Катилина: Рим саяхатшысы және қастандықтар тарихы

Кіріспе

Рим саясаткері, сенатор және сарбаз (б.д.д. 108–62 ж.)

Люций Сергий Катилина (б.д.д. 108 – 62 қаңтар), ағылшын тілінде Катилин (/kætəlaɪn/) деп аталатын, Рим саясаткері және сарбазы, 63 ж.б.д. Рим мемлекетінің билігін күшпен басып алуға жасалған сәтсіз әрекет – Катилиндік қастандықты ұйымдастырғаны үшін танымал. Ежелгі патрицийлік отбасында дүниеге келген ол Сулланың азаматтық соғысы кезінде Суллаға қосылып, Сулланың саяси қарсыластарын тазалаудан пайда көріп, байлыққа ие болды. 60 жылдардың басында ол претор, содан кейін Африканың губернаторы (б.д.д. 67–66 жж.) қызметін атқарды. Римге оралғаннан кейін консулдыққа үміткер болуға тырысты, бірақ одан бас тарды; содан кейін Африкадағы жемқорлық және Сулланың тыйымдары кезіндегі (б.д.д. 83–82 жж.) әрекеттеріне қатысты заңдық шақырулармен қиналып, қиын жағдайға түсті. Рим саясатындағы ықпалды достарының қолдауымен барлық айыптан ақталған ол б.д.д. 64 және 63 жылдары екі рет консулдыққа түсті. Рим Республикасының азаматтар жиналысында консулдыққа сайлана алмағаннан кейін, ол консулдықты күшпен басып алу үшін қастандық жоспарын жасады, кедей ауыл тұрғындары, Сулланың ардагерлері және саяси мансабы тоқтап қалған басқа да сенаторларды біріктірді. Красс 63 ж.б.д. қазан айында консулдардың бірі Цицеронға Этруриядағы қарулы көтерілістерді қамтитын төңкеріс әрекеті туралы хабарлады, бірақ Катилиннің қатысуы туралы дәлелдер қараша айына дейін анықталмады. Ол қаладан шығып, бүлікшілерге қосылды. 62 ж.б.д. қаңтар айының басында Пистория (қазіргі Тосканадағы Пистоя) маңында көтерілісші әскердің басында Катилина республикалық күштерге қарсы шайқасқа түсті. Ол қаза тауып, әскері талқандалды. Катилиннің есімі өлімінен кейін өткен жылдары сәтсіздікке ұшыраған және опасыздыққа толы бүліктердің символына айналды. Саллюст өзінің «Беллум Катилина» атты конспирация туралы монографиясында Катилинді республиканың моральдық құлдырауының символы ретінде бейнеледі.

Отбасылық негіздер

Катилина ежелгі патрициялық Сергия әулетінің мүшесі болды, олар Троялық Энейдің серігі Сергестустен тараған деп есептеді. Саллюст оны абыройлылардың бірі болғанын айтса да, бұл консулдық тамырға байланысты екенін білдіреді, бірақ нақты мәліметтер белгісіз: Сергия әулетінің ешбір өкілі б.з.д. 429 жылы Гней Сергий Фиденас Коксоның екінші консулдығынан бері консул болған емес; бірнеше Сергийлер консулдық трибунатта қызмет еткен, бірақ соңғысы б.з.д. 380 жылы болған. Катилинаның нақты туған жылы белгісіз. Оның атқарған лауазымдарынан ол б.з.д. 108 жылдан кешікпей туған, немесе патрицийлер плебейлерге қарағанда екі жыл ертерек лауазымдарға тағайындалу құқығына ие болса, б.з.д. 106 жылы туған болуы мүмкін. Катилинаның ата-анасы Луций Сергий Силус және Беллиена болды. Оның әкесі аристократия стандартымен кедей болды. Оның анасының інісі б.з.д. 105 жылы претор болып қызмет еткен; ал бұрын Катилинаның бес атасы – Марк Сергий Силус – б.з.д. 197 жылы Екінші Пуникалық соғыс кезінде претор ретінде ерекше көзге түскен.

Ерте мансап

Әлеуметтік соғыс кезінде Катилина Гней Помпей Страбонның ұлы – әйгілі Помпей және Цицеронмен бірге қызмет етті. Оның нақты лауазымы тіркелмеген. Бұл туралы Аскулум жазуында айтылған, ол бір кезде Римдегі белгісіз қоғамдық ғимараттың қабырғасына қадалған қола тақташа, онда Помпей Страбонның кеңесінің (consilium) мүшелерінің есімдері тіркелген, ол әскеріндегі бірнеше көмекшілерге азаматтық берген кезде; сол жерде Луций Сергий есімі айтылады, ол, әрине, Катилина болған. Ол Гай Марийдің немере қызының бірі – Гратидия есімді әйелге үйленді. Сулланың азаматтық соғысы кезінде Катилина 82 ж.б.д. соллалар тарапына қосылып, лейтенант болып қызмет етті. Көптеген ежелгі дереккөздерде айтылғандай, ол Сулланың проскрипциялары кезінде ағасы мен екі жекжат ағасын (әйелінің ағасы және әпкесінің күйеуі) өлтіріп, байлыққа кенелген. Цицерон оны Квинт Лутаций Катулдың әкесі Катилиннің әйелінің ағасы Марк Марий Гратидианнан, Катулдың әкесінің өліміне себеп болған прокурордан кек алуға көмектескен деп айыптады. Цицеронның 63 ж.б.д. консулдыққа қарсылас кандидат болған Катилинге қарсы науқандық сөйлеуінде, Катилина Гратидианның басын шауып, содан кейін оны Яникулумнан Суллаға дейін қала арқылы алып өткені айтылады; кейінгі деректерде бұл оқиға әшекейленген, Катилинаның Гратидианға қатысты тегіссіз қатыгездік жасағаны сипатталған, бұл туралы Ливий, Валерий Максим, Лукан және Флор сияқты кейінгі дереккөздерде жазылған. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылар Катилинаның Гратидианның өліміне тікелей қатысқандығына күмән келтіреді, оны тек көмекші рөлде қарастырады, ал кінәны Катулға жатқызып, Катилинаның қатысы туралы әңгімені Цицеронның саяси жаласымен байланыстырады. Дегенмен, Катилина Сулланың проскрипцияларынан пайда тапқан, ықтимал, мүліктерді нақты құнынан әлдеқайда арзанға сатып алған, ал Сулланың диктатурасының соңында ол бай адамға айналды. 73 ж.б.д. ол зинақорлық үшін сотталған болуы мүмкін – apud pontifices (судьялар ретінде понтификтер алдында) – Цицеронның әйелі Терентияның жарты қарындасы Фабия есімді Весталь қызымен. Фабияның сотқа тартылуына дәлелдер бар болғанымен, Катилинаның сотқа тартылуын тек Орозий ғана айтады. Қылмысқа кінәлі деп танылса, ол киелілікті жеңілтектеп жасағаны үшін өлім жазасына кесілмек еді. Катилинаның досы Катул – әрине, сот төрағасы және әрине, понтификтердің бірі – және басқа бұрынғы консулдар Фабияға көмектесу үшін жиналды, және, мүмкін, Катилина да сотталған болса, олардың ақталуын қамтамасыз етті. Катилина мен Цицерон "құтылып қалған болуы керек"; Катилина, өз тарапынан, өзін Катулдың алдындағы борышкер деп есептеді.

