Пьетро Метастазио: Итальян ақыны және либреттист өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Италиялық ақын және либреттошы (1698–1782)

Пьетро Антонио Доменико Трапасси (3 қаңтар 1698 – 12 сәуір 1782), Пьетро Метастасио псевдонимімен әйгілі, итальяндық ақын және либреттошы, опера-серия жанрындағы либреттолардың ең маңызды авторы саналады.

Ерте өмір

Метастасио Римде дүниеге келді, оның әкесі Феличе Трапасси, Ассизи қаласының тумасы, Папаның әскерлеріндегі Корсика полкіне қызметке кірген еді. Феличе Болоньялық Франческа Галастиге үйленді және Via dei Cappellari көшесінде азық-түлік дүкені ашты. Олардың екі ұлы мен екі қызы болды; Пьетро кіші ұлы еді. Пьетро бала кезінде, кез келген тақырып бойынша импровизациялап өлең айту арқылы көпшіліктің назарын өзіне тартаған. 1709 жылы осындай бір жағдайда екі беделді адам тыңдап қалды: заң және әдебиет саласындағы білімімен, сондай-ақ Аркадия академиясының директоры қызметін атқарған Джованни Винченцо Гравина және белгілі сыншы Лоренцини. Гравина баланың поэзиялық талантына және жеке сүйкімділігіне қызығып, Пьетроны өзінің қанатына алды; бірнеше апта ішінде ол оны асырап алды. Феличе Трапасси ұлына жақсы білім беруге және қоғаммен танысуға мүмкіндік бергеніне қуанды. Гравина баланың есімін Трапассиден Метастасиоға өзгертіп, асырап алған ұлын өзі сияқты заңгер болуға бағытталды. Сондықтан ол балаға латын тілі мен құқық пәндерін үйретті. Сонымен қатар, ол оның әдеби қабілеттерін дамытып, жас дарынды өзінің үйінде де, Римдегі әдеби үйірмелерде де көрсетті. Метастасио көп ұзамай Италиядағы ең танымал импровизаторлармен бәсекелесе бастады. Дегенмен, оқумен толы күндері мен поэзияны импровизациялауға арналған кештері Пьетроның денсаулығына кері әсер етті. Калабрияға іссапармен барған Гравина Метастасионы Неапольдің әдеби ортасына таныстырып, одан кейін оны Скалеадағы туысы Грегорио Каропрезеге тапсырды. Ауылдың таза ауасы мен оңтүстік теңіз жағалауының тыныштығы Метастасионың денсаулығын жақсартты. Гравина оның енді импровизациялауын тоқтату керектігін шешті, бірақ білімін аяқтағаннан кейін ең ұлы ақындармен бәсекелесуге дайын болуын қалады. Метастасио өз қамқоршысының тілегін орындады. Он екі жасында ол «Илиаданы» октавалық строфаларға аударды; ал екі жылдан кейін Джан Джорджио Триссиноның «Италия либерата» шығармасы бойынша Сенека трагедиясын жазды. Ол «Giustino» деп аталды және 1713 жылы басылды; қырық екі жыл өткен соң Метастасио баспагеріне бұл жас туындысын жарияламауға рұқсат беруге дайын екенін айтты. Каропрезе 1714 жылы қайтыс болды, өзінің мүлігін Гравинаға қалдырды; ал 1718 жылы Гравина да дүние салды. Метастасиоға 15 000 скуди мүлік қалды. Аркадия академиясының отырысында ол өз қамқоршысына арнап элегия оқыды, содан кейін байлығының құрметін көру үшін орналасты.

Metastasio was born in Rome, where his father, Felice Trapassi, a native of Assisi, had taken service in the Corsican regiment of the papal forces. Felice married a Bolognese woman, Francesca Galasti, and became a grocer in the Via dei Cappellari. The couple had two sons and two daughters; Pietro was the younger son. Pietro, while still a child, is said to have attracted crowds by reciting impromptu verses on a given subject. On one such occasion in 1709, two men of distinction stopped to listen: Giovanni Vincenzo Gravina, famous for legal and literary erudition as well as his directorship of the Arcadian Academy, and Lorenzini, a critic of some note. Gravina was attracted by the boy's poetic talent and personal charm, and made Pietro his protégé; in the course of a few weeks he adopted him. Felice Trapassi was glad to give his son the chance of a good education and introduction into society. Gravina hellenized the boy's name Trapassi into Metastasio, and intended his adopted son to be a jurist like himself. He therefore made the boy learn Latin and law. At the same time he cultivated his literary gifts, and displayed the youthful prodigy both at his own house and in the Roman coteries. Metastasio soon found himself competing with the most celebrated improvvisatori of his time in Italy. However, his days full of study and evenings devoted to improvising poetry took a toll on Pietro's health. Gravina, making a business trip to Calabria, exhibited Metastasio in the literary circles of Naples, then placed him in the care of his kinsman Gregorio Caroprese at Scaléa. In country air and the quiet of the southern seashore Metastasio's health revived. Gravina decided that he should never improvise again, but should be reserved for nobler efforts, when, having completed his education, he might enter into competition with the greatest poets. Metastasio responded to his patron's wishes. At the age of twelve he translated the Iliad into octave stanzas; and two years later he composed a Senecan tragedy on a subject from Gian Giorgio Trissino's Italia liberata – Gravina's favourite epic. It was called Giustino, and was printed in 1713; forty two years later, Metastasio told his publisher that he would willingly suppress this juvenilia. Caroprese died in 1714, leaving Gravina his heir; and in 1718 Gravina also died. Metastasio inherited a fortune of 15,000 scudi. At a meeting of the Arcadian Academy, he recited an elegy to his patron, and then settled down to enjoy his wealth.

Римдік атақ

Метастазио қазір жиырмаға толды. Соңғы төрт жыл ішінде ол аббат киімін киіп, кішігірім діни дәрежелерді алды, оларсыз Римде мансапқа қол жеткізу мүмкін емес еді. Оның романтикалық тарихы, жеке сұлулығы, әдепті мінезі және ерекше қабілеттері оны танымал етті. Екі жылдың ішінде ол ақшасын жұмсап, беделін арттырды. Ол өзінің кәсібіне толыққанды берілуді шешті. Ол Неапольге көшіп, Кастагнола есімді көрнекті заңгердің кеңсесіне орналасты, ол оның уақытын және күш-жігерін қатаң бақылады. Заңмен айналысып жүргенде, Метастазио 1721 жылы эпиталамиум және, мүмкін, оның алғашқы музыкалық серенадасы – «Эндимионды» (Endimione) жазды. Бұл туынды оның қамқоршысы Донна Анна Франческа Раваскьери Пинелли ди Сангроның (кейін Белмонте принцессасы, 6-шы) және маркиз Дон Антонио Пиньятеллидің (кейін Белмонте князі) некесіне арналған еді. 1722 жылы, Неаполь Австрия билігінде болғанда, императрица Елизавета Кристинаның туған күнін ерекше атап өту қажет болды, сонда вице-патша Метастазиодан осы оқиғаға арналған серенада жазуды сұрады. Метастазио ұсынысты қабылдады, бірақ авторлығын жасырды. Ол «Gli orti esperidi» атты шығарманы жазды, оны Никола Порпора музыкаға қосты, ал Порпораның шәкірті, кастрато Фаринелли оны орындады. Фаринелли керемет дебют жасап, зор қол соғуларға ие болды. Бұл операда Венера рөлін сомдаған римдік примадонна Марианна Булгарелли авторды анықтау үшін бар күшін салды. Булгарелли ақынды заңнан бас тартуға көндірді және егер ол өзінің талантын музыкалық драмаға арнаса, оған атақ пен тәуелсіздік сыйлайтынын уәде берді. Оның үйінде Метастазио сол кездегі ең ұлы композиторлармен танысты: Иоганн Адольф Хассе, Джованни Баттиста Перголези, Алессандро Скарлатти, Леонардо Винчи, Леонардо Лео, Франческо Дуранте және Бенедетто Марчелло. Олардың барлығы кейін оның пьесаларын әуенге келтірді. Сонымен қатар ол ән өнерін оқып, Фаринелли сияқты шеберлердің стилін бағалай білді. Метастазио жылдам жазатын, ал оның пьесалары музыкаға қойылып, сол кездегі ең көрнекті әншілер орындағанда одан да жарқын болатын. Метастазио Булгарелли мен оның күйеуімен Римде бірге тұрды. Оның аналық, романтикалық сезімі мен талантына деген құрметінен, Гравинадан да артық қамқорлық көрсетті. Ол бүкіл Трапасси отбасын – әкесін, анасын, бауырларын, қарындастарын – өз үйіне алды. Ол ақынның дарындылығын дамытып, оның барлық тілегін орындады. Оның ықпалымен Метастазио «Тастап кетілген Дидона», «Утикадағы Катон», «Эцио», «Үндістандағы Алессандро», «Танылған Семирамида», «Сирое» және «Артаксеркс» шығармаларын бірінен соң бірі тез жазды. Бұл драмалар сол кездегі жетекші композиторлармен музыкаға қойылып, Италияның ірі қалаларында қойылды. Бірақ Булгарелли қартайып, көпшілік алдында ән айтуды тоқтатты, ал ақын оның мейірімділігіне деген тәуелділігін қорқынышпен сезіне бастады. Ол әр опера үшін 300 скуди алатын, бұл жалақы жақсы болғанымен, тұрақсыз еді және ол тұрақты жұмысқа ұмтылды. 1729 жылдың қыркүйегінде ол Вена театрының сарай ақыны лауазымын, Пьетро Париатидің орнын басып, 3000 флорин стипендиямен ұсынылды. Ол бұл ұсынысты бірден қабылдады. Булгарелли оны даңққа жеткізу үшін ешқандай құрбандықтан тайынбады. Ол Римдегі отбасын қамқорлап, Метастазио Австрияға аттанды.

Metastasio was now twenty. During the last four years he had worn the costume of abbé, having taken the minor orders without which it was then useless to expect advancement in Rome. His romantic history, personal beauty, charming manners and distinguished talents made him fashionable. Within two years he had spent his money and increased his reputation. He decided to apply himself seriously to the work of his profession. He migrated to Naples, and entered the office of an eminent lawyer named Castagnola, who exercised severe control over his time and energies. While slaving at the law, Metastasio in 1721 composed an epithalamium, and probably also his first musical serenade, Endimione (Endymion), on the occasion of the marriage of his patroness Donna Anna Francesca Ravaschieri Pinelli di Sangro (later 6th Principessa di Belmonte) to the Marchese Don Antonio Pignatelli (later His Serene Highness Prince of Belmonte). In 1722, while Naples was under Austrian rule, the birthday of Empress Elisabeth Christine had to be celebrated with more than ordinary honours, and the viceroy asked Metastasio to compose a serenata for the occasion. Metastasio accepted, but kept his authorship secret. He wrote "Gli orti esperidi", which was set to music by Nicola Porpora, and sung by Porpora's pupil, the castrato Farinelli, making a spectacular début, it won the most enthusiastic applause. The Roman prima donna, Marianna Bulgarelli, who played Venus in this opera, spared no pains until she had discovered its author. Bulgarelli persuaded the poet to give up the law, and promised to secure for him fame and independence if he would devote his talents to the musical drama. In her house Metastasio became acquainted with the greatest composers of the day: Johann Adolph Hasse, Giovanni Battista Pergolesi, Alessandro Scarlatti, Leonardo Vinci, Leonardo Leo, Francesco Durante, and Benedetto Marcello, all of whom would later set his plays to melody. Here too he studied the art of singing, and learned to appreciate the style of such men as Farinelli. Metastasio wrote quickly and his plays were enhanced by being set to music and sung by the greatest singers of the day

