақтағыш жүйе кірді.
Beginning in 1745, Lefranc rebuilt the manor house at Pompignan as the present neoclassical Chateau de Pompignan, and over a period of thirty five years created a very extensive landscape garden, containing many follies, or architectural constructions to enhance the natural and created landscape. These included ruined temples, a gothic bridge, pleasure houses, and an extensive hydraulic and reservoir system which managed a lake and fishpond, streams, fountains and the water for the house.
Отбасы
Жан Жактың кіші інісі Жан Жорж Лефран де Помпиньян шіркеу өкімет баспалдағын жоғалып, Вена архиепискобы болды және корольдің ең жақын адамына айналды, оның қадірлі естелік сөзін айтты. Помпиньян сонымен қатар француз суфражисткасы және драматург Олимп де Гуждың (1748-1793) нақты биологиялық әкесі деп есептеледі.
Jean Jaques' younger brother, Jean Georges Lefranc de Pompignan, rose through the hierarchy to become Archbishop of Vienne and a favourite of the king, whose eulogy he delivered. Pompignan was also the alleged biological father of the French suffragist and playwright Olympe de Gouges (1748 1793).