Кіріспе

Римнің жетінші және соңғы патшасы Люций Тарквиний Супербус (б.з.д. 495 жылы қайтыс болды) – Римнің жетінші және соңғы патшасы, 25 жыл патшалық құрған, Рим Республикасының құрылуына әкелген халық көтерілісіне дейін билік еткен. Ол көбінесе "Супербус" (лат. "мақтаншақ, жоғарыпарсы, үлкендікпен") деген латын сөзінен шыққан "Мақтаншақ Таркин" деген атпен танымал. Патшалық кезең туралы ежелгі деректер тарих пен аңызды араластырады. Таркиннің Римнің бесінші патшасы Люций Тарквиний Прискстің ұлы немесе немересі болғаны және ол әйелі мен ағасын өлтіріп, ал одан кейін Сервий Туллиді өлтіру арқылы таққа отырғаны айтылады. Оның билеуі монархияны жоюға негіз болған тирандық ретінде сипатталған.

Өмірбаян

Ең көне дереккөздер, мысалы, Квинт Фабий Пиктордың жазбалары, Таркиннің Таркин Присктың ұлы екенін айтады, бірақ қазіргі тарихшылар бұл дәстүрлі хронология бойынша "мүмкін емес" деп санайды, яғни ол Присктың немересі болуы мүмкін немесе дәстүрлі хронологияның өзі "сенімсіз". Оның анасы Танакиль болған деседі. Танакиль күйеуінің Анкус Марций қайтыс болғаннан кейін Рим патшалығына мұрагерлік етуін ұйымдастырған. Марцийдің ұлдары кейіннен 579 ж.б.д. қарт Таркинды өлтіруге қастандық жасағанда, Танакиль өзінің ұлдары мен немерелерінен гөрі Сервий Туллиді таққа отырғызды. Этруск дәстүріне сәйкес, Сервий Туллиймен теңестірілетін батыр Макстарна Гней Таркин атты римдікті жеңіп, өлтіріп, Целий мен Аулус Вибенна ағайындаларын тұтқындықтан босатқан. Бұл Таркин Ақсақалдың ұлдары тақты қайтарып алуға жасаған, әйтпесе ұмытылып кеткен әрекетті еске түсіруі мүмкін. Династиялық тартыстардың алдын алу үшін Сервий өзінің қыздарын, тарихта Туллия Ұлы және Туллия Кіші деп белгілі, болашақ патша Луций Тарквиний Суперб пен оның інісі Аррунсқа үйлендірді. Таркиннің әпкесі Таркиния Маркус Юний Брутқа үйленді және кейіннен Рим патшалығын құлатуға жетекшілік еткен Люций Юний Бруттың анасы болды. Ұлы әпкесі Туллия Ұлы мінезі жұмсақ болғанмен, амбициялы Таркинге тұрмысқа шықты. Кіші әпкесі Туллия Кіші одан да жанкешті болды, бірақ оның күйеуі Аррунс сондай емес еді. Ол оны жек көріп, Таркинмен бірге Туллия Ұлы мен Аррунсты өлтіруге сөз байласты. Әйелдері өлтірілгеннен кейін Таркин мен Туллия үйленді. Олардың үш ұлы болды: Тит, Аррунс және Секст, сондай-ақ Тускулум князі Октавий Мамилиусқа үйленген қызы Таркиния.

Сервий Туллийдің құлдырауы

Тюлия күйеуін өзінің орнын көтеруге ынталандырды, соңында оны әкесі Сервийді биліктен тайдыруға көндірді. Таркин патриций сенаторларының қолдауын іздеді, әсіресе Таркин Ескінің тұсында сенаторлық шенге көтерілген әулеттердің қолдауын. Ол оларға сыйлықтар берді және Сервий патшаны сынады. Біраз уақыттан соң Таркин таққа отыруға дайын екенін сезінді. Ол қарулы адамдар тобымен сенат үйіне барып, таққа отырып, сенаторларды өзіне келуге шақырды. Содан кейін ол сенаторларға Сервийдің құлдың ұлы екенін, Рим патшаларын сайлау дәстүрі бойынша сенат пен халық оны сайламағанын, әйелдің хиле-салдары арқылы патша болғанын, Римнің қарапайым халқын байларға қарағанда артық көріп, кедейлерге бөлу үшін жоғары сыныптардың жерін тартып алғанын, халықтың қызғанышын ояту үшін жоғары сыныптардың байлығын ашықтау үшін санақ жүргізгенін айтты. Туллия керуенінде сенат үйіне келді, ол күйеуін патша деп бірінші болып құттықтады. Бірақ Таркин халық оған зорлық-зомбылық көрсетуі мүмкін деп уайымдап, үйіне қайтуын бұйырды. Ол Урбиан төбесіне қарай келе жатқанда, оның мінешісі патшаның көшеде жатқан денесін көргенде қорқып, кенеттен тоқтады. Бірақ Туллия өзі тізгінді ұстап алып, арбасын әкесінің денесінің үстінен өткізді. Патшаның қаны арбаға шашырап, Туллияның киімдерін бояды, содан кейін ол үйіне қастандықтың қорқынышты ескерткішін алып келді. Туллия өлген патшаны ұятқа қалдырған көше кейін Викус Склератус, Ялаңдық көшесі деп аталды. Ол қызын латын басшыларының ең беделдісі – Октавий Мамилий Тускулумға беріп, күшті одақтас тапты. Билік басында ол римдіктер мен латын қалалары арасындағы байланыстарды талқылау үшін латын басшыларын жинады. Кездесу Ферентина құдайына арналған тоғайда өтті. Кездесуде Турн Хердоний Таркиннің мақтандығына қарсы шығып, өз елдестерін римдік патшаға сенім артудан сақтандырды. Таркин кейін Турнның қызметшісіне қожайынының үйінде көптеген қылыштарды сақтауға пара берді. Таркин латын басшыларын жинап, Турнды өзін өлтіруге тырысқан деп айыптады. Латын басшылары Таркинмен бірге Турнның үйіне барды, ал қылыштар табылғаннан кейін латынның кінәсі тез анықталды. Турн басына ағаштан жасалған қоршау орнатылған, оған тас лақтырылған, сонда ол суға батып, көз жұмды. Содан кейін латын басшыларының кездесуі жалғасты, және Таркин оларды Риммен келісімді жаңартуға, оның жаулары емес, одақтастары болуға көндірді. Латын әскерлері белгілі бір күні тоғайға келіп, Рим әскерімен бірігіп, біртұтас әскери күш құруға келісті. Содан кейін Таркин Волскилерге қарсы соғыс бастады, бай Суэса-Пометия қаласын басып алды. Ол жеңісті тойлап, олжасымен Ескі Таркин уәде берген Юпитер Оптимус Максимустың ғибадатханасын салуға кірісті. Содан кейін ол Риммен келісімді қабылдамаған латын қалаларының бірі – Габимен соғысқа кірісті. Қаланы күшпен басып ала алмағандықтан Таркин басқа амалға жүгінді. Оның ұлы Секст әкесінің зорлық-зомбылық көрсеткеніндей етіп, қанды іздермен қапталып, Габиге қашып келді. Қала тұрғындары оған әскерлерін басқаруды сеніп тапсырды, ол халықтың толық сенімін қондырғаннан кейін, қаланы қалайша өзіне тапсыру керектігін білу үшін әкесіне хабаршы жіберді. Патша бағында серуендеп жүргенде, хабаршыға жауап бермей, таяғымен ең биік боялғыштардың басын қиды. Секст бұл нені білдіреді: ол Габидің барлық басшыларын өлтіріп немесе жалған айыппен қуды, содан кейін қаланы бағындыруға мәжбүрлеу қиындық тудырмады. Таркин Эквилермен келісімге келді және Рим мен этрусктер арасындағы бейбітшілік шартын жаңартты. Fasti Triumphales бойынша, ол сабиндерге қарсы жеңіске жетіп, Синия және Киркей қалаларында римдік колонияларын құрды. Римде Таркин Форумға қарап тұрған Тарпеялық жартастың төбесін тегістеп, Капитолий төбесіндегі Юпитер Оптимус Максимустың ғибадатханасына жол ашу үшін көптеген ежелгі сабин ғибадатханаларын алып тастады. Ол цирктегі орындықтарды қатарға бөліп, Римнің ең үлкен канализациясы – Cloaca Maxima-ны қазуды тапсырды. Бір аңыз бойынша, Таркинге Кумалық Сибилла келіп, оған пайғамбарлықтардың тоғыз кітабын өте қымбат бағаға ұсынды. Таркин бірден бас тартты, ал Сибилла тоғызыншылардың үшін өртеп жіберді. Содан кейін ол оған қалған кітаптарды да сол бағамен ұсынды. Ол ойланып, қайтадан бас тартты. Сибилла оған қалған үш кітапты бастапқы бағамен ұсынудан бұрын тағы үш кітапты өр...

