Кіріспе

Гней Корнелий Сципион Кальвус (б.з.д. 211 жылы қайтыс болған) – б.з.д. үшінші ғасырындағы римдік генерал және мемлекет қайраткері. Ол Екінші Пуникалық соғыста маңызды рөл атқарды, Иберия түбегінің шығысында римдік үстемдік орнатты және Ханнибалға күш қосылуына кедергі келтіру үшін бірнеше Карфаген армияларын ұстап тұрды.

Отбасы

Гней Корнелий Сципион Кальвус Корнелий Сципиондер патриций әулетінің мүшесі болды. Оның әкесі Лүций Корнелий Сципион, б.з.д. 259 жылғы консул, 280 жылғы патриций цензоры Лүций Корнелий Сципион Барбатустың ұлы еді. Оның кіші інісі Публий Корнелий Сципион, 218 жылғы консул және әйгілі Сципион Африканның (Сципиондердің ең танымал өкілі) әкесі болды. Гней Корнелий Сципионды оның аралас туысы, тағы бір Гней Корнелий Сципионнан, оған Асина (есек) деген лақап ат қойылған және Бірінші Пуникалық соғыс кезінде екі рет консул болғаннан ажырату үшін Кальвус (шашсыз) деп атады.

Консулдық қызмет

222 жылы Гней Корнелий консул болып сайланды, ал оның әріптесі Марк Клавдий Марцелл болды. Екі консул да өз әскерлерін Цизальпин Галлиясының Инсубр тайпаларына қарсы жетектеді. Сципион Ацерра қаласын қоршады, ал Марцелл Кластидиумде Инсубрлермен шайқасты. Ацерра түскен соң, Сципион Медиоланға қарай жорық жасады, галлдарды қаладан шығарып, оларды жеңді. Ол қаланы жаулап алып, галлдарды римдіктерге бағынуға мәжбүр етті.

Екінші пунистік соғыс

Гней Корнелий Сципион Кальвус Екінші Пуникалық соғыста шайқасты. Ол Ханнибалмен тікелей кездеспесе де, оны жеңуге маңызды үлес қосты. Екінші Пуникалық соғыс басталғанда Гней кіші інісі Публийдің әскерінде легат қызметін атқарды, ол 218 жылғы соғыстың басталуында консул болған. 218 жылдан 211 жылы қайтыс болғанға дейін Испанияда карфагендіктерге қарсы күресті.

Ханнибалға қарсы жүріс

218 жылы Гней мен оның інісі Публийдің консулдық әскерімен бірге оңтүстік Галлиядағы гректердің Массилия қаласына келді. Сол жерден олар Ганнибалға және Карфагеннің Иберия түбегіндегі иеліктеріне қарсы әрекеттерді бастауды жоспарлады. Публийге Ганнибалдың солтүстік Галлияда екені хабарланды, сондықтан ол Рона өзенінің шығыс жағалауымен солтүстікке кавалерия күшін жіберді, ол нумидиялық жеңіл кавалерия күштерімен шайқасты. Ауыр шайқастан кейін олар нумидиялықтарды ығыстырып шығарды. Публий содан кейін бүкіл әскерін солтүстікке қарай Ганнибалмен шайқасу үшін аттандырды. Ал Ганнибал осы уақытта шығысқа қарай Альпі тауларына қарай жол тартты. Қарфагендіктердің тастап кеткен лагеріне келген Сципион Ганнибалдың үш күндік сапарда екенін біліп, әскерін ағасы Гнейдің басқаруымен Иберия түбегіне жіберуге шешім қабылдады, ал өзі Солтүстік Италияға қайтып, қорғаныс ұйымдастыруға кірісті.

Иберия түбегіне шабуыл жасау

Гней 20 000 жаяу әскерімен (2 римдік легион және 2 одақтас алаэ), 2200 атты әскері және 60 квинкеремесімен Массилиядан шығып, Испанияның шығысында Эмпорионға қонды. Эмпорион және Таррако грек қалалары римдіктерді құшақ жайып қарсы алды, ал Гней Эброның солтүстігіндегі Иберия тайпаларын өз жағына көшіруге кірісті. Ханнибал Эброның солтүстігіндегі жаңадан бағындырылған аймақты күзету үшін 10 000 жаяу әскері мен 1000 атты әскерімен белгілі бір Ханоны қалдырған еді, ол күшінде кемдік танытты. Оңтүстік Испаниядағы Карфаген армиясының басшысы Хасдрубал Барка оған көмекке шешім қабылдады және солтүстікке 8 000 жаяу әскері мен 1000 атты әскерімен аттанды.