During the Social War, Catiline served under Gnaeus Pompeius Strabo, along with Strabo's son – the more famous Pompey – and Cicero. His specific title was not recorded. This is recorded on the Asculum Inscription, a bronze tablet which was once nailed to the wall of an unknown public building in Rome, which records the names of Pompeius Strabo's council (consilium) when he granted citizenship to several auxiliaries in his army; a Lucius Sergius is mentioned there, almost certainly Catiline. He married a woman named Gratidia, one of Gaius Marius's nieces. During Sulla's civil war, Catiline joined with the Sullans in 82 BC and served as a lieutenant. According to many of the ancient sources, he made himself wealthy during the Sullan proscriptions by killing his brother and two of his brothers in law (one brother of his wife and one husband of his sister). Cicero accused him of helping Quintus Lutatius Catulus avenge himself upon Catiline's wife's brother, Marcus Marius Gratidianus, the prosecutor who had caused the death of Catulus' father. Cicero's account – given in a campaign speech attacking Catiline, who was a rival candidate for the consulship of 63 BC, – has Catiline beheading Gratidianus and then carrying the head through the city from the Janiculum to Sulla at the Temple of Apollo; later accounts embellish the tale, describing Catiline as engaging in gratuitous cruelties against Gratidianus, as described in later sources such as Livy, Valerius Maximus, Lucan, and Florus. Some modern historians doubt Catiline was involved in Gratidianus' death except perhaps in an auxiliary role, placing blame instead on Catulus and attributing the story of Catiline's involvement to Ciceronean political slander. Regardless, Catiline did engage in profiteering from the Sullan proscriptions, likely purchasing estates for fractions of their true value, and by the end of Sulla's dictatorship, he had become a rich man. In 73 BC, he may have been prosecuted for adultery – apud pontifices (before a panel of pontiffs as judges) – with a Vestal Virgin named Fabia, a half sister of Cicero's wife Terentia. While evidence for Fabia's prosecution is clear, only Orosius mentions Catiline's prosecution. Conviction would have led to execution for sacrilege. Catiline's friend Catulus – probably the president of the court and definitely one of the pontiffs – and other former consuls rallied to help Fabia, and possibly Catiline if he too was prosecuted, securing their acquittals. Catiline and Cicero "must have been relieved"; Catiline, for his part, regarded himself in Catulus' debt.

Консулдыққа ұмтылыстар

Катилина б.з.д. 68 жылға дейін претор қызметін атқарды; Т.Р.С. Брутонның «Рим Республикасының магистраттары» еңбегінде оның преторлық қызметі дәл б.з.д. 68 жылға белгіленген. Содан кейін ол екі жыл бойы Африканың пропреториандық губернаторы болып қызмет етті (б.з.д. 67–66 жылдар). Б.з.д. 60-жылдардың ортасында Катилина б.з.д. 71 жылы консул болған Гней Ауфидий Оресттің бай және әдемі қызы Аурелия Орестиллаға үйленді; бұл оның екінші некесі болды. Саллуст оның мұны ақша үшін емес, тек оның сұлулығы үшін жасағанын айтады, бұл римдіктер үшін ар-ұятсыздық саналды. Кейінірек Цицерон «Катилинар» сөздерінде Катилина бірінші әйелі мен Орестилланың ұлын өлтіріп, осы некеге орын жасағанын мәлімдеді; ол сондай-ақ «In toga candida» еңбегінде Орестилланың Катилинаның өзінің заңсыз қызы екенін айтты. Цицеронның бұл айыптамалары «бетке алып қалуға болмайды және олар Катилинаның отбасы тарихынан гөрі римдік айыптамаларындағы типостық тақырыптар мен жала жабу туралы көбірек мәлімет береді».