Төңкеріс және жер аударылу

509 жылы Рим халқының наразылығын тудырған Тарквиний Рутулийге қарсы жорыққа шықты. Рутулийлер сол кезде өте бай халық болғандықтан, Тарквиний жеңістен кейін алатын олжа арқылы халқының ашуын басуға ниеттенді. Ардея қаласын шабуылмен алуға сәтті болмағандықтан, патша қаланы қоршауға бел буды. Әскердегі жас ақсүйектер шайқас перспективасының жоқтығынан ішіп-жеп, мақтана бастады. Әйелдерінің адалдығы туралы әңгіме қозғалғанда, Луций Тарквиний Коллатин өзінің жұбайы ең адал екенін мәлімдеді. Олар серіктерімен бірге бірін-бірінің үйіне жасырын барып, барлық әйелдердің көңіл көтеріп отырғанын көрді, тек Коллатиннің әйелі Лукреция ғана үй шаруасымен айналысып жатқан еді. Лукреция ханзадаларды құрметпен қарсы алды, ал оның сұлулығы мен ізгілігі патша ұлы Секст Тарквинийге, Коллатиннің туысына, құштарлық сезімін оятып жіберді. Бірнеше күннен кейін Секст Коллатияға оралып, Лукрециядан өзін оған беруін өтінді. Ол бас тартқанда, ол оған берілмесе, өлтіретінін айтып қорқытты және оны құлмен зина жасаған жерде тапқандай болып көрсетіп, осы себеппен адал емес Лукрецияны өлтіретінін мәлімдеді, күйеуінің туысы ретінде жазасын өтейтінін айтты. Лукреция күйеуін Секст қорқытқан ұяттан сақтау үшін оның қалауына бойысқан. Бірақ ол лагерьге кеткеннен кейін, Лукреция күйеуі мен әкесіне хабар жіберіп, болған жағдайды толық айтып берді және Секстусты өзін зорлағаны үшін айыптады. Отбасының жалбауына қарамастан, Лукреция Коллатинге сатқындық жасады деген күдік тумауы үшін өзін-өзі пышақтап өлтірді. Оның қайғыға батқан күйеуі, қайын атасы Спурий Лукреций Триципитин және серіктері Люций Юний Брут пен Публий Валерий патшаны және оның отбасын Римнен қууға ант берді. Брут Целерестің трибуны ретінде патшаның жеке күзетшілерінің басшысы болды және Рим комициясын шақыруға құқылы болды. Ол солай істеді, халықтың наразылықтарын, патшаның билікті теріс пайдалануын баяндап, Лукрецияның зорлануы туралы әңгімемен халықтың ашуын қоздырып, комицияларды патшаның билігін жоюға және оны жер аударылуға жіберуге көндірді. Туллия халықтың наразылығынан қорқып қаладан қашып кетті, ал Секст Тарквиний, оның ісі ашылғаннан кейін, Габииге қашып, римдік гарнизонының қорғанына үміттенді. Алайда, оның бұрынғы әрекеттері оған көптеген жауларды әкелді және ол көп ұзамай өлтірілді. Патшаның орнына комиция жүздіктер екі консулды сайлауды шешті. Қала префекті Лукреций Брут пен Коллатинды бірінші консулдар етіп сайлады. Көтеріліс туралы хабар патшаға жеткенде, Тарквиний Ардеяны тастап, Этруриядағы одақтастарынан қолдау сұрады. Вей және Тарквиний қалалары патшаның әскеріне қосылу үшін өз әскерлерін жіберді, ол Римге жорыққа дайындалды. Осы уақытта Брут қайтып келе жатқан әскерді қарсы алу үшін күш жинады. Күтпеген жағдаймен, Брут әріптесі Коллатиннен консулдықтан бас тартуын және Тарквиний есімін тасығандықтан жер аударылуға кетуін талап етті. Осыдан таң қалған Коллатин оның сөзін орындады, ал оның орнына қайын атасы сайланды. Осы арада патша жеке мүлігін қайтаруды сұрағандай болып сенатқа елшілер жіберді, бірақ шын мәнінде Римнің жетекшілерін бұзуға тырысты. Бұл жоспар ашылғаннан кейін, кінәлілер консулдардың бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Брут өзінің екі ұлы Титус пен Тиберийді құлыққа қатысқандары үшін өлім жазасына кесуге мәжбүр болды. Брут Лукрецийді қала басшылығына қалдырып, патшамен шайқасқа шықты. Сильва-Арсия шайқасында римдіктер патша мен оның этруск одақтастарынан қиын жеңіске жетті. Екі тарап та ауыр шығынға ұшырады: консул Брут пен оның туысы Аррунс Тарквиний бір-бірімен шайқаста қаза тапты. Осы сәтсіздіктен кейін Тарквиний Клузиум патшасы Ларс Порсенаға көмек сұрады. Порсенаның Римге шабуылы және римдіктердің батыл қорғанысы аңызға айналды, бұл көпірдегі Гораций және Гай Муций Скаэволаның батырлығы туралы әңгімелерге әкелді. Порсенаның Римге кіргені немесе тоқтатылғаны туралы әртүрлі мәліметтер бар, бірақ қазіргі зерттеулер оның кері қайту алдында қаланы қысқа уақытқа басып алғандығын көрсетеді. Бірақ бұл әрекеті құлатқан Рим патшасына көмектеспеді. Тарквинийдің Рим патшалығын қайтаруға жасаған соңғы әрекеті б.з.д. 499 немесе 496 жылы болды, ол күйеу баласы Октавий Мамилиусты, Тускулум диктаторын, латын әскерінің басында Римге шабуыл жасауға көндірді. Рим әскерін диктатор Альбус Постумий Альбус және оның ат шебері Тит Эбутий Эльва басқарды, ал қарт патша және оның соңғы ұлы Тит Тарквиний, римдік жер аударылғандар тобымен бірге латындықтармен бірге шайқасты. Шайқас тағы да қиын болды және шартты жеңіспен аяқталды, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Мамилиус қаза тапты, ат шебері ауыр жарақат алды, ал Тит Тарквиний өмірінен қиындықпен құтылды. Бірақ соңында латындықтар шайқас алаңынан қашып кетті, ал Рим тәуелсіздігін сақтап қалды. Латындықтардың жеңілісінен және күйеу баласының өлімінен кейін Тарквиний Кумадағы Аристодем сарайына барып, 495 жылы қайтыс болды.