Сисса шайқасы

Ханно, егер ол одан да көп күтсе, ибериялықтарды және Эбродан солтүстікке қарайғы барлық Карфаген аумағын жоғалтамын деп қорқып, Тарраконың солтүстігінде, Цисса немесе Кисса деп аталатын жерге жақын римдіктерге қарсы жорық жасап, шабуылдады. Ол ашық дала шайқасына түсті, онда ешқандай ерекше маневрлер немесе шабуылдар болған жоқ; әскерлер жай ғана қатарға тұрып, бетпе-бет кездесті. Екі есе көп болған римдіктерге қарсы Ханно оңай жеңіліске ұшырады, шайқаста 6000 әскерін жоғалтты. Одан әрі, римдіктер Карфаген лагерін, 2000 әскерді және Ханноның өзін басып алды. Лагерьде Ганнибалдың барлық мүліктері сақталған еді. Тұтқындардың арасында Иберияның беделді вождісі Индибилис те болды. Римдіктер сондай-ақ Цисса қаласын жаулап алды, бірақ римдіктердің көңіліне қарамастан, онда ешқандай құнды олжа табылған жоқ.

Эбро өзеніндегі шайқас

Б.з.д. 217 жылдың көктемінде Гней Эбро өзенінің сағасына жақын теңіз шайқасында 55 әскери кемеден (вероятно, квинкеремалар) тұратын флотқа басшылық етті. Оған қарсы шыққан 40 әскери кемеден тұратын Карфаген флоты римдік кемелердің күтпеген шабуылынан кейін толық жеңіліске ұшырады. Карфагендіктер 29 кемесінен және Иберия түбегі маңындағы теңіздерге бақылаудан айырылды. Бұл жеңіс римдіктердің соғысқа бейім Иберия халқы арасындағы беделін арттырды.

Дертоса шайқасы

215 жылдың басында римдіктер Гней мен Публий Сципион ағайындарының бірлескен басшылығымен Эбро өзенінен өтті. Хасдрубал өзінің далалық әскерімен солтүстікке қарай жорық жасады, содан кейін екі әскер Эбро өзенінің оңтүстік жағалауында, Дертоса қаласының қарсы бетінде кездесті. Әскерлердің мөлшері шамамен бірдей болды: Сципион ағайындарының 30 000 жаяу әскері мен 2 800 атты әскеріне қарсы Хасдрубалдың 25 000 жаяу әскері, 4 000 атты әскері және 20 піл болды. Хасдрубал өзінің ағасы Ганнибалдың қоршау тактикасын (Канна шайқасын қараңыз) қолдануға тырысты, бірақ римдік атты әскері тұғыр бергендіктен және ол тұзақты жаба алмағандықтан сәтсіз аяқталды. Сципион ағайындары Иберия тайпаларын бағындыру және Карфагендік иеліктерге шабуыл жасау саясатын жалғастырды. Далалық әскерінің көп бөлігін жоғалтқаннан кейін Хасдрубал Италияға теңіз арқылы жорықтап, Ганнибалға көмектесетін әскермен күшейтілуі керек болды. Осылайша, осы шайқаста жеңіске жетіп, Сципиондар Ибериядағы жағдайларын жақсартумен қатар, Италиядағы ахуалдың нашарлауын да болдырмады.

Жоғарғы Бетис шайқастары

212 жылы Сципион ағайындылары Кастулоны – маңызды кен қаласын және Ганнибалдың әйелі Имилке мекендеген жерді басып алды. Олар Кастуло мен Илугияда қыстады. Соңғы екі жылда Сципион әскерінің қатары жоғалтулар мен жаулап алынған аумақтарды күзету қажеттілігінен азайды. Сондықтан ағайындылар өздерінің негізгі армиясын 40 000 адамға жеткізу үшін шамамен 20 000 кельт-ибериялық жалдамалы сарбазды жалдады. Артында үлкен әскерімен, карфагендік қолбасшылардың бірінен-бірі шалқап орналасқанын байқаған Сципион ағайындылары күштерін бөлуге шешім қабылдады. Публий римдік және одақтас әскерлерімен Кастуло маңында Маго Баркаға шабуыл жасады, ал Гней римдіктердің үштен бірін және барлық жалдамалы сарбаздарды алып, Хасдрубал Баркаға шабуылдады. Бұл стратегия бірнеше күннің ішінде екі шайқасқа әкелді: Кастуло шайқасы және Илорка шайқасы.

Кастуло шайқасы

Публий Кастулоға жақындағанда, Масинисса басқаратын нумидиялық жеңіл ат әскері оны күні-түні мазалады. Индибилис 7500 ибериялықпен оның кері шегіну жолына келе жатқанын естігенде, Публий Магоға қарсы тұрудың орнына, ибериялық басшыға шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол 2000 әскерін легат Тиберий Фонтейдің басқаруына қалдырып, Масиниссаның ат әскерінен жасыру үшін түнде жорыққа шықты және таңертең ибериялықтарға шабуыл жасады. Ол Индибилис пен оның әскерін дайындықсыз ұстап алды және сандық артықшылығымен салдарынан үстемдікке ие бола бастады. Ибериялықтар Масинисса келгенше римдіктерді тоқтатып тұруға үміттенді. Нумидиялық ат әскері қапталынан шабуыл жасағанда, римдіктердің ибериялықтарға жасаған шабуылы әлсіреп кетті. Сосын Маго мен Гасдрубал Гиско біріккен әскерлерімен келді. Римдіктер қаһарлы шайқас салғаннан кейін, Публий мен көптеген серіктері даладан қаза тапты, ал қалғандары қашқа жол тартты. Маго нумидиялықтарға Хасдрубал Барканың орналасқан жеріне бет бұрудан бұрын, өлгендердің мүліктерін тонауға уақыт берді. Аз ғана римдік аман қалғандар Фонтейдің лагеріне жетуге мүкіндік алды.

Илорка шайқасы

Гней Сципион мақсатына бірінші жетті. Хасдрубал Барка шайқастан бас тартып, бекіністі лагерінде қалды, содан кейін ол Гнейден дезертир болуы үшін кельт-ибериялық жалдамалы әскерлерге пара берді. Бұл Хасдрубалдың әскерінің Гнейдің әскерінен көп болуына әкелді. Дегенмен Хасдрубал уақытын күтіп, римдіктермен кез келген шайқастан аулақ болды. Гней, сандық артықшылығын жоғалтқаннан кейін, Маго мен Гасдрубал Гиско әскерлерімен келгеннен соң солтүстікке шегінуге шешім қабылдады. Римдіктер лагерьтен шығып, оттарын жандырып, түнде Эброға қарай жол тартты. Нумидиялықтар оларды келесі күні тауып алды; олардың шабуылдары римдіктерді Илорканың жанындағы төбеде түнге дайындалуға мәжбүр етті. Біріккен Карфаген әскерлері түнгі уақытта келді. Жер тасты болғандықтан, римдіктер жүктері мен ер-тұздықтарымен қорғаныс қабырғасын жасауға тырысты. Карфагендіктер осылайша жасалған бекіністі оңай басып алып, Гнейдің әскерін талқан етті.

Өлім

Гней Илорка шайқасында, оның уақытша лагерін басып алған карфагендіктермен шайқас кезінде қаза тапты. Оның өлімі Сципиондердің карфагендіктерге қарсы соғысын аяқтаған жоқ. Оның жүрегі туыс Публий, Ханнибалға қарсы күресте және Иберия түбегінде римдік үстемдік орнатуда одан да маңызды рөл атқарды.

Ұрпақтар

Оның ұлы Публий Корнелий Сципион Насика (ұзын мұрны үшін Насика деп аталған), б.з.б. 191 жылы консул болған. Ол – алғашқы Сципион Насика және Сципионалардың Насика тармағын құрған. Сципион Насиканың ұлы, тағы бір Сципион Насика (Коркулум лақап атымен белгілі, толық аты Публий Корнелий П.ұ. Г.а. Сципион Насика Коркулум), Сципион Африканның үлкен қызы, екінші туысы Корнелия Африкана Майорға үйленді, осылайша екі әулетті біріктірді. Олардың еркек ұрпақтары кем дегенде б.з.б. 46 жылға дейін, Меттелл Сципион тұлғасында (ол Цецилий Меттелл отбасына асырап алынған) жалғасты.