Кіріспе

Құстар туысы

Фантайлдар – Rhipidura тұқымдасына жататын, Аустралазия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Үнді субконтинентіне тән, кішкентай жәндіктермен қоректенетін әнші құстар. Көптеген түрлері шамамен ұзын, әуедегі жәндіктермен арнайы қоректенетін және "фантайлдар" деп аталады, бірақ Австралиялық вилли вагтейл сәл ірілеу, және қанаттағы жәндіктерді шебер аулайтын болса да, құрлықтағы жемге де бірдей назар аударады. Нағыз шұбар құйрықтар Motacillidae тұқымдасына жататын Motacilla туысына жатады және фантайлдармен туыс емес.

Таксономия

Rhipidura тұқымдасын 1827 жылы Николас Вигорс және Томас Хорсфилд натуралистер енгізді. Кейіннен, 1840 жылы ағылшын зоологы Джордж Грей типтік түрді Muscicapa flabellifera Gmelin, JF, 1788 деп белгіледі. Бұл, 1787 жылы Sparrman жазған Muscicapa fuliginosa-ның кіші синонимі, ол Жаңа Зеландияның құйрықты торғайы (fantail) болып табылады. Тұқым атауы ежелгі грек тіліндегі "rhipis" немесе "rhipidos" сөздерінен ("желпіш") және "oura" ("құйрық") сөзінен құралған.

Сипаттама

Фантайл – ұзын құйрығы бар ұсақ денелі (11,5–21 см ұзындығы) құстар; кейбір түрлерінде құйрығы денесінен ұзын, ал көпшілігінде құйрығы қанатынан ұзын болады. Құйрығы бүктелгенде ұшы дөңгелек, бірақ оны жайғанда немесе әуеде азық іздегенде, отбасының атына айналған ерекше желдей пішінге ие. Фантайлдар көбінесе иілген, көлденең күйде болады, қанаттары салбырап, денеден алыс ұсталады, ал құйрығы жартылай тік тұрады. Жаңа Гвинеяның солтүстік фантайлы және Соломон аралдарының Кокерл фантайлы сияқты кейбір ерекшеліктер бар, олар монархтарға ұқсас тік күйде тұрады. Фантайлдардың қанаттары үшкір болып келеді, жылдамдықтан гөрі шапшаңдыққа басымдық береді, осылайша оларды жәндіктерді ұстауда өте тиімді етеді. Жалпы, фантайлдар жақсы ұшады, кейбір түрлері ұзақ көшіп-қонуға қабілетті, бірақ қалың тоғай фантайлдары (көгілдір қалың тоғай фантайлы, аққұрсақты қалың тоғай фантайлы және қара қалың тоғай фантайлы) өте нашар ұшады және жиі қонуға мәжбүр. Фантайлдардың тұмсықтары әуедегі жәндіктерді жейтін құстарға тән, жалпақ және үшбұрышты болып келеді. Тұмсықтың шұқасы екі қатар қылқаламмен қоршалған, олар ұзын, көбінесе тұмсықтан да ұзын. Көптеген түрлердің тұмсықтары нашар, фантайлдарды жұмсақ жәндіктермен шектейді, бірақ құрлықта тіршілік ететін уилли-вагтайлдың тұмсығы күштірек. Көптеген фантайлдардың қауырсынында белгілі бір өзгерістер байқалады, көпшілік түрлері салыстырмалы түрде біркелкі және белгілі бір іздері бар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Фантальдер – Австралиялық құстар тұқымы, олар Самоадан Солтүстік Үндістанға дейін тараған. Оңтүстікке қарай сұр фанталь Жаңа Зеландия жағалауындағы Снарес аралдарына дейін жетеді, ал тұқымның шығыс бөлігінде Батыс Полинезияда бірнеше эндемикалық түрлері бар. Индонезияда, Филиппинде және Оңтүстік-Шығыс Азияда көптеген түрлері кездеседі, сондай-ақ тұқым Қытайдың оңтүстігіне, Үндістанға және Гималайға таралады. Кейбір түрлердің кең таралу аймағы бар, әсіресе, ұшқыр құйрықты фанталь, сұр фанталь, ақ кеуделі фанталь және солтүстік фанталь; ал басқаларының таралу аймағы өте шектеулі, кейбір арал түрлері тіпті бір ғана аралмен шектелуі мүмкін. Мысалы, Муссау фантали Бисмарк архипелагындағы бір аралда ғана, ал Кадаву фантали Фиджидегі Кадаву аралдары тобында ғана кездеседі. Көптеген фантальдер, әсіресе тропикалық немесе аралдық түрлері, қоныс аудармайды. Кейбір солтүстік және оңтүстік түрлері әртүрлі қозғалыстар жасайды; Гималайдың сары қарны бар фантали – биіктік бойынша көшіп жүретін құс, ол 1500 мен 4000 метр аралығында көбейеді, бірақ қыс мезгілінде төменгі биіктікке (180 метрге дейін) түседі. Кейбір австралиялық фантальдер маусымдық көші-қон жасайды, бірақ бұл көші-қон тіпті бір түрдің ішінде де айтарлықтай өзгешеліктерді көрсетеді. Көптеген популяцияларда көші-қонға бейімділік аз, бірақ оңтүстік-шығыс популяциясы Квинсленд пен Жаңа Гвинеяның солтүстігіне жинақы түрде көшеді. Фантальдердің тамақтанылу ортасына қатысты кең талғамы бар; түрлердің көпшілігі жаңбырлы ормандарда кездеседі, бірақ фантальдер шөлдер мен мангр ормандарынан бастап, ауыл шаруашылығы және қалалық орта сияқты өзгертілген орталарға дейін барлық қол жетімді орталарда кездеседі. Көптеген түрлер әртүрлі ортада тіршілік етуге қабілетті. Барлық түрлердің ішінде мангр фантали ең шектеулі орта талаптарына ие, ол өзінің кейбір аймақтарында тек мангр ормандарымен ғана шектеледі, бірақ басқа фантальдердің болмауы жағдайында 3 км қашықтықта да өмір сүре алады. Кейбір алғашқы түрлер әдетте алғашқы жаңбырлы ормандармен ғана шектеледі, бірақ басқа түрлердің көпшілігі бұзылған ормандарда да тіршілік ете алады. Ең бейімделгіш түр – ұшқыр құйрықты фанталь, ол Австралияның барлық мекендейтін жерлерінде көптеп кездеседі, тек тығыз жаңбырлы ормандарды қоспағанда.

Мінез-құлық және экология

Көптеген құсқұйрықты түрлерінің мінез-құлқы зерттелмеген, бірақ жалпы алғанда, олардың отбасы әдеттерінде үлкен ұқсастық байқалады. Аз зерттелген түрлерге жасалған шамалы байқаулар, жақсы зерттелген түрлермен жоғары дәрежеде ұқсас екенін көрсетеді. Құсқұйрықтар өте белсенді құстар, олардың кішірек түрлерінің көпшілігі үнемі қозғалыста болады; тіпті қонғанда да олар алға-артқа шайқалып, орнында 180 градусқа айналып, құйрықтарын бір жақтан екінші жаққа қозғайды немесе жаяды. Ұшқанда олар өте епті және күрделі, әсем әуе акробатикалық қимылдар жасап, ұшқанда жәндіктерді ұстау үшін жайған құйрықтарын пайдаланады.

Тамақ және азық іздеу

Фантайлдың рационының көп бөлігі шағын жәндіктер мен омыртқасыз жануарлардан құралады. Ірі құйрыққұс кішкентай кесірткелерді ұстауға қабілетті, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Жәндіктер көбінесе кішкентай болып, оңай ұсталады, бірақ кейде ірісін бұтақтарға соғып бағындыру қажет, бұл әрекет көбелектер сияқты үлкен олжаның қанаттарын жұлып тастайды. Олжа алу үшін осы отбасы екі түрлі тәсіл қолданады. Біріншісі – "тұрақты іздеу" деп аталады, онда фантайл бір орында тұрып, ауадағы олжаны бақылайды, сосын оған шабуылдап, ауадан ұстап алып, жеу үшін қайта орынға оралады. Екінші тәсіл – "бірқадамды іздеу", онда фантайл өсімдіктер арасында қозғалып, жәндіктерді іздейді және табады; іздеу кезіндегі оның қозғалысы жасырынған олжаны да қозғап, оны қууға және жеуге мүмкіндік береді. Құйрыққұс бұл тәсілді жерде де қолданады, құйрығын оңнан солға қозғап, ашық жерде жылдам қозғалыстар жасап, олжаны қозғап шығарады. Фантайлдер көбінесе олжа алу үшін басқа түрлермен бірігіп әрекет етеді. Кейбір түрлер малдың арқасына қоныстанып, оны жақсы көретін орын ретінде пайдаланады, сонымен қатар мал жәндіктерді қозғап шығарады. Осы мінез-құлқы құйрыққұсқа "Шопанның серігі" деген есім берген. Фантайлдер адамдарға өте батыл келеді және олар қоздырған жәндіктерді ұстау үшін оларға жақындап барады. Әртүрлі түрлер жиі басқа кішкентай жәндік жейтін құстармен бірге топтасып, олардың қозғалысынан пайдаланып, қоздырылған олжаны аулайды.