66 ж. сайлау және сот

66 ж.б. Римге оралғаннан кейін Африка елшілері оның басқарудағы кемшіліктеріне наразылық білдірді. Катилин де консулдыққа үміткер болуға тырысты, бірақ төрағалық етуші судья оның кандидатурасын қабылдамады. Саллюст пен Цицерон оның үміткерлігін қабылдамау себебін жақын арада өтетін қорқыныш сот процесімен байланыстырады, бірақ бұл шешім б.з.д. 65 жылғы консулдық сайлаулармен де байланысты болуы мүмкін: Катилин Римге оралғанға дейін бірінші консулдық сайлау өтті, бірақ сайланған екі адам да пара алу айыбымен сотталғаннан кейін қызметтен алынды; Катилин оралғаннан кейін өткен екінші сайлауда бұрынғы кандидаттар (сотталғандардан басқа) қатысып, екі басқа консул сайланды. Катилиннің кандидатурасы қорқыныш сот процесіне байланысты емес, бірінші сайлауда үміткер болмағандықтан қабылданбауы мүмкін. 65 жылғы сайлаудан кейін ежелгі дереккөздер «Бірінші Катилинарлық қастандық» деп аталатын оқиға туралы қайшылы мәліметтер келтіреді, онда Катилин (Светонийдің баяндауынан басқа) бірінші сайлаудан шеттетілген консулдық кандидаттарымен бірге консулдықты күшпен қайтарып алу үшін сөз байласты. Кейбір мәліметтерде Катилиннің өзі консулдыққа ие болуы керек еді. Дегенмен, осы күдікті қастандықтың күні – 5 ақпан ешқандай оқиғасыз өтті. Қазіргі ғалымдардың көпшілігі бұл «Бірінші Катилинарлық қастандық» ойдан шығарылған деп санайды. Сол жылдың соңында, 65 жылдың екінші жартысында (17 шілдеден кейін), Катилин губернаторлық қызметін атқару кезінде сыбайлас жемқорлыққа қатысы барлығы үшін сотқа тартылды. Сот процесін Публий Клодий Пулхер басқарды, бірақ Катилиннің қорғауын көптеген беделді бұрынғы консулдар, соның ішінде 65 жылғы консулдың бірі (екінші сайлауда жеңген) өз мойнына алды (сол консул да Катилиннің күдікті төңкеріске қатысқандығы туралы қауесеттерді жоққа шығарды). Клодий, айыптаушы ретінде, Катилинге көмектесу үшін Катилиннің пайдасына шешім қабылдауы мүмкін жағымды қазылар алқасын таңдаған болуы мүмкін. Бірақ Клодийдің сот процесін әдейі ақтару үшін манипуляция жасаған-жасамағаны туралы ғалымдардың пікірі екіге бөлінген. Ақырында, қазылар алқасы – сенаторлар, эквиттер және трибуни aerarii – бөлінді: сенаторлар кінәлі деп таныды, ал соңғы екі топ ақтап жіберді. Цицерон, әлі Катилинмен байланысын үзбеген, осы сотта Катилиннің қорғауын қарастырды, бірақ ақырында оны қорғамауға шешім қабылдады; Катилиннің адвокаты белгісіз.

Upon his return to Rome in 66 BC, embassies from Africa protested his maladministration. Catiline also attempted to stand for the consulship, but his candidacy was rejected by the presiding magistrate. Sallust and Cicero attribute the rejection to an imminent extortion trial, but this decision may have been made in terms of the contested elections for the consulship of 65 BC: before Catiline's return to Rome, the first consular elections were held but both men elected were deposed after they were both convicted of bribery; the second elections, after Catiline's return, were held with the same candidates – the two convicts excepted – returning two different consuls. Catiline's candidacy could have been rejected not due to expectations of an extortion trial, but rather for the mere fact that he was not a candidate in the first election. Following the elections, early in 65 BC, the ancient sources give contradictory descriptions of what is called a "First Catilinarian conspiracy" in which Catiline (except in Suetonius' narrative) conspired with the deposed consular candidates from the first election to recover the consulship by force. In some tellings, Catiline himself was to assume the consulship. Regardless, the supposed date of this alleged conspiracy, 5 February, came and went without incident. Modern scholars overwhelmingly believe that this "First Catilinarian conspiracy" is fictitious. Later that year, in the second half of 65 BC (some time after 17 July), Catiline was brought to trial for corruption during his governorship. The prosecution was led by Publius Clodius Pulcher, but Catiline was defended by many influential former consuls, including one of the consuls of 65 BC (who had won in the second election; that consul also disavowed Catiline's rumoured involvement in the alleged putsch). Clodius, prosecuting, may have helped Catiline out by selecting a favourable jury that would be impressed by the consulares coming to Catiline's aid. But scholarly opinion on whether Clodius purposefully manipulated the proceedings for acquittal is divided. In the end, the jury – composed of senators, equites, and the tribuni aerarii – divided: the senators voted for conviction, the latter two panels for acquittal. Cicero, not yet having broken with Catiline, considered defending Catiline at this trial, but eventually decided not to; Catiline's advocate is unknown.

64 ж. б. з. б. консулдық сайлау

64 жылы консулдық сайлауда Катилинаның кандидатурасы қабылданды. Сол жылы консулдыққа Цицерон мен Гай Антониус Гибрида да үміткер болды; үш үміткердің барлығы жеңіске жетудің нақты мүмкіндігіне ие болды. Катилинаны Цезарь мен Красс қаржыландырып, көптеген пара берді; сайлауда пара алуға қарсы заң жобасы жеңілгеннен кейін Цицерон Катилина мен Антонийге қарсы айқын шабуылдарға толы сөйлеген сөзін "In toga candida" деп атады. Антоний мен Катилина сайлау кезінде одақтас болды және Цицеронды жеңуге тырысты. Бірақ олардың бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Цицерон бірауыздан қолдау алды, ал Антоний Катилинан үстінен шамалы артық дауыспен жеңіске жетті. Осы жылы Гай Юлий Цезарь кісі өлтірулерге қатысты тұрақты соттың төрағасы болды. Оның, Жас Катонмен бірге, қазынада азамат соғыстарынан алынған қарыздарды өтеуді талап етуі және Сулла азамат соғысының пайдасын көргендерді қуғындауы сайлаушыларды Катилинан қолдауынан айырды. Бұл жағдай Катилинаның анасының інісінің проскрипция кезінде кісі өлтіргені үшін сотталуымен де күшейген болуы мүмкін. Консулдық сайлаудан кейін Катилина проскрипция кезінде адам өлтіргені үшін айыпталды, мүмкін, Гратидианды өлтіргені үшін. Луций Лукций немесе, мүмкін, Цезарь тарапынан қудаланған Катилина бұрынғы консулдардың бірнешеуі оның қорғанына сөз сөйлегенде тағы да ақталды. Цезарь Катилинаның ақталуына әсер еткенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ.

