Кіріспе
Төртінші жол – Джордж Гурджиевтің Шығысқа жасаған жылдар бойғы саяхаттарының нәтижесінде дамытқан өзін-өзі жетілдіруге қатысты тәсіл. Ол дене, эмоциялар және сана (әсіресе факирлер, монахтар және йогтардың санасы) деп қарастырған үш белгілі дәстүрлі "жолдың" немесе "мектептің" үйлесімді біріктірілуін қамтиды. Студенттер көбінесе Төртінші жолды "Жұмыс", "Өзіңізге жұмыс істеу" немесе "Жүйе" деп атайды. Гурджиевтің ілімдерінің нақты бастауы белгісіз, бірақ түрлі көздер ұсынылған. "Төртінші жол" терминін оның шәкірті П.Д. Успенский лекцияларында және жазбаларында қолданды. Успенскийдің қайтысынан кейін оның шәкірттері оның лекциялары негізінде "Төртінші жол" атты кітап жариялады. Бұл жүйе бойынша үш дәстүрлі мектеп немесе жол – тарих бойында көбінесе өзгеріссіз сақталған және дінге негізделген тұрақты формалар. Йогтар, монахтар немесе факирлер мектептері діни мектептерден айқын ажыратылмайды. Төртінші жол тұрақты жол емес. Оның нақты формасы немесе институты жоқ және ол өзінің ерекше заңдарымен басқарылады. Бұл жұмыс аяқталғанда, яғни алға қойған мақсатына жеткенде, Төртінші жол жоғалады, яғни берілген жерден және берілген формасынан жоғалады, бірақ басқа жерде басқа формада жалғасуы мүмкін. Төртінші жол мектептері ұсынылған жобамен байланысты жүргізілетін жұмыстың қажеттіліктері үшін ғана бар. Олар білім беру және оқыту мақсатында дербес мектеп ретінде өмір сүрмейді. Төртінші жол адамзаттың Ғаламдағы орны және ішкі даму мүмкіндіктері туралы мәселелерді қарастырады. Ол адамдардың әдетте жартылай гипноздық "оянған ұйқы" күйінде өмір сүретінін, бірақ сананың жоғары деңгейлеріне, ізгілікке және ерік-жігердің бірлігіне қол жеткізуге болатынын көрсетеді. Төртінші жол назар мен энергияны арттыру және шоғырландыру, сондай-ақ күндізгі армандар мен ойсыздықтан қашу жолдарын үйретеді. Адамның ішкі дамуы – бұл болашақ өзгерістер процесінің бастамасы, мақсаты – адамды "болуға тиіс" күйіне айналдыру.
The Fourth Way is an approach to self development developed by George Gurdjieff over years of travel in the East (c. 1890 – 1912). It combines and harmonizes what he saw as three established traditional "ways" or "schools": first, those of the body; second, the emotions; and third, the mind (specifically that of fakirs, monks and yogis). Students often refer to the Fourth Way as "The Work", "Work on oneself", or "The System". The exact origins of some of Gurdjieff's teachings are unknown, but various sources have been suggested. The term "Fourth Way" was further used by his student P. D. Ouspensky in his lectures and writings. After Ouspensky's death, his students published a book entitled The Fourth Way based on his lectures. According to this system, the three traditional schools, or ways, "are permanent forms which have survived throughout history mostly unchanged, and are based on religion. Where schools of yogis, monks or fakirs exist, they are barely distinguishable from religious schools. The fourth way differs in that "it is not a permanent way. It has no specific forms or institutions and comes and goes controlled by some particular laws of its own." When this work is finished, that is to say, when the aim set before it has been accomplished, the fourth way disappears, that is, it disappears from the given place, disappears in its given form, continuing perhaps in another place in another form. Schools of the fourth way exist for the needs of the work which is being carried out in connection with the proposed undertaking. They never exist by themselves as schools for the purpose of education and instruction. The Fourth Way addresses the question of humanity's place in the Universe and the possibilities of inner development. It emphasizes that people ordinarily live in a state referred to as a semi hypnotic "waking sleep," while higher levels of consciousness, virtue, and unity of will are possible. The Fourth Way teaches how to increase and focus attention and energy in various ways, and to minimize day dreaming and absent mindedness. This inner development in oneself is the beginning of a possible further process of change, whose aim is to transform man into "what he ought to be."
Шолу
Гурджиевтің ізбасарлары оның рухани ұстаз, толық оянған немесе ағарған адам екеніне сенді. Ол сондай-ақ эзотерик немесе оккультист ретінде қарастырылды. Ол осы ілімнің эзотерикалық екендігімен келісті, бірақ оның ешқайсысы құпия емес, көптеген адамдардың оны түсінуге қызығушылығы немесе қабілеті жетпейтінін айтты. Гурджиев: «Бұл жерде баяндалған ілімнің теориясы толыққанды түрде өзін-өзі қамтамасыз етеді және басқа бағыттарға тәуелсіз, сонымен қатар қазірге дейін толығымен белгісіз болып келді» деді. Төртінші жол адам туған кездегі жанының жеