Кіріспе

Құс түрі Вилли вагтель (кейде уилли вагтель деп те жазылады), ғылыми атауы Rhipidura leucophrys, Австралия, Жаңа Гвинея, Соломон аралдары, Бисмарк архипелагы және Шығыс Индонезияға тән құс. Бұл құс өте көп тараған және таныс, қалың орманды қоспағанда, көптеген орталарда кездеседі. Денесінің ұзындығы шамамен, вилли вагтельдің жоғарғы жағы дерлік толығымен қара, ал төменгі жағы ақ; еркек және ұрғашы құстардың реңі бірдей. Үш түршесі бар: Орталық және Оңтүстік Австралиядан – Rhipidura leucophrys leucophrys, Солтүстік Австралиядан кішірек – R. l. picata және Жаңа Гвинеядан және оған жақын аралдардан ірірек – R. l. melaleuca. Бұл құс Motacilla туысына жататын нағыз құйрықтармен туыс емес; ол Rhipidura fantail туысының мүшесі және нағыз қарғалар, дронголар мен жұмақ құстарын қамтитын "негізгі қарғалар" тобының бір бөлігі. Осы топта fantail-дар либо Dicruridae тұқымдасына, дронголармен бірге, либо өздерінің кішкентай Rhipiduridae тұқымдасына жатқызылады. Вилли вагтель жәндіктермен қоректенеді және көп уақытын ашық кеңістікте аң аулауға жұмсайды. Оның кең таралған аты, жерде тамақ іздегенде құйрығын көлденең қозғауынан шыққан. Агрессивті және аумақтық құс, вилли вагтель көбінесе күлдірген кукабура және үшқырылған бүркіт сияқты өте үлкен құстарды мазалайды. Адамның ландшафтты өзгертуіне жақсы бейімделіп, қалалық газон, саябақтар мен бақтарда жиі кездеседі. Австралия мен Жаңа Гвинеядағы аборигендердің фольклорында ол құпияларды ұрлайтын, жалған айтатын, немесе жақсы егін жинаудың жарқын белгісі ретінде кеңінен бейнеленеді.

Таксономия және этимология

Вилли-вагтейлді алғаш рет 1801 жылы ағылшын орнитологы Джон Лэтам Turdus leucophrys деп сипаттады. Оның түрлік епітеті көне грек тіліндегі leukos – "ақ" және ǒphrys – "қас" сөздерінен алынған. Басқа ерте ғылыми атауларға Луи Пьер Вийоттың Muscicapa tricolor және 1827 жылы Rhipidura туысын құрған натуралистер Николас Айлвард Вигорс пен Томас Хорсфилдтің Rhipidura motacilloides жатады. Туыс атауы көне грек тіліндегі rhipis – "желпіш" және oura – "құйрық" сөздерінен шыққан. Бұл атау ақ құйрық құсының (Motacilla alba) Мани аралы мен Солтүстік Ирландиядағы нұсқасына қатысты қолданылған. Басқа халықтық атауларға қойшының серігі (малмен бірге жүретіндіктен), бақақұс, таңғы құс және австралиялық соловей жатады. Көптеген аборигендердің берген аттары оның айқай-шулы дауысынан туындаған ономатопеялық сөздер. Джидидиджиди – Батыс Австралияның Оңтүстік-Батыс (Нунгар) аймағындағы атау, оны Арнем жерінің батысындағы Куньиньку тайпасы да қолданады. Орталық Австралияда, Алис Спрингс-тің оңтүстік-батысында Питжанджаджара тайпасы қолданады, ал Камилорой тайпасының арасында… Бугенвиль аралында батыс жағалаудағы банони тілінде аталады, ал Киета округінің Авайпа ауданында… Соломон аралдарының пиджин тілінде кейде оны (полиция) немесе (пастор) құсы деп атайды, себебі оның түсі қара және ақ. Вилли-вагтейл Motacillidae тұқымдасына жататын еуразиялық вагтейлдермен туыс емес. Бұл Rhipidura туысының 47 түрінің бірі; кейбір ғалымдар осы құстар тобын диктуридтер тұқымдасының ішіндегі Rhipidurinae кіші тұқымдасына жатқызады, ал басқалары оларды жеке Rhipiduridae тұқымдасына бөлуге лайық деп санайды. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басындағы молекулалық зерттеулер фантайлдердің негізінен Австралия және Жаңа Зеландия құстарының үлкен тобына жататындығын көрсетті, ол Corvida парворяды деп аталады және көптеген тропикалық және австралиялық сайрақтарды қамтиды. Соңғы кезде бұл топтастыру нақтырақ айқындалды және фантайлдер қаргалар мен қарғалар, тасқыншылар, жұмақ құстары, монархтар, диктуридтер және сазды ұя салушылармен бірге "негізгі қарғалар" тобына жатқызылды.

Ән шығару

Құйрыққұс өте "әңгімешіл" және бірнеше ерекше дыбыстау түрлеріне ие. Оның ең танымал дыбысы – сақшылдық шақыруы, ол жылдам "чит-чит-чит-чит" деп естіледі, бірақ оның репертуарында әуенді дыбыстар да бар. Сақшылдық шақыруы өз аумағынан ықтимал бәсекелестер мен қауіп-қатерлерді қорқыту үшін, сондай-ақ, аймақтағы қауіп-қатер туралы жұбайына сигнал беру үшін қолданылады. Джон Гулд оның балалардың ойыншығы сияқты немесе "бу машинасының кішкентай тісті дөңгелектері" сияқты естілгенін хабарлаған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Кеңінен таралған және көптеп кездесетін вилли вагтейл Австралия мен Жаңа Гвинеяның көп бөлігінде, Соломон аралдарында, Бисмарк архипелагында және Индонезияның шығысында таралған. Австралияның көп бөлігінде қоныс тұрады, бірақ кейбір аймақтарда маусымдық қозғалыстар тіркелген; ол Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік-шығысында және Квинслендтің оңтүстік-шығысында, сондай-ақ Перс шығанағы аймағында және алыс солтүстіктегі Кейп-Йорк түбегінің бір бөлігінде күзде және қыста қонақтайды. Тасманияға кездейсоқ ұшып келеді, кейде Лорд-Хоу аралына дейін жетеді. 2002 жылы Жаңа Зеландияның шығысындағы Чатем аралдарындағы Мангери аралынан бір жазба бар. 1922 жылы Гавайиде малдың жәндіктерін бақылау үшін вилли вагтейлді босатып жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды және соңғы рет 1937 жылы Коко-Хедте байқалды. Вилли вагтейл әртүрлі ортада өмір сүруге бейім, бірақ жаңбырлы орман сияқты тығыз орманды жерлерден қашып жүреді. Ол жартылай ашық орманды жерді немесе сирек ағаштармен жайылған шөптекті далаларды ұнатады. Адамның ландшафтты өзгеруіне жақсы бейімделіп, көбінесе ашық, шөпті жерлерде, мысалы, газон, бақша, саябақтар мен спорт алаңдарында аң аулайтынын көруге болады.

Мінез-құлық

Вилли вагтейл құсы көбінесе қозғалыста болады және күндіз бірнеше секундтан артық тыныш тұрмайды. Ол қонғанда да құйрығын жағынан-жағына қозғай береді, олжа іздеп айналып шарлайды. Құстар көбінесе жалғыз немесе жұптап кездеседі. Ұшқанда қанаттарын күшпен қағады, одан кейін жылдам сүңгіп түседі. Қысқа сүңгіп ұшқаннан кейін жерге қонғанда әдетте құйрығын қимылдатады. Жұп құстар өз аумағын басқа жұптардан қорғау үшін көрінеді және шабуылдайды. Бір құс тыныш тұрса, екіншісі бірнеше рет айналып түсіп, рөлдер ауысады; осы уақытта екеуі де ән салады.

Өсіру

Вилли вагтейлдер әдетте өмір бойы жұптасады. Көбейту маусымы шілдеден желтоқсанға дейін созылады, құрғақ аймақтарда жаңбырдан кейін жиірек кездеседі. Осы кезеңде төртке дейін балапан өсіруі мүмкін. Ол жапырақтардан немесе жамылғыдан алыс, ағаш бұтағына кесе тәрізді ұя салады, жерден көп биік емес. Сонымен қатар, шатыр және еңірлер де пайдаланылуы мүмкін. Ол құсқұйрық құстың (Grallina cyanoleuca) ұясының жанында ұя салады, мүмкін, соңғысының аумақтық мінез-құлқы мен басқыншыларға қарсы агрессиясынан пайдаланады. Сол сияқты, ол адам тұрағына жақын салудан да сескенбейді және оларды 14 күндей күтіп шығарады. Барлық тұтқалы құстар сияқты, балапандар көмекші және ұялы болып келеді; олар көздері жабық, жалаңаш және күшсіз туады және ұяда қалады. Екі ата-ана да жас балапандарды тамақтандыруға қатысады және келесі балапанға көшкенде де осылай жалғастыра береді. Балапандар ұядан ұшып кеткенге дейін шамамен 14 күн ұяда қалады. Аналық көкқұйрық (Cuculus pallidus) вилли вагтейл ұясына жұмыртқа салады, бірақ иелері көбінесе бөтен жұмыртқаларды таниды және шығарып тастайды, сондықтан сәтті паразиттену сирек болады.

Тамақтандыру

Бұл құс төменгі бұтақтарда, қоршауларда, тіреулерде және осы сияқты жерлерде қоныстанып, ауада немесе жердегі жәндіктер мен басқа ұсақ омыртқасыздарды іздейді. Ол көбінесе құрттар, шырындар, ұшқыштар және кішкентай көбелектер сияқты ұшатын жәндіктерді аулайды, бірақ кейде жерден де тамақтанады. Жерге секіріп, адамдар мен жануарлардың, мысалы, ірі қара, қой немесе жылқының артынан ұшып, олардың қозғалысынан қоздырылған тіршілік иелерін ұстайды. Бұл құс жайылымдық малдардың, мысалы, сиырлардың немесе шошқалардың терісінен тікпелерді алады, тіпті жануарлар бағындағы ұйықтаған арыстаннан да алады. Ол жемтігін қатты бетке соғып немесе ұстап алып, жеуге жарамды ішкі бөлігін алу үшін қанаттарын жұлып өлтіреді. Уилли вагтейлдің бейімделу қабілеті мен мүмкіндікті пайдалануға дайын диетасы оның адам қоныстарына бейімделуіне көмектескен болуы мүмкін; ол көптеген буынтұқымдыларды жейді, оның ішінде көбелектер, шырындар, ұшқыштар, қоңыздар, шұбарлар, жәндіктер, құмырсқалар, мыңжаяулар және жүзжаяулар бар. Папуа – Жаңа Гвинеяның солтүстік жағалауындағы Маданг қаласындағы зерттеуде скинктер мен гекондар сияқты кішкентай кесірткелерді өлтіргені анықталды. Бұл кесірткелердің құйрық сүйектері олардың нәжістерінде табылған, бірақ бүкіл жануар жегені ме, әлде тек құйрығын жегені ме, әлі белгісіз. Қалай болғанда да, кесірткелердің үлесі жалпы диетаның 1-3% ғана құрайды. Бұл құс жаман хабаршы деп есептеледі. Ескі дәуірде оның кісінің құпияларын тыңдап, лагерьтерде кеп тұратыны үшін оның жамандық әкелетініне сенеді, сондықтан әйелдер оның алдында аузын жапқан. Оның ептілігі Бугенвиль аралындағы Тинпуц ертегісінде де көрінеді, онда Синг Тонгренг (Уилли вагтейл) бүркіттің арқасында барлық құстардың арасында ең биік ұша алатынын дәлелдеп жеңіске жетеді. Дегенмен, батыс Арнем жеріндегі Куньиньку оны жалғаншы және жамандаушы деп есептейді. Нунгар тілінің диалектілерінде вилли вагтейлді диджити диджити (Chitti chitti деп айтылады) және Перт аймағында Виллиринг деп атайды. Жаңа Гвинеяның таулы аймақтарындағы Калам халқы оны конмайд деп атап, жақсы құс деп санайды; егер ол жаңа бақ өңделген кезде келіп, шуласа, онда жақсы өнім болады. Ол шошқалардың маңында жүгіріп, айқайласа, шошқаларға қамқорлық жасайды деседі. Ол Калам халқының әкесінің рухының көрінісі болуы мүмкін. Бугенвиль аралының Киета ауданындағы ертегіде айтылғандай, өзен жағасында жүгіріп жүрген манека, яғни вилли вагтейл, дауыл кезінде су тасқынынан өтуге тырысқан анасын іздеген аңыздық қыздың даусын еске салады. Бұл құс Палау мен Соломон аралдарындағы почта маркаларында бейнеленген, сондай-ақ австралиялық балалар әдебиетінде кейіпкер ретінде пайда болған, мысалы, «Dot and the Kangaroo» (1899), «Blinky Bill Grows Up» (1935) және «Willie Wagtail and Other Tales» (1929).