Консулдық сайлау

63 жылғы оқиғалар азаматтық келісімге мүмкіндік бермеді, Цицерон консул ретінде халыққа қаншалықты уағыз айтса да. Жыл басында халық алдында жерді қайта бөлу туралы ұсыныс енгізілді; бұл экономикалық қиындықтар кезінде үлкен ауыртпалықты жеңілдетуге бағытталған ұсыныс еді. Цицерон оған қарсы сөйлеп, жер комиссарларының тирандық билеуін ескертті және жобаны Сулланың тыйым салулары арқылы зардап шеккендердің пайдасына халықты сатқандық деп бейнеледі. "Катилиннің [жеңіліске ұшырағаннан кейін] айлар бойы құрылған қастандығының басталуы кездейсоқ емес еді". Сол жылы Гай Рабирийдің б.з.д. 100 жылы Луций Аппулей Сатурнинді өлтіргені үшін сотталуы, шамамен қырық жыл бұрынғы оқиға, Цезарьдың сенатқа сенат консультумын қолдануға қарсы сигнал болуы мүмкін (бұл төтенше жағдай жариялау, консулдарға азаматтық тәртіпсіздікті басу үшін заңдарды бұзуға саяси жамылқы беретін шара). Рабирий Цезарь тарапынан ("әділ судья емес") ескірген тәртіппен айыпталды, содан кейін апелляция жасады, бірақ ұқсас ескірген ереже арқасында ақталды. Кейін Цицеронның көмегімен Сулланың тыйым салынған азаматтық құқықтарын оның құрбандарының ұлдары үшін қайта жаңарту туралы ұсыныс та жеңіліске ұшырады; Цицерон оны күшін жою саяси дүрбелең тудырады деп мәлімдеді. Бұл сәтсіздік "кейбір адамдарды Катилиннің" қастандығын қолдауға итермеледі. Сол жазда Катилина б.з.д. 63 жылы консулдыққа қайта кандидат болды; оның кандидатурасын Цицерон қабылдады. Оған қарсы үш ірі кандидат тұрды: Децим Юний Силан, Луций Лициний Мурена және Сервий Сулпиций Руф. Цицерон досы және заңгер әріптесі Сулпицийдің үміткерлігін қолдады, бұл Катилинаның мүмкіндіктерін тікелей әлсіретті, өйткені екеуі де патрицийлер болғандықтан, заң бойынша консулдыққа ие болуға құқығы болмады. Пара беру тағы да кеңінен тарады, сенат оны жою үшін заң қабылдағаннан кейін, Цицерон мен Антоний консул ретінде Lex Tullia заңын қабылдауда сәтті болды, жазаларды күшейтіп, рұхсат етілмейтін сайлау тәжірибелерін тізімдеді. Сайлауға дейін Цицерон Катилиннің халыққа қатысты демагогияға барып, Рим мен Италияның кедейлері мен мүліктен айырылғандарының арасында өзінің беделін арттыруға тырысқанын, тіпті өзін де олардың қатарына қосып, барлық қарыздарды (tabulae novae) толығымен жоюды жақтағанын айтады. Сайлау комиссиясын Цицерон басқарды, оның айналасында күзетшілер тұрды және Катилина өзінің жеке қауіпсіздігіне және қоғамдық тәртіпке қауіп төндіретінін көрсету үшін әсем кирасса киді. Саллуст Катилиннің жақтастарына байларды өлтіретінін уәде еткенін хабарлайды, бірақ бұл уәде тарихи емес болуы мүмкін. Ешқандай заманауи дерек Катилиннің жер реформасын қолдағанын көрсетпейді. Комиссия консулдар етіп Децим Юний Силан мен Луций Лициний Муренаны тағайындады. Екінші жеңілістен кейін Катилиннің ақшасы таусылған сияқты, сондықтан оны бұрынғы қолдаушылары, мысалы, Красс пен Цезарь тастап кеткен болуы мүмкін.

The events of the year 63 BC were not amenable for civil harmony, no matter how much Cicero as consul had been preaching it to the people. Early in the year, a proposal came before the plebs to redistribute lands; it was a proposal that would have alleviated great hardship in a time of economic hardship. Cicero spoke out against it, warning of tyrannical land commissioners and painting the project as selling out the people to the beneficiaries of the Sullan proscriptions. "The coming of the [Catilinarian] conspiracy in the months [after its defeat] was no coincidence". A trial that year for one Gaius Rabirius for the murder of Lucius Appuleius Saturninus in 100 BC, almost forty years earlier, was possibly a signal from Caesar to the senate against use of the senatus consultum ultimum (a declaration of emergency which gave the consuls political cover to break laws in suppressing civil unrest). Rabirius was convicted by Caesar ("not an impartial judge") by means of an archaic procedure before appealing and then being acquitted by a similarly archaic loophole. A later proposal to overturn Sulla's civil disabilities for the sons of the victims of the proscriptions also was defeated with Cicero's help; Cicero argued that repeal would cause political upheaval. This failure "drove some of the men concerned into supporting Catiline" in his conspiracy. That summer, Catiline stood again for the consulship in 63 BC; his candidacy was accepted by Cicero. Against him were three other major candidates: Decimus Junius Silanus, Lucius Licinius Murena, and Servius Sulpicius Rufus. Cicero supported Sulpicius' bid as a friend and fellow lawyer, which directly harmed Catiline's chances, since both men were patricians and therefore were legally barred from both holding the consulship. Bribery was again rampant, after the senate moved again to pass legislation to stamp it out, Cicero and Antonius as consuls were successful in moving the lex Tullia increasing penalties and enumerating forbidden electoral practices. Just before the elections, Cicero alleges Catiline engaged in demagoguery and attempted to build up his bona fides with the poor and dispossessed men of Rome and Italy, including himself among their number, advocating the wholesale abolition of all existing debts (tabulae novae). At the electoral comitia, Cicero presided, surrounded by a bodyguard and wearing an ostentatious cuirass to signal his belief that Catiline posed a threat to his person and public safety. Sallust reports that Catiline promised his supporters that he would kill the rich but this supposed promise is likely ahistorical. No contemporary source indicates that Catiline supported land reform. The comitia returned as consuls designate Decimus Junius Silanus and Lucius Licinius Murena. After his second defeat, Catiline seems to have run out of money and must have been abandoned by his former supporters such as Crassus and Caesar.

