Кіріспе

Джаз әдістерін рок музыкасымен, фанк пен ритм-энд-блюзбен біріктіретін музыка жанры. Джаз фьюжн (фьюжн, джаз-рок және джаз-рок фьюжн деп те аталады) – музыканттар джаз гармониясы мен импровизацияны рок музыкасымен, фанк пен ритм-энд-блюзбен үйлестірген 1960 жылдардың соңында пайда болған танымал музыка жанры. Рок-н-роллда кең таралған электр гитаралар, күшейткіштер мен синтезаторларды джаз музыканттары, әсіресе рок-н-роллды тыңдап өскендер жиі қолдана бастады. Джаз фьюжн аранжировкаларының күрделілігі әртүрлі. Кейбіреулері бір ғана тональностьта немесе бір аккордқа негізделген, қарапайым, қайталама әуендерді пайдаланады. Ал енді біреулері күрделі аккордтық тізбектерді, дәстүрден тыс уақыт өлшемдерін немесе қарсы әуендермен үйлесімді мелодияларды қолданады. Мұндай аранжировкалар, қарапайым немесе күрделі болсын, көбінесе джаздың басқа түрлеріндегідей, ұзақтығы әртүрлі импровизациялық бөлімдерді қамтиды. Джаз сияқты, джаз фьюжн да мыс және ағаштан жасалған үрмелі аспаптарды – труба мен саксофонды пайдалана алады, бірақ олардың орнына басқа да аспаптар қолданылуы мүмкін. Джаз фьюжн тобында фортепиано мен контрабасқа қарағанда электр гитарасы, электр фортепианосы, синтезаторлар мен бас гитара жиірек кездеседі. "Джаз-рок" термині кейде "джаз фьюжн" терминімен синоним ретінде, сондай-ақ музыкасына джаз элементтерін қосқан 1960 және 1970 жылдардағы рок-топтарының орындауымен қолданылады. 1970 жылдары он жыл бойы үлкен танымал күй кешкеннен кейін, фьюжн 1980 жылдары импровизациялық және эксперименттік тәсілдерін кеңейтті. Эксперименттер 1990 және 2000 жылдары да жалғасты. Фьюжн альбомдары, тіпті бір топтың немесе орындаушының альбомдары да әртүрлі музыкалық стильдерді қамтуы мүмкін. Фьюжн – қалыптасқан музыкалық стиль емес, музыкалық дәстүр немесе тәсіл ретінде қарастырылуы мүмкін.

Кориелл және екі әлем

Джон Колтрейн 1967 жылы қайтыс болғанда, рок Америкадағы ең танымал музыка жанры болды, ал DownBeat журналы тіпті «Біз білетін джаз өліп қалды» деп мәлімдеді. AllMusic басылымында «1967 жылға дейін джаз және рок әлемі шамалы ғана байланысты болды» деп жазылған. Фьюжн музыкасының әкесі деп аталатын гитарист Ларри Кориелл, рок-н-роллмен өскен музыканттар буыны туралы айтқанда: «Біз Майлсты жақсы көретінбіз, бірақ Rolling Stones-ты да жақсы көретінбіз» деді. 1966 жылы ол Боб Мозес барабаншымен бірге Free Spirits тобын құрып, олардың алғашқы альбомын жазды. Дэвис өз трубасын электр гитарасы сияқты тартып, оны электрондық эффекттер мен педальдерге қосты. Бірінші жылдың соңында «Bitches Brew» альбомы 400 000 дана сатылып, Майлс Дэвистің әдеттегі альбомынан төрт есе көп болды. Келесі екі жылда Дэвис жиі жазды, көптеген музыканттармен жұмыс істеді, теледидарда пайда болды және рок концерттерінде өнер көрсетті. Дэвис рок жанкүйерлерінің адалдығын сынап, эксперименттерін жалғастырды. Оның продюсері Тео Мацеро «Jack Johnson» саундтрегіне, «Live Evil» және «On the Corner» альбомдарына бұрын жазылған материалдарды қосты. «Bitches Brew» оған алтын пластинка әкелсе де, электр аспаптары мен рок ритмдерін пайдалану кейбір джаз сыншыларын қынжырлы етті, олар Дэвисті джаздың мәніне қиянат жасады деп айыптады. Музыка сыншысы Кевин Феллес джаз қауымдастығының кейбір мүшелері рок музыкасын джаздан гөрі азырақ күрделі және коммерциялық деп санайтынын айтты. Дэвистің 1969 жылғы «In a Silent Way» альбомы оның алғашқы фьюжн альбомы деп есептеледі. Тео Мацеро көп өңдеген екі жақты импровизациялық композициялардан тұратын бұл альбом джаз фьюжнның пионерлері: Кореа, Хэнкок, Тони Уильямс, Уэйн Шортер, Джо Завинул және Джон Маклафлин жасаған. «A Tribute to Jack Johnson» (1971) «қазіргі кезде жасалған ең таза электрлі джаз пластинкасы» және «сол дәуірдегі ең керемет джаз-рок дискілерінің бірі» деп аталды. Музыка журналисі Зейд Мудхаффердің сөзіне сүйенсек, «джаз фьюжн» термині Дэвид Аксельродтың 1968 жылы шыққан «Song of Innocence» альбомына жазылған рецензиясында пайда болған. Аксельрод Дэвис «Bitches Brew» альбомын ойлап табуға дейін осы альбомды тыңдағанын айтты.