Metastasio lived with Bulgarelli and her husband in Rome. Moved by an affection half maternal, half romantic, and by admiration for his talent, she adopted him more passionately even than Gravina had done. She took the whole Trapassi family – father, mother, brother, sisters – into her own house. She fostered the poet's genius and pampered his caprices. Under her influence he wrote in rapid succession Didone abbandonata, Catone in Utica, Ezio, Alessandro nell' Indie, Semiramide riconosciuta, Siroe and Artaserse. These dramas were set to music by the chief composers of the day, and performed in the chief towns of Italy. But meanwhile Bulgarelli was growing older; she had ceased to sing in public; and the poet increasingly felt his dependence upon her kindness irksome. He gained 300 scudi for each opera; this pay, though good, was precarious and he longed for some fixed engagement. In September 1729 he received the offer of the post of court poet to the theatre at Vienna, succeeding Pietro Pariati, with a stipend of 3,000 florins. This he at once accepted. Bulgarelli unselfishly sped him on his way to glory. She took charge of his family in Rome and he set off for Austria.

Вена

1730 жылдың жазының басында Метастасио Венада «Михаелерхаус» деп аталатын пәтерде қоныстанды. Бұл күн оның шығармашылық өміріндегі жаңа кезеңді білдіреді. 1730 және 1740 жылдар аралығында оның ең үздік драмалары – «Адриано в Сирии», «Деметрио», «Иссипиле», «Демофонте», «Олимпиада», «Клеменца ди Тито», «Ахилл в Скиро», «Темистокл» және «Атилло Реголо» императорлық театр үшін қойылды. Кейбіреулерін ерекше жағдайларға арнап, өте тез жазды: «Ахилл» – 18 күнде, «Иперместра» – 9 күнде. Ақын, композитор, музыкалық көшірмеші және әнші өз жұмыстарын бір мезгілде, шапшаңдықпен атқарды. Метастасио өзінің ерекше өнерінің техникасын ұсақ-түйектеріне дейін түсінген. Неаполь мен Римде алған тәжірибесі, Венадағы жаңа мансабының қызығушылығы оған инстинктивті түрде, әрі шабыттанғандай, операда дәл мақсатты ұруға мүмкіндік берді. «Адриано ин Сирия» либреттосын 18-ші және 19-шы ғасырдың басында 60-тан астам композитор қолданған: Антонио Кальдара (1732), Джованни Баттиста Перголези (1734), Франческо Мария Верачини (1735), Балдассаре Галуппи (1740), Карл Генрих Граун (1746), Иоганн Адольф Хассе (1752), Иоганн Кристиан Бах (1765), Луиджи Черубини (1782) және «Адриано ин Сирияда» (Мисливечек) – 1776 жылдан бастап. Венада Метастасио әлеуметтік жетістікке қол жеткізе алмады. Оның плебейлік тегі оны аристократиялық ортадан алып тастады. Осы салыстырмалы сәтсіздікті қандай да бір шамада өтеуге, ол өзінің бұрынғы қамқоршысы, принцесса Белмонте Пигнателлидің қайын қарындасы, графиня Альтанннің жақын қарым-қатынасынан рақат алды. Ол күйеуінен айырылып, императордың сүйіктісі лауазымын біраз уақыт бойы басқарды. Метастасионың онымен қарым-қатынасы соншалықты тығыз болды, олар жасырын түрде үйленген деп саналды. Болгарелли оның жоқтығынан шаршады және Метастасиодан оған соттың театрында келісім беруді сұрады. Ол одан ұялып, шаршады және оны жоспарланған сапардан бас тартуға шақырды. Оның хаттарының реті оны алаңдатады және ашуландырады. Ол Римнен жолға шыққан сияқты, бірақ жолшыбай қайтыс болды. Біз тек күйеуінің өмірлік үлесі аяқталғаннан кейін оған байлығын қалдырғанын білеміз, ал Метастасио қайғы мен өкініштен тез арада мұрадан бас тартты. Бұл жанқиярлық әрекеттері Римдегі Метастасионың үй ішін шатастырды. Болгареллидің жесір күйеуі қайтадан үйленді. Метастасионың ағасы Леопольдо Трапасси, оның әкесі мен әпкесі өздерінің ресурстарына лақтырылды. Уақыт өте келе Метастасионың Венадағы өмірі мен ауа райы оның денсаулығы мен көңіл-күйіне әсер етті. 1745 жылдан бастап ол аз жазды, бірақ осы кезеңге жататын кантаталар және досы Фаринеллиге жіберген «Ecco quel fiero istante» канзонеттасы оның ең танымал туындыларының қатарында. Вернон Ли айтқандай, «Оны ауыртқан нәрсе – ақыл-ой мен моральдық тозу» болды. 1755 жылы графиня Альтанн қайтыс болды, ал Метастасионың әлеуметтік байланыстары оның досы Николо Мартиннің буржуазиялық үйінде, Венадағы папалық нунцийдің хатшысы болып табылатын кездесулерге дейін қысқарды. Ол қартайған шақтағы әдеттеріне тез батып кетті, ал 1782 жылға дейін өмір сүргенмен, ол өте белсенді емес еді. 12 сәуірде қайтыс болған ол өзінің 130 000 флоринге жуық бүкіл байлығын Николо Мартинестің алты баласына қалдырды. Ол барлық итальяндық туыстарынан аман қалды. Венадағы қырық жылдық мансабында Метастасио өз шығармашылығы мен шығармашылық қабілетінен асып түседі, оның атағы арта түседі. Оның кітапханасында өзінің қырықтай шығармасы бар. Олар ағылшын, испан, француз, неміс, қазіргі грек тілдеріне аударылған. Оларды әр атақты композитор қайта-қайта музыкаға келтірген. Олар әр астананың ең үздік виртуоздерімен айтылды, оған мүшелік құрметін бермеген әдеби академия жоқ еді. Венадан өтіп бара жатқан танымал бейтаныс адамдар ескі ақынға оның Колмарктегі үйінде құрметті сый-құрмет көрсетуді мақсат тұтты. Бірақ оның поэзиясы белгілі бір музыка стиліне арналған еді – барлық күшті вокалистердің, аса шебер сопранолар мен кастратилердің музыкасына арналған. Кристоф Виллибальд Глюк пен Вольфганг Амадей Моцарттың психологияға көбірек көңіл бөлген және виртуоздық әнге аз көңіл бөлген опералары модаға түскенде, либреттоның жаңа стилі қажет болды (Моцарт өзінің әйгілі операсы үшін ескі Метастазио либреттосын қолданды «Титоның лайымдығы», бірақ ол осы мақсат үшін айтарлықтай қайта жазылды). Кастрато әнінің жойылуы Метастасионың операларының репертуардан шығарылуын білдірді. Метастасионың поэзиясы эмоционалды, лирикалық және романтикалық. Оның басты драмалық жағдайлары екі немесе үш дауысқа арналған лирикалық өлеңдермен берілген, сюжет жағдайларының салдарынан қақтығысқа түскен кейіпкерлердің түрлі құмарлықтарын бейнелейді. Нәтижесі таза әдебиет емес, музыкалық эффектіге арналған әдебиет. Метастасионың қолындағы тіл музыкалық, айқын және әншіл, мүмкін, оның импровизациялық ақын ретіндегі тәжірибесіне байланысты. Ол Торквато Тассо, Джамбаттиста Марино, Джованни Баттиста Гуарини және Овидийдің жанкүйері болды. Композиторлар Метастасионың өлімінен кейін де оның поэзиясын музыкаға келтіре берді. Неміс композиторы Георгина Шуберт (1840–1878) өзінің «Gondoliera» лидері үшін оның мәтінін қолданды.

In the early summer of 1730, Metastasio settled at Vienna in an apartment in the so called 'Michaelerhaus'. This date marks a new period in his artistic activity. Between the years 1730 and 1740 his finest dramas, Adriano in Siria, Demetrio, Issipile, Demofoonte, Olimpiade, Clemenza di Tito, Achille in Sciro, Temistocle and Attilio Regolo, were produced for the imperial theatre. Some of them had to be composed for special occasions, with almost incredible rapidity: Achille in eighteen days, Ipermestra in nine. Poet, composer, musical copyist and singer did their work together in frantic haste. Metastasio understood the technique of his peculiar art in its minutest details. The experience gained at Naples and Rome, quickened by the excitement of his new career at Vienna, enabled him almost instinctively, and as it were by inspiration, to hit the exact mark aimed at in the opera. The libretto Adriano in Siria was used by more than 60 other composers in the 18th and early 19th century: Antonio Caldara (1732), Giovanni Battista Pergolesi (1734), Francesco Maria Veracini (1735), Baldassare Galuppi (1740), Carl Heinrich Graun (1746), Johann Adolph Hasse (1752), Johann Christian Bach (1765), Luigi Cherubini (1782) and in Adriano in Siria (Mysliveček) from 1776. In Vienna Metastasio met with no marked social success. His plebeian birth excluded him from aristocratic circles. To make up in some measure for this comparative failure, he enjoyed the intimacy of the Countess Althann, sister in law of his old patroness the Princess Belmonte Pignatelli. She had lost her husband, and had some while occupied the post of chief favourite to the emperor. Metastasio's liaison with her became so close that it was believed they had been privately married. Bulgarelli tired of his absence, and asked Metastasio to get her an engagement at the court theatre. He was ashamed of her and tired of her, and wrote dissuading her from the projected visit. The tone of his letters alarmed and irritated her. She seems to have set out from Rome, but died suddenly upon the road. All we know is that she left him her fortune after her husband's life interest in it had expired, and that Metastasio, overwhelmed with grief and remorse, immediately renounced the legacy. This disinterested act plunged the Bulgarelli Metastasio household at Rome into confusion. Bulgarelli's widower married again. Metastasio's brother, Leopoldo Trapassi, and his father and sister, were thrown upon their own resources. As time advanced, the life which Metastasio led at Vienna, together with the climate, told on his health and spirits. From about the year 1745 onward he wrote little, though the cantatas which belong to this period, and the canzonetta Ecco quel fiero istante, which he sent to his friend Farinelli, rank among the most popular of his productions. It was clear, as Vernon Lee has phrased it, that "what ailed him was mental and moral ennui". In 1755 the Countess Althann died, and Metastasio's social contacts were reduced to the gatherings round him in the bourgeois house of his friend Nicolo Martines, the secretary to the papal Nuncio in Vienna. He sank rapidly into the habits of old age; and, though he lived till the year 1782, he was very inactive. He died on 12 April, bequeathing his whole fortune of some 130,000 florins to the six children of Nicolo Martines. He had survived all his Italian relatives. Throughout the forty years of his career in Vienna, in the course of which Metastasio eventually outlived his own originality and creative powers, his fame went on increasing. In his library he counted as many as forty editions of his own works. They had been translated into French, English, German, Spanish, and modern Greek. They had been set to music over and over again by every composer of distinction. They had been sung by the best virtuosi in every capital, and there was not a literary academy of note which had not conferred on him the honour of membership. Strangers of distinction passing through Vienna made a point of paying their respects to the old poet at his lodgings at Kohlmarkt. But his poetry was intended for a certain style of music – for the music of omnipotent vocalists, of exceedingly skilled sopranos and castrati. When the operas of Christoph Willibald Gluck and Wolfgang Amadeus Mozart—focusing more on psychology and less on virtuoso singing—came into vogue, a new style of libretto was needed (Mozart did use an old Metastasio libretto for his renowned opera La clemenza di Tito, but, it was substantially re written for the purpose). The demise of castrato singing meant that Metastasio's operas dropped out of the repertory. Metastasio's poetry is emotional, lyrical, and romantic. His chief dramatic situations are expressed by lyrics for two or three voices, embodying the several contending passions of the agents brought into conflict by the circumstances of the plot. The total result is not pure literature, but literature fit for musical effect. Language in Metastasio's hands is musical, lucid, and songlike, perhaps due to his experience as an improvisatory poet. He was an admirer of Torquato Tasso, Giambattista Marino, Giovanni Battista Guarini, and Ovid. Composers continued to set Metastasio’s poetry to music even after his death. German composer Georgina Schubert (1840–1878) used his text for her lieder "Gondoliera".