Құрлық

18 немесе 19 қазанда Красс және тағы екі сенатор Опиан төбесіндегі (Колозей қираған жерінің жанында) Цицеронның үйіне барып, консулдарға Катилинаның жетекші саясаткерлерді қырғынға ұшыратуды жоспарлап отырғанын ескертіп, қаладан кетуді кеңес берген анонимді хаттарды тапсырды. Цицерон сенатты шақырып, хаттарды оқып берді. Бірнеше күннен кейін, 21 немесе 22 қазанда, бұрынғы претор Гай Манлий атты суллалық жүзбасы – Катилинаның консулдыққа үміткерлігін қолдаған адам – Этрурияда әскер жинағанын хабарлады. Сенат дереу, әдетте 21-ші күні, сенат консультациясының соңғы шешімін қабылдады, ол консулдарға мемлекеттік қауіпсіздік үшін қажет деп санаған барлық шараларды қабылдауға бұйрық берді. Бұл жарлық Манлийға жеткенде, ол ашық көтеріліс жариялады. Кейбір қазіргі ғалымдар Манлий мен Катилинаның осы кезеңдегі байланысын жоққа шығарады, олар Манлийдің көтерілісі Катилинаның күдікті қастандығынан бөлек болуы мүмкін екенін, ал қастандық тек Катилина Римнен жер аударылып, ештеңе жоғалтатын болмағанда Манлийдің көтерілісіне қосылғанда ғана іске асып, дамығанын айтады. Алайда, бұл туралы ежелгі деректерде ешқандай мәлімет жоқ. Катилинаның қарызы – егер ол шын мәнінде қарызды болса, дәлелдер аз – оның қастандыққа баруының жалғыз себебі емес еді: «ауыртқан мақтаныш пен күшті амбиция» оның шешімдерінде маңызды рөл атқарды. Қастандыққа қатысқан сенаторлардың көптеген мүшелері – әдепсіздік, сыбайлас жемқорлық үшін сенаттан қуылған немесе мансаптарының тоқтап қалғанын көрген адамдар (әсіресе консулдыққа қол жеткізуге тырысқанда) еді. Манлийдің көтерілісіне қосылғандар негізінен екі топтан тұрды: азамат соғысынан кейін Сулланың тәркілеуінен жерсіз қалған кедей шаруалар және одан да көп байлық іздеген суллалық ардагерлер. Цицерон өз сөздерінде, әрине, халыққа ұнамайтын құрып кеткен суллалық ардагерлеріне назар аударды; бірақ соңында Катилина тек «басқа баратын жері жоқ» этрусқалардың қолдауын ғана сақтады. Бұл адамдардың тегі әртүрлі болғандықтан, олардың «бір мақсатқа» ұмтылғанын айту қиын.

On 18 or 19 October, Crassus and two other senators visited Cicero's house on the Oppian Hill (near the ruins of the Colosseum) and delivered to the consuls anonymous letters, warning that Catiline was planning a massacre of leading politicians, and advising them to leave the city. Cicero convened the senate and had them read aloud. A few days later, on 21 or 22 October, an ex praetor reported news that an ex Sullan centurion – Gaius Manlius – who had supported Catiline's bid for the consulship had raised an army in Etruria. The senate acted immediately, usually dated to the 21st, to pass a senatus consultum ultimum directing the consuls to take whatever actions they believed necessary for state security. When news of the decree arrived to Manlius, he declared an open rebellion. Some modern scholars reject a connection between Manlius and Catiline at this early point, arguing that Manlius' rebellion may have been separate from Catiline's alleged conspiracy and that the conspiracy only came into actual fruition when Catiline joined Manlius' rebellion when leaving Rome for exile and seeing nothing to lose. There are, however, no indications of this in the ancient sources. Catiline's indebtedness – if he was in fact indebted, there is little evidence one way or the other – was not the sole cause of his conspiring: "wounded pride and fierce ambition" played a great role in his decision making. Many of the senatorial members of the conspiracy were men who had been ejected from the senate for immorality, corruption, or seen their careers stall out (especially in attempts to reach the consulship). The men who joined Manlius' rebellion were largely two groups: poor farmers who had been dispossessed by Sulla's confiscations after the civil war and ruined Sullan veterans seeking more riches. Cicero, in his invectives, naturally focused on the ruined Sullan veterans, who were unpopular; but at the end, Catiline likely kept only the support of the dispossessed Etruscans who had "nowhere else to go". Altogether, these men had mixed backgrounds and no "single minded purpose [can] readily be ascribed" to them.