Қазіргі бейнелеулер

Уильям Шекспир өзінің "Лукрецияны зорлау" атты ұзын поэмасында Таркиннің құлдырауына әкелген оқиғаларды сипаттаған. Ол сондай-ақ өзінің пьесаларында, "Тит Андроник", "Юлий Цезарь", "Кориолан", "Макбет" және "Цимбелин" шығармаларында Таркинге сілтеме жасайды. 1765 жылы Патрик Генри 1765 жылғы мөртаңбалық заңға қарсы Вирджиния Буржуаларының палатасында сөз сөйледі. Сөзінің соңында, риторикалық әрекет ретінде, король Георг III-ті және оның жауларының қолынан құлаған әртүрлі тарихи тұлғаларды, соның ішінде Карл I, Цезарь және кейбір деректерде Таркинды салыстырды. "Биік гүлдер синдромы" деп аталатын мәдени құбылыс, онда ерекше қабілеттері бар адамдар өз жетістіктері үшін шабуылға ұшырайды немесе ашуланып, ренжіседі, Ливийдегі эпизодтан бастау алады, онда Таркин өзінің ұлы Секстусқа Габи қаласын әлсірету үшін оның жетекші адамдарын жоюды бұйырған екен. Ең биік гүлдердің басын кесу метафорасы арқылы, білмейтін елшіні пайдалану мотиві Геродоттан алынған болуы мүмкін, оның тарихында гүлдердің орнына бидай басқағы туралы ұқсас оқия бар. Ливийдің оқиғаға қатысты нұсқасы Киркегордың "Қорқыныш пен діріл" еңбегінде кездеседі. Бенджамин Бриттен 1946 жылы шығарған "Лукрецияны зорлау" камералық операсында осы кейіпкерді пайдаланған. Таркин Рик Риорданның "Аполлонның сынақтары" сериясының төртінші кітабында да кездеседі. Ол Сибиллин кітаптарын қайта жазуға тырысқан жартылай құдайларға шабуыл жасайтын зомби патша ретінде бейнеленген. Таркин Супербус Клэр Луис Беннеттің "Checkout 19" романының кейіпкері.

Ежелгі дереккөздер

Галикарнас Дионисий, Рим археологиясы (Рим тарихының бастаулары). Тит Ливий (Ливий), Рим тарихы. Гай Плиний Секунд (Плиний Ескі), Табиғи тарих. Мавр Сервий Гоноратий (Сервий), Вергилийдің Энеидасына түсініктемелер.