Дэвис жақтастары

Майлс Дэвис өзінің материалдарына джаз фьюжн енгізген алғашқы джаз музыканттарының бірі болды. Ол сонымен қатар талантты музыканттарды таңдауда шебер екенін дәлелдеді. Ол өзінің алғашқы фьюжн жұмыстарына шақырған бірнеше музыканттар өздерінің топтарында сәттілікке жетті. Оның гитарисі Джон Маклафлин жеке тобын құрып, «Махавишну оркестрін» құрды. Үнді классикалық музыкасын, джазды және психоделикалық рок музыкасын үйлестіре отырып, олар Дэвистің өзі жасағандай, жаңа стильді құрды. Осы кезеңдегі Дэвистің концерттік альбомдарында, соның ішінде «Live Evil» және «Miles Davis at Fillmore» Маклафлин ойнады. Дэвис 1975 жылы есірткі және алкогольге байланысты проблемалар туындағандықтан музыкадан қол үзді, бірақ оның музыканттары ашылған шығармашылық және қаржылық мүмкіндіктерді пайдаланды. Герби Хэнкок фанк, диско және электронды музыка элементтерін «Head Hunters» (1973) және «Feets, Don't Fail Me Now» (1979) сияқты коммерциялық жағынан табысты альбомдарына енгізді. Дэвиспен «Miles in the Sky» альбомын жазғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, гитарист Джордж Бенсон джаздағы бұрынғы мансабын басып озған жеткілікті поп-хиттерге ие әншіге айналды. Маклафлин Майлс Дэвиспен жұмыс істегенімен, оған Джими Хендрикс көбірек әсер етті және Корея «Return to Forever» тобын құруға кіріскен кезде Эрик Клэптон және Мик Джаггер сияқты ағылшын рок музыканттарымен бірге ойнады. Маклафлин Тони Уильямстың «Lifetime» тобының мүшесі болды. Ол өзінің музыкасына 1960 және 1970 жылдардың басында басқа музыканттарды қызықтырған көптеген элементтерді енгізді: контрмәдениет, рок-н-ролл, электронды аспаптар, солистік виртуоздық, эксперименттер, жанрларды араластыру және үнді музыкасы сияқты экзотикалық нәрселерге қызығушылық. Ол сондай-ақ фьюжн альбомдарын шығарды.

Жаз-рок

"Джаз-рок" (немесе "джаз/рок") термині кейде "джаз-фьюжн" терминімен бір мағынада қолданылады. The Free Spirits кейде ең алғашқы джаз-рок тобы деп есептеледі. Colosseum, Chicago, Blood, Sweat & Tears, Chase, Soft Machine, Nucleus, Brand X, The Mothers of Invention және IF сияқты рок-топтар джаз бен рокты электр аспаптарының көмегімен үйлестірді. Дэвис жасаған фьюжн джазы – "таза мелодия мен дыбыстық бояу" болды, ал Заппа 1969 жылы Hot Rats атты жеке альбомын шығарды. Альбомда джаз әсерімен ұзақ инструменталды туындылар бар. 1972 жылы Заппа джаз әсерімен екі альбом шығарды: The Grand Wazoo және Waka/Jawaka. Екеуінде де Джордж Дьюк пен Айнсли Данбар орындады. 1970-ші жылдардағы Steely Dan тобы музыка сыншысы Нил Маккормик тарапынан "тегіс, епті джаз-рок фьюжн" деп мақталып, жоғары бағаланды. 1960-1970 жылдардағы джаз орындаушылары Сантана және Франк Заппа сияқты сол дәуірдегі көптеген рок-топтарға зор әсер етті. Олар джаз фразаларын және гармониясын алып, оны қазіргі рок музыкасына енгізіп, музыка тарихын өзгертіп, олардың жолын жалғаған суретшілерге жаңа мүмкіндіктер ашты. Карлос Сантана Майлс Дэвиске және оның музыкасына тигізген әсері үшін үлкен алғыс айтты. Майлс Дэвис джазды модальдық және рок элементтерімен біріктірсе, Карлос Сантана оларды латын ырғақтарымен және сезімімен толықтырып, латын рок деп аталатын жаңа жанрды қалыптастырды. Гэри Мур, The Grateful Dead, The Doors, Джими Хендрикс және The Allman Brothers Band сияқты басқа рок-орындаушылар да блюз, джаз, блюз-рок, джаз-роктан шабыт алып, оны өз музыкаларына енгізді. AllMusic мәліметінше, "джаз-рок" термині "джаз лагерінен шыққан ең күшті, ең жабайы, ең электрленген фьюжн-топтарды білдіруі мүмкін, бірақ көбінесе ол рок жағынан келген орындаушыларды сипаттайды. Джаз-рок 1960-шы жылдардың соңында рок пен джаздың музыкалық күрделілігі мен импровизациялық өнерін біріктіру әрекеті ретінде пайда болды. Рок көбінесе виртуоздыққа қарағанда тікелейлік пен қарапайымдыққа баса назар аударғандықтан, джаз-рок әдетте 1960-шы жылдардың соңы мен 1970-ші жылдардың басындағы ең амбициялы рок жанрларынан – психоделия, прогрессивті рок және авторлық-эстрадалық қозғалыстан өркендеді". Джаз жазушысы Стюарт Николсон джаз-роктың фри-джазбен салыстырылып, "1960-шы жылдары жаңа музыкалық тіл құруға айналып келе жатқанын" айтты. Ол Tony Williams Lifetime-ның 1969 жылғы Emergency! және Miles Davis-тің 1975 жылғы Agharta альбомдары "бұрынғыдан мүлдем өзге дыбыс пен конвенциялардан тәуелсіз жанр ретінде дамуға мүмкіндік беретінін" көрсеткенін айтты. Бұл даму коммерциялық қызығушылықтарға тоқталды, деді Николсон, өйткені жанр "джаздың ерекше түріне айналып, 1970-ші жылдардың соңында FM радиосында орын алды". 1970-ші жылдары американдық фьюжн музыкасы Ұлыбританияда прогрессивті рок пен психоделикалық музыкамен біріктірілді. Бұл қозғалысқа Brand X (Genesis тобынан Phil Collins), Bruford (Yes тобынан Bill Bruford), Nucleus (Ian Carr жетекшілігінде) және Soft Machine кірді. Еуропа және әлем бойынша бұл қозғалыстың өсуіне Францияның Magma, Германияның Passport, Time, Leb i Sol және Югославияның September сияқты топтары, гитаристтер Ян Аккерман (Нидерланды), Волкер Кригель (Германия), Терье Рипдал (Норвегия), Юкка Толонен (Финляндия), Рё Кавасаки (Жапония) және Казуми Ватанабе (Жапония) үлкен үлес қосты. Panzerballett джазды хэви металмен үйлестіреді.

Жаз-поп

Джаз-поп (немесе поп-джаз, сондай-ақ джазды поп деп те аталады) – джаз аспаптарымен, жұмсақ дыбыспен, коммерциялық сұранысқа сай және радио арналарында оңай ойнатылатын поп-музыка. Джаз-попта импровизация деңгейі төмендеу, бірақ джазға тән мелодия мен свинг сақталады. The New York Times газетінен Роберт Палмер джаз-попты джаз-роктан ажырату қажеттігін айтқан. Кенни Джи, Боб Джеймс және Джордж Бенсон – джаз-поп орындаушыларының мысалдары.

Жұмсақ джаз

1980 жылдардың басына қарай бастапқы фьюжн жанрының көп бөлігі джаз бен рок музыкасының басқа салаларына сіңіп кетті, әсіресе R&B, фанк және поп музыкасының ықпалымен дамыған, радиоға қолайлы фьюжн субжанры – smooth jazz. Smooth jazz тарихы кем дегенде 1960 жылдардың соңына дейін жетеді, сол кезде продюсер Крид Тейлор гитарист Уэс Монтгомеримен бірлесіп үш танымал, поп музыкаға бағытталған альбомды жасады. Тейлор CTI Records құрды, және көптеген танымал джаз орындаушылары осы студияға жазды, олардың ішінде Фредди Хаббард, Чет Бейкер, Джордж Бенсон және Стэнли Туррентин болды. Тейлордың басшылығымен шыққан альбомдар поп және джаз әуекосыптарына арналды. Джаз бен поп/рок музыкасының бірігуі 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында коммерциялық сипатқа ие болды, нәтижесінде жұмсақ рок радио плейлистіне оңай сыйып кететін, жұмсақ дыбыс палитрасы бар композициялар пайда болды. AllMusic анықтамалығындағы фьюжн туралы мақалада былай делінген: «Өкінішке орай, ол ақша табу құралына айналғанда және 1970 жылдардың ортасынан бастап рок өнерлік деңгейден төмендегенде, «фьюжн» деп аталатын көптеген музыка туындылары шын мәнінде джаз бен жеңіл поп музыкасының және R&B-нің үйлесімі болды». Дэвид Санборн «жанды» және «әсерлі» музыкант ретінде танылды.

Панк-жаз

1990 жылдары синтездің тағы бір түрі көбірек радикалдық көзқарасқа ие болды. Билл Ласвелл осы бағытта көптеген альбомдар продюсерлік етті, мысалы, авангардтық гитарист Сонни Шарроктың «Ask the Ages» және Ласвеллдің «Arcana» тобымен бірлескен «Arc of the Testimony». «Niacin» тобын рок-бассист Билли Шихан, барабаншы Дэннис Чемберс және органшы Джон Новелло құрды. Нью-Йорк қаласында «no wave» бағыты фри-джаз бен панктан шабыттанды. Осы стильдің мысалдары: Лидия Ланчтың «Queen of Siam», Джеймс Ченс және «The Contortions» тобы, олар соул музыкасын фри-джаз және панк-рокпен үйлестірді, сондай-ақ «Lounge Lizards» тобы. Осы жылы Сонни Шаррок, Питер Бротцман, Билл Ласвелл және Рональд Шеннон Джексон «Last Exit» деген атпен алғашқы альбомын жазды, ол траш пен фри-джаздың біріндісі болды.

Жаз-фанк

Джаз-фанк – күшті ритмдік үзіліс (грув), электрлі дыбыстар және аналогты синтезаторлардың кеңінен қолданылуымен ерекшеленеді. Фанк, соул және R&B музыкасы мен стильдерінің джазбен бірігуі нәтижесінде, жанрдың спектрі өте кең, джаздың күшті импровизациясынан бастап, соул, фанк немесе джаз аранжировкаларымен диско, джаз рифтері, джаз сололары және кейде соул вокалына дейін жетеді. Джаз-фанк – негізінен американдық жанр, ол 1970-ші жылдар мен 1980-ші жылдардың басында танымал болды, бірақ 1970-ші жылдардың ортасында Англиядағы клубтарда да үлкен сұранысқа ие болды. Джаз-фанк, кейбір джаз-фьюжн өндірісімен салыстырғанда, грув пен R&B сезімін күштірек сақтайды және соул джазға қарағанда көбірек аранжировкаланған, сонымен қатар импровизацияға негізделген.

M- негіз

M Base ("құрылымдық импровизацияның макро негізгі массиві") 1980-ші жылдарда басталған қозғалысқа негізделген. Ол Нью-Йорктегі жас африкалық-американдық музыканттар тобынан – Стив Коулман, Грег Осби және Гэри Томас сияқты музыканттардан құралды, олар күрделі, бірақ ырғақты дыбыс жасады. 1990-шы жылдары M Base қатысушыларының көпшілігі дәстүрлі музыкаға көшті, бірақ ең белсенді қатысушы Коулман M Base тұжырымына сәйкес музыкасын дамытуды жалғастырды. M Base еркін ұжымнан бейресми "мектепке" айналды.