Қаладан қашу

Консулдар орталық Италияны бекітіп тұрғанда, оңтүстіктен құлдар көтерілісі туралы хабарлар да келіп түсті. Жеңістерін бекітуді күтіп отырған екі генерал солтүстік Рим мен оңтүстік Италияға жасақтарды жіберіп, күзеттік міндеттерді тапсырды. Катилина Римде қалды, себебі "оған қарсы айғақтар әлі табылмаған еді – Крассқа жіберілген хаттар анонимді болғандықтан, ешқандай дәлел болмады". 6 қарашада Катилина Римде Марк Порций Лейканың үйінде құпия жиын өткізді, онда Манлий армиясына қашуды, Италияның басқа аймақтарындағы көтерілістерді басқаруды, Римдегі заговоршылардың қалада өрт қоюларын және ертесіне таңертең Цицеронды өлтіруді жоспарлады. Цицерон қала тұрғындарын өзіне қарсы қайыру үшін Катилинаның қаланы қиратуға ниеттенгенін асыра көрсетіп айтады – бұл оқиға Плутархтың еңбектерінде одан әрі кеңейтілген. Дегенмен, Катилинаның оттары оның әскері үшін шатақ тудырып, тиімділікке жету мақсатында болғанға ұқсайды. Келесі күні, 7 қарашада, өлтірушілер Цицеронның үйінің жабық екенін көрді. Цицерон сол күні Юпитер Статор храмында сенатты шақырып, өміріне қауіп төнгенін мәлімдеді, содан кейін Катилинаны айыптаған Бірінші Катилинарлық сөйлемін жасады. Қаладан кетуді жоспарлап отырған Катилина, сенаттың шешімімен елден кетуге дайын екенін ұсынды. Цицерон мұндай ұсыныспен келіспеген соң, Катилина өзін кінәсіз деп мәлімдеп, Цицеронның әулетін қорлап, оны "жер басып кетуші" деп атады. Одан кейін ол қаладан шығып, "елін азамат соғысынан сақтау үшін" Массилияға ерікті түрде жер аударымға кеткенін мәлімдеді. Кетіп бара жатқанда, ол ескі досы және одақтасы Квинт Лутаций Катул Капитолинуске хат жіберді, оны Саллюст "Катилина соғысы" еңбегіне көшірген. Хатта Катилина өзін зардап шеккен адам ретінде қорғайды, ол патриций ата-бабаларының дәстүріне сәйкес, бақытсыз жағдайға түскендердің мүддесін қорғаған. Ол қарыздары болғандықтан жер аударылғанын батыл түрде жоққа шығарып, әйелі Орестилланы Катулдың қамқорлығына тапсырады. Ол Массилияға баратын жолда қаладан кетті, бірақ Этрурияда Фезулаға бұрылмас бұрын қару-жарақ сақталатын орынға тоқтады, онда Манлий әскерімен кездесті. Ол келген соң өзін консул деп жариялап, консулдық киім-кешегін киді. Бұл хабар Римге жеткен соң, сенат Катилина мен Манлийді "халық жауы" деп жариялап, Антонийді оларды басып беру үшін әскермен жіберді.

While the consuls fortified central Italy, reports also filtered in of slave revolts in the south. Two generals who were waiting for their triumphs to be approved were then dispatched with men to garrison the northern approaches to Rome and southern Italy. Catiline remained in Rome, as "there was as yet no evidence to incriminate him the letters sent to Crassus had been anonymous, and so proved nothing". On 6 November, Catiline held a secret meeting in Rome at the house of Marcus Porcius Laeca where he planned to go to Manlius' army, for other members of the conspiracy to take charge of the nascent revolts elsewhere in Italy, for conspirators in Rome to set fires in the city, and for two specific conspirators to assassinate Cicero the next morning. Cicero exaggerates Catiline's supposed intention to raze the city as a means to turn the urban population against him – a story further embellished in Plutarch – it is more likely that Catiline's fires were intended only to create exploitable confusion for his army. The next day, on 7 November, the assassins found Cicero's house shut against them and Cicero convened the senate later that day at the Temple of Jupiter Stator reporting the threat to his life and then delivering the First Catilinarian denouncing Catiline. Catiline, who was already planning to leave the city, offered to go into exile if the senate would so decree. After Cicero refused to bring up such a motion, Catiline protested his innocence and insulted Cicero's ancestry, calling him a "squatter". He thereafter left the city, claiming that he was going into voluntary exile at Massilia "to spare his country a civil war". On his departure, he sent a letter to his old friend and ally Quintus Lutatius Catulus Capitolinus, which Sallust copied into Bellum Catilinae. In the letter, Catiline defends himself as an injured party who took up the cause of the less fortunate in accordance with his patrician forebears' custom; he vehemently denies that he goes into exile due to his debts and commits his wife Orestilla to Catulus' care. He left the city on the road to Massilia, but in Etruria, he went to a weapons cache before diverting for Faesulae where he met up with Manlius' forces. Upon his arrival, he proclaimed himself consul and adopted consular regalia. When news of this reached Rome, the senate declared Catiline and Manlius hostes (public enemies) and dispatched Antonius at the head of an army to subdue him.

Мұра

Рим әдебиетінде Катилинаның кейіпкері «жамандық» деген сөздің синонимі ретінде жиі қолданыла бастады. Саясаткерлер оның сәтсіз көтерілісінен тез арада алшақтады; ал басқалары қарсыластарын Катилинаның қастандығымен байланыстырып, кейіннен беделін түсіруге тырысты. Цицерон мемлекетін Катилинаның бүлігінен құтқарып қалғандығы үшін өзіне еңбегін жатқызды, бірақ кейіннен Катилинаның жеке қасиеттерін мақтады – оның сөзімен, Катилина жақсы мотиватор, тиімді әскербасы, әлеуметтік және күшті болған, сондықтан көптеген адамдар онымен байланысқа түсуге дайын болған (бірақ Цицеронның клиенті үшін – қастандыққа қатыспаған жай ғана дос ретінде). Екінші Триумвират кезінде жазылған Саллюстың тарихы Катилинді ерте заманнан бастап өз елін жоюды қалаған және Саллюстың республиканың құлауына себеп болған моральдық құлдыраудың символы ретінде бейнеледі. Ливий Катилиндік қастандықты ерте Рим тарихының тұрақсыз бөліктерін толтыру үшін үлгі ретінде пайдаланды. Мысалы, Марк Манлий деген адамның қастандығы, ол кедейлердің қолдауымен элитаға қарсы көтерілді, Цицеронның Бірінші Катилинариясына ұқсас сөз сөйлейді және нақты Катилинаның іс-әрекеттерін қайталайды. Вергилий Август билік еткен кезде жазылған «Энеида» поэмасында Катилинді жан түршігерлік азапқа толы тозақта Фуриялар қинап жатқандай суреттейді. Императорлық дәуірде Катилинаның есімі танымал емес императорларды қаралау үшін қолданылды. Алайда, оның жерсіз қалған ауыл тұрғындарының қорғаушысы ретіндегі беделі, кем дегенде орта ғасырға дейін, Солтүстік Италияның ауылдық аймақтарында сақталған сияқты. Тосканадағы орта ғасырлық дәстүр бойынша Катилина шайқастан аман қалған және жергілікті батыр ретінде өмір сүрген; басқа нұсқада оның ұлы Уберто туған, ол кейін Флоренцияда Уберти әулетін құрған. Тарих Катилинге көбінесе оның жауларының көзімен қарады – әсіресе Цицеронның төрт Катилинариясының артынан, бірақ кейбір қазіргі заманғы тарихшылар Катилинді қайта қарастырды. Бірінші маңызды әрекет 1878 жылы Эдвард Спенсер Бисли жасады, ол Катилинді «кісі өлтіру, қарақорлық және өртке ұқсаған, қанды көздері мен сарғыш беті бар, әлсіз және бұзылған жастарды өзіне дайындалған тозаққа жетелеуші» деп есептеген бұрынғы көзқарасқа қарсы шықты. Бислидің қорғанысын кейінгі зерттеушілер де қолдады, мысалы, Уотерстің «көптеген гипотезаларға негізделген» повесті Катилиналық қастандықты көбінесе Цицеронның саяси мақсаты үшін жасалған құрамы ретінде көрсетеді, ал Катилина мен «қастандыққа қатысушылар» осы құрамның бөлігі ретінде бейнеленеді. Сейгердің қорғанысы осы деңгейге жетпейді, бірақ оның орнына, Цицерон мен сенаттың Италияны Помпейге қосылуы мүмкін адамдардан тазарту үшін қастандықты әдейі қоздырғандығын айтады, егер ол үшінші Митридат соғысынан оралған кезде Сулланың ізімен жүрсе. Басқа классиктер Катилинаның Цезардың алдын бағаны немесе сенаторлардың сыбайлас жемқорлығы мен қабілетсіздігіне қарсы көтерілгенін айтты. Бірақ, көбінесе, мұндай қорғаныстар өте болжамдық, өйткені сақталған әдеби дәлелдердің көп бөлігі Цицеронға жатады және Катилинаға қарсы бағытталған.

In Roman literature, Catiline's figure became often used as a byword for "villainy". Politicians quickly distanced themselves from his failed revolt; others tried to discredit rivals by linking them to Catiline's conspiracy after the fact. Cicero, who claimed for himself the credit of saving the state from Catiline's revolt, later praised Catiline's personal qualities in a defence speech for someone accused of being a co conspirator: Cicero paints Catiline as a good motivator, effective general, sociable, and strong as reasons for why so many men were willing to associate with him (for Cicero's client, however, only as a non conspiring friend). The history of Sallust, written around the time of the Second Triumvirate, painted Catiline as a thoroughgoing disrepute who had from an early time wanted to destroy his own country and symbolised the moral decline that Sallust identified as the cause of the republic's collapse:

Livy used the Catilinarian conspiracy as a template to fill in shaky portions of early Roman history. For example, the conspiracy of one Marcus Manlius, who rose up against the elite with the support of poor plebs, both gives a speech patterned on Cicero's First Catilinarian and takes actions patterned on the real Catiline's. Virgil, in the Aeneid (written during the reign of Augustus), depicts Catiline as being tortured in the underworld by the Furies. Into the imperial period, Catiline's name was used as a derogatory nickname of unpopular ruling emperors. However, his reputation as an advocate for the dispossessed rural plebs seemed to carry to some degree in rural parts of northern Italy at least until the mediaeval period. In Tuscany, a mediaeval tradition had Catiline survive the battle and live out his life as a local hero; another version gives him a son, Uberto, who eventually spawns the Uberti dynasty in Florence. While history has often viewed Catiline through the lenses of his enemies – especially in the vein of Cicero's four Catilinarians – some modern historians have reassessed Catiline. The first major attempt was Edward Spencer Beesly in 1878, who argued against the then prevailing view that Catiline was "a demon breathing murder, rapine, and conflagration, with bloodshot eyes and pallid face, luring on weak and depraved young men to the damnation prepared for himself". Beesly's defences have been followed more recently by others, such as and Waters' admittedly "largely hypothetical" narrative depicts the Catilinarian conspiracy largely as a Ciceronean fiction framing Catiline and the "co conspirators" for Cicero's own political advancement. Seager's defence does not go so far, but instead argues the conspiracy was purposefully incited by Cicero and the senate to purge Italy of men who might join with Pompey if he were to follow in Sulla's footsteps on his then imminent return from the Third Mithridatic War. Other classicists have argued that Catiline was a precursor of Caesar or that he rebelled to oppose senatorial corruption and incompetence. But, largely, such defences are highly speculative, as the literary evidence that survives is overwhelmingly Ciceronean and biased against Catiline.

Мәдени суреттер

Кем дегенде екі ірі драматург Катилина туралы трагедия жазды: ағылшын Якобин драматургы Бен Джонсон 1611 жылы «Катилинаның қастандығы» атты драма жазды, онда Катилина «садистік анти-батыр» ретінде бейнеленген; «Катилина» — 1848 жылғы төңкерістерден кейін жазылған және Катилинаны өз әлемінің жемқорлығына қарсы күресіп жатқан батыр ретінде суреттеген норвегиялық «заманауи драманың әкесі» Хенрик Ибсеннің алғашқы пьесасы. Антонио Сальери 1792 жылы Джанбатиста Касти либреттосына «Катилина» деп аталатын, Катилиналық қастандық тақырыбындағы екі актілі трагикомедиялық опера жазды. Француз төңкерісі кезінде саяси маңызы болғандықтан бұл туынды 1994 жылға дейін қойылмады. Мұнда күрделі драма мен саясат жоғары және төмен комедиямен үйлесім тапқан: сюжет Катилина мен Цицеронның қызы арасындағы махаббат оқиғасымен, сондай-ақ тарихи саяси жағдаймен байланысты. Стивен Сейлордың 1993 жылғы «Катилинаның жұмбағы» романы б.з.д. 63 жылы Катилина мен Цицерон арасындағы интригаға арналған. Катилина сонымен қатар Стивен Сейлордың «Вестальдер үйі» атты әңгімесінде де маңызды кейіпкер болып табылады. Колин МакКаллоның «Цезарь әйелдері» романында Катилинаның қастандығы мен Цицеронның консулдық әрекеттері оның «Рим шеберлері» сериясының бір бөлігі ретінде кеңінен көрсетілген. Джон Мэддокс Робертстің «SPQR II: Катилиндік қастандық» кітабында Катилиннің қастандығы талқыланады. Роберт Харристің 2006 жылғы «Империум» кітабы Цицеронның хаттарына негізделген, оның Катилинамен қарым-қатынасы туралы көптеген сілтемелермен Цицеронның мансабының қалыптасуын қамтиды. Соңынан шыққан «Lustrum» (АҚШ-та «Conspirata» деп жарық көрді) Катилиналық қастандыққа қатысты бес жылды қамтиды. Генри Уильям Герберттің «Римдік сатқын немесе Цицерон, Катон және Катилиннің күндері: Республика туралы шын оқиға» кітабы бастапқыда 1853 жылы екі томдық болып жарық көрді. Тейлор Колдуэллдің 1965 жылы жарық көрген «Темір тіреу» кітабы Цицеронның өмірін, әсіресе Катилина мен оның қастандығына қатысты баяндайды. Пол Андерсонның «Катилинаның құлы» кітабы Катилинаның қастандығына көмектесіп, кейін кедергі келтірген құл туралы әңгімелейді. Скотт Савицтің «Республиканың құлауы» романы 2020 жылдың қыркүйек айында жарық көрді. Бертольд Брехттің аяқталмаған романы «Юлий Цезарьдің іскерліктері» Катилиналық қастандық туралы ойдан шығарылған баяндама береді, онда Цезарь мен Красс қаржылық пайда табу үшін қатысқан деген күдік туындайды. Адам Драйвер Фрэнсис Форд Копполаның 2024 жылы түсірілген «Мегаполис» ғылыми-фантастикалық эпикалық фильмінде Цезарь Катилина рөлін ойнайды, бұл фантастикалық заманғы футуристикалық Америкада орналасқан Катилиндік қастандықтың ойдан шығарылған интерпретациясы. Драйвер Гьянкарло Эспозитомен бірге түседі, ол мэр Франклин Цицеро рөлін ойнайды. Фильмде Драйвердің кейіпкері Эспозитоның кейіпкеріне қарсы Жаңа Римнің саяси бақылауы үшін бәсекелестік пен шайқасқа түседі. Фильм сонымен қатар Сезар Катилинаның мэр Цицеронның қызы Джулия Цицероға деген махаббатына оқиға орталықтанған, оны Натали Эммануэль сомдайды.

At least two major dramatists have written tragedies about Catiline: Ben Jonson, the English Jacobean playwright, wrote Catiline His Conspiracy in 1611, depicting Catiline as "a sadistic anti hero"; Catiline was the first play by the Norwegian "father of modern drama" Henrik Ibsen, written in the aftermath of the 1848 revolutions and depicting Catiline as hero struggling against his world's corruption. Antonio Salieri wrote an opera tragicomica in two acts on the subject of the Catilinarian conspiracy entitled Catilina to a libretto by Giambattista Casti in 1792. The work was left unperformed until 1994 due to its political implications during the French Revolution. Here, serious drama and politics were blended with high and low comedy: the plot centered on a love affair between Catiline and a daughter of Cicero as well as the historic political situation. Steven Saylor's 1993 novel Catilina's Riddle revolves around the intrigue between Catiline and Cicero in 63 BC. Catiline also plays a major character in Steven Saylor's short story "The House of the Vestals". Catiline's conspiracy and Cicero's consular actions figure prominently in the novel Caesar's Women by Colleen McCullough as a part of her Masters of Rome series. SPQR II: The Catiline Conspiracy, by John Maddox Roberts, discusses Catiline's conspiracy. Robert Harris' 2006 book Imperium, based on Cicero's letters, covers the developing career of Cicero with many references to his increasing interactions with Catiline. The sequel, Lustrum (issued in the United States as Conspirata), deals with the five years surrounding the Catilinarian conspiracy. The Roman Traitor or the Days of Cicero, Cato and Catiline: A True Tale of the Republic by Henry William Herbert originally published in 1853 in two volumes. A Pillar of Iron by Taylor Caldwell, published in 1965, tells of the life of Cicero, especially in relation to Catiline and his conspiracy. A Slave Of Catiline is a book by Paul Anderson that tells of a slave who helps and then hinders Catiline's conspiracy. A novel on the conspiracy, The Fall of the Republic, written by Scott Savitz, was published in September 2020. Bertolt Brecht's unfinished novel The Business Affairs of Mr Julius Caesar provides a fictionalised account of the Catilinarian conspiracy in which Caesar and Crassus are alleged to be involved for financial gain. Adam Driver portrays Cesar Catilina, a character from Francis Ford Coppola's 2024 sci fi epic film Megalopolis, which is a fictionalised interpretation of the Catiline Conspiracy set in an imagined modern futuristic America. Driver stars opposite Giancarlo Esposito, who portrays a character named Mayor Franklyn Cicero. In the film, Driver's character is pitted against Esposito's character in a rivalry and battle for political control of New Rome. The film also centers around Cesar Catilina's love affair with Mayor Cicero's daughter, Julia Cicero played by Nathalie Emmanuel.