Кіріспе

Гректер б.з.д. 8 ғасырдан бері Оңтүстік Италия мен Сицилияда қоныстанды. Осылайша, итальян тайпалары грек мәдениетімен өте ерте кезде танысып, оның ықпалына түсті. Алфавит, салмақтар мен өлшемдер, сондай-ақ храмдар гректерден алынған.

Ертедегі ықпалы

Римдіктер грек мәдениетімен қайтадан б.з.д. II және I ғасырларда, Магна Грекияны, Материктік Грекияны және «эллинистік елдерді» (грек мәдениеті мен тілінің ықпалында болған елдерді) жаулау кезінде қарым-қатынасқа келді. Карфагенді жеңіп алғанмен, әлі де шаруалар қоғамы болған римдіктер, эллинистік қалаларда күнделікті өмірдің өздерінен гөрі жайлырақ болатынын көрді. Бұрын аз безендірілген үйлер бағаналар, мүсіндер, едендегі мозаикалар, қабырғалардағы гобелендер мен суреттерге ие болды. Тамақты отырып жемей, гректердің дәстүрі бойынша жатып ішетін болды. Римдіктер гректердің ықпалынан сауда, банк ісі, басқару, өнер, әдебиет, философия және жер туралы ғылым сияқты басқа да салаларда пайда тапты. Б.з.д. соңғы ғасырында әрбір бай жас адам Афинада немесе Родосте оқып, ірі философиялық мектептерде риторика білімін жетілдіруге тиіс болды. Латын тілінде сөйлеу де міндетті еді. Кейбіреулер өмірдің барлық саласындағы гректердің ықпалына қарсы тұрды. Мысалы, Катон Үлкен Римнің құлайтынын болжады, гректердің барлығын күмәнді деп санады, тіпті грек дәрігерлеріне де сенбеді және олардың римдіктерді улағысы келгенін айтты. Римдік жазбаларда гректер көбінесе сенімсіз, рассаздалған және әрі кетіп, ысырапқор деп бейнеленді. Римдік аристократтар гректердің римдік мораль мен діни нанымдарын бұзатын ықпалы туралы ескертті және «греклинг» (Цицерон танымал еткен гректерге қатысты римдік қорлау) еліктеуі Римнің құлауына әкеледі деп сенді. Бұл көзқарастар гректерге қарсы римдіктердің грек мәдениеті мен зияткерлік өмірінің кейбір элементтерін қабылдауына кедергі болмады, бірақ Катон Үлкен мен Гай Марий сияқтылар грек тілін ресми іс-қағаздарда қолданудан бас тартты. Шығыстағы римдік Кассий Дионың айтуынша, римдіктер гректерді грек тегінің төмендігін білдіретін жағымсыз мағынада қолданды. Өзін мәдени грек санайтын және эллинизацияны Рим империясының негізі деп мақтайтын император Юлиан, Батыс провинцияларынан келген римдік әскерлер тарапынан «греклинг» деп мазақталды және жалғаншы деп айыпталды. Шындығында, кейбір гректердің римдіктерге деген жек көруіне толық негіз болды, себебі римдіктер олардың үйлерін қиратқан, ғибадатханалары мен қоғамдық ғимараттарын тонаған, халықтың көп бөлігін қырған және көптеген гректерді Римге құл ретінде әкелген. Б.з.д. 168 жылы Грекиядағы Пидна шайқасында жеңіске жеткен Эмилий Паулус өзі жеке 150 000 гректі Римге құл ретінде сатқан деседі. Рим мәдениеті бастапқыда грек-римдік болды және гректермен мәдениет және өркениет тұрғысынан теңесті, ішінара гректердің Римде ерікті немесе еріксіз соғысқандығының нәтижесінде. Грек қалалары, мысалы, Эфес немесе Афина, ұзақ бейбітшілік дәуірінде (Pax Romana) бұрынғыдан да гүлденді. Эфес сияқты грек қалалары Рим қалаларынан ерекшеленбеді. Жалпы өркендеудің арқасында римдік билікке қарсы көтеріліс болған жоқ, тіпті оны жақсы деп саналды. Гректер мен римдіктердің ортақ ұқсастықтарына байланысты достық қарым-қатынаста болғанымен, олар көбінесе тіл, әдет-ғұрып және әдебиет арқылы бір-бірінен өзгешеленуді ұнатты.

Ежелгі дәуір

Алайда, кейінгі антик дәуірде Рим империясының екі бөлігі де, негізінен, жаңа христиан дінінің таралуына және әлсіреген, тәртіпсіз Латын Батысы мен гүлденген Грек Шығысы арасындағы айырмашылықтарға байланысты, бөлінуді жеделдетті. Грек Шығысының Константинопольді өз елордасы етіп алуы, Риммен бәсекелесе алатын жаңа орталықтың пайда болуына себеп болды. Константинопольде Римді жамандыққа, сыбайлас жемқорлыққа және іздесеңізге толы, дерлік шетел қаласы деп сипаттайтын грек тілінде сөйлейтін ақындар мен тарихшыларды кездестіруге болар еді, олар көбінесе Константинопольдің жаңалықтарымен мақтанатын. Римдіктер мен Римнің жағдайы тез өзгерді, көптеген жергілікті римдік дәстүрлер жоғалып кетті. Италия түбегінде варвар тілдерін жиі естуге болады, ал Римде грек тілі кеңінен таралды, себебі гректер Римнің экономикалық өмірін бақылап отырды. Бұл тәуелділік римдіктерге ұнамады, сондықтан 440 жылы Батыс императоры Валентиан III «барлық грек саудагерлерін» қаладан қуу туралы шешім қабылдады. Бұл шешімнің салдары ашаршылыққа әкеп соқты, нәтижесінде император бұл жарлықтан бас тартуға мәжбүр болды. Батыстағы сауда жолдарының қауіпсіздігі нашар болғандықтан, және жоғары топтардың қаруланған жасақтарына ғана сүйенуге тура келгендіктен, сауда көліктері дерлік тоқтады. Осыған қоса, Рим армиясында варварларды жиі пайдалану сияқты маңызды факторлар Римнің 476 жылы құлауына әкелді, бұл құлауға Рим мен Италия түбегінде кең ауқымды тонаулар да себеп болды. Батыс Рим империясының құлауы қалада немесе Италияда қалған римдіктер үшін ауыр, тіпті апатты жағдайларға әкеп соқты. Классикалық римдік білімге қол жеткізу мүмкіншілігі азайды, бірақ жоғары топтар өздерінің мәртебесін сақтап алып, остготтар патшалығындағы лауазымдарында қалды. Остготтар, әрине, римдік институттардың көптеген элементтерін қабылдаған еді. Алайда, қарапайым римдіктердің тағдыры одан да қиын болды, олардың көптегені салық төлеуге және жабдықтаумен көмектесуге мәжбүр болды. Ең бақытсыз жағдайдағылар құл ретінде сатылды немесе қалаларды тонау және қоршау кезінде қаза тапты. Көптеген итальяндық римдік ауылдар варварлармен бірге өмір сүруге мәжбүр болды, жерді бөлісіп, жиі қақтығыстарға ұшырады.

Юстинианның қайта басып алуы

Римді және Италияның бір бөлігін қайта басып алғаннан кейін, готтардың қатыгез соғыстары мен Италиядағы түрлі қоршаулар, римдіктердің бұрыннан да нашарлаған халқын елемей қалды. Гректердің римдіктерді тастап кеткені үшін жаман беделі одан да нашарлады, осы қатыгез қақтығыстардан кейін. Римдіктер тіпті Белисарий мен оның әскерлеріне, көбінесе грек немесе грек тілінде сөйлейтін адамдарға қарсы құлық жасауға дейін барды. Белисарий Италияға келген кезде готтар гректерге қарсы сезімді таратуға кірісті, көбінесе Римдегі жалғыз гректер – мимдер мен ештеңе өндірмейтін ұрылар екенін айтты. Бұл сезім римдіктердің арасындағы наразылықтың арқасында сәтті тарады. Кернеу мен зорлық-зомбылықтың шыңында римдіктер император Юстинианға хат жазып, олар готтардың билігінде болуға, гректердің билігінде болудан гөрі артық көретінін жариялады. Римдіктердің гректерге деген наразылығы Белисарийдің әскерлерімен ғана шектелмей, жалпы грек әсеріне де қатысты. Римдіктердің сенімсіздігі артып бара жатқанын байқаған Белисарий император Юстинианға римдіктердің ниеті туралы алаңдаушылығын білдіре хат жазды: «Қазіргі уақытта римдіктер бізге жақсы көңілмен қараса да, қиындықтары ұзаққа созылса, өздеріне пайдалы жолды таңдаудан тартынбауы мүмкін. [ ] Сонымен қатар, аштық римдіктерді қаламаған нәрселерге мәжбүрлейді». Тәртіпті қалпына келтіру үшін Юстиниан мен Белисарий Римде және Италияда Византия әскерлеріне қарсы құлық жасаған римдік папалар мен жоғары лауазымды шенеуніктерді, сондай-ақ беделді және күшті римдік ақсүйектерді Сирия, Антиохия, Александрия және Киликиядан грек тілінде сөйлейтін адамдармен алмастыра бастады, оларға көбірек сенді. Бұл «эллинизация» саясаты Италия түбегінде және жаңадан басып алынған империяның батыс провинцияларында, әрқайсысында византиялық экзархпен тығыз қадағаланды. Италияның соғыста кең ауқымда қирауы, қарсыластарының жақтастарына жасалған қатыгез гот және византиялық жазалаулар, және Византияның ауыр салықтары итальян халқын адалдығын өзгертуге итермеледі: империяға адал болудың орнына, олардың жеке басы дінге, отбасыға және қалаға байланысты болды. Алайда, гүлденген шығыста олардың византиялық әріптестері Жерорта теңізінің барлық аймағында эллинизациялық әсерді көрсетті. Василийдің екінші билігінде олардың екінші ең үлкен шыңына жетіп, грек әсері Грузия, Армения, Балқан және Италия провинциялары сияқты көршілес аумақтарға терең әсер етті. Олар Сирия, Ливан, Палестинаның көп бөлігі және оның айналасындағы аймақтардағы бұрынғы гректердің аумақтарында өздерінің позициясын және ықпалын сәтті қалпына келтірді.