Афро-кубалық джаз

Афрокубалық джаз, Латын джазының ең алғашқы түрлерінің бірі, афрокубалық клаве негізіндегі ырғақтарды джаз гармониясымен және импровизация техникасымен үйлестіреді. Афрокубалық джаз 1940 жылдардың басында кубалық музыканттар Марио Бауза мен Франк Грилло "Мачито" тобында, Нью-Йорк қаласында пайда болды. 1947 жылы бибоп өнерін жаңартқан Дизи Гиллеспи пен кубалық перкуссияшы Чано Позоның бірлескен жұмысы афрокубалық ырғақтар мен аспаптарды, ең әйгілісі конга және бонго, Шығыс жағалау джаз өнеріне енгізді. Джаз бен кубалық музыканың алғашқы үйлесімдері, мысалы, Гиллеспи мен Позоның "Мантека" және Чарли Паркер мен Мачитоның "Манго Мангуэ" шығармалары, көбінесе "Кубоп" деп аталатын, кубалық бибоптың қысқартылған түрі. Өзінің алғашқы онжылдықтарында афрокубалық джаз қозғалысы Кубаға қарағанда АҚШ-та күштірек болды.

Рок музыкасына әсері

Басист Рэнди Джексонның айтуынша, джаз фьюжн жанрында ойнау қиын. «Мен джаз-фьюжн таңдадым, өйткені кез келген музыканы орындай алатын ең жақсы музыкант болуға тырыстым. Мен үшін джаз-фьюжн – ойнау ең қиын музыка. Аспапта өте жақсы болу керек. Мысалы, бір уақытта бес темппен ойнау. Мен ең қиын музыканы орындағым келді, себебі егер мен мұны жасай алсам, онда меннің қолымнан барлығы келеді деп білемін». Прогрессивті рок, ұзақ сололарымен, әртүрлі ықпалдарымен, стандартты емес уақыт өлшемдерімен және күрделі музыкасымен джаз фьюжн сияқты музыкалық құндылықтарға ие. Прогрессивті рок пен фьюжн элементтерін біріктірген көрнекті мысалдар – Gong, King Crimson, Ozric Tentacles және Emerson, Lake & Palmer музыкалары. Джаз-рок фьюжннің техникалық қиын гитаралық сололары, бас сололары және сирек кездесетін, синкопталған барабан соққылары 1990-жылдардың басында техникалық бағытталған прогрессивті метал жанрына енгізіле бастады. Death metal тобы Atheist 1991 жылы «Unquestionable Presence» және 1993 жылы «Elements» альбомдарын шығарды, онда күшті синкопталған барабандар, уақыт өлшемдерін өзгерту, аспаптық бөлімдер, акустикалық интерлюдиялар және латын ырғақтары бар. Meshuggah 1995 жылы шыққан «Destroy Erase Improve» альбомымен халықаралық назар аударды. Cynic 1993 жылы «Focus» альбомымен эксперименталды death metal әсерімен джаз-фьюжннің күрделі, беймәлім түрін жазды. 1997 жылы Guitar Institute of Technology гитарисі Дженнифер Баттен «Jennifer Batten's Tribal Rage: Momentum» деген атпен «Momentum» – рок, фьюжн және экзотикалық дыбыстардың инструменталды қоспасын шығарды. Mudvayne джазға күшті ықпалға түседі, әсіресе бассист Райан Мартини ойнайды. Puya жиі американдық және латын джаз музыкасының ықпалын қамтиды. Тағы бір, көбірек ойлы, толығымен инструменталды прогрессивті джаз-фьюжн метал тобы Planet X 2000 жылы Тони МакАльпин, Дерек Шеринян (бұрынғы Dream Theater) және Вирджил Донатимен (Tribal Tech-тен Скотт Хендерсонмен бірге ойнаған) бірге «Universe» шығарды. Топ фьюжн стиліндегі гитаралық сололарды және синкопталған, сирек кездесетін барабан соққыларын металдың ауырлығымен үйлестіреді. Tech prog fusion metal тобы Aghora 1995 жылы құрылды және 1999 жылы Шон Малоун мен Шон Рейнерт, Cynic-тің бұрынғы мүшелерімен бірге жазылған, «Aghora» деген аттас алғашқы альбомын шығарды. Gordian Knot, Cynic-ке байланысты тағы бір эксперименталды прогрессивті метал тобы, 1999 жылы өзінің тұңғыш альбомын шығарды, ол джаз фьюжннан металға дейінгі стильдерді зерттеді. The Mars Volta джаз фьюжнмен күшті ықпалға түседі, барабан үлгілері мен аспаптық желілерде прогрессивті, күтпеген бұрылыстар қолданады. Өзбекстандық Fromuz прог-тобының стилі «прог-фьюжн» деп сипатталады. Ұзақ инструменталды джемдерде топ рок пен қоршаған орта музыкасының синтезінен джаз және прогрессивті хард-рок дыбыстарына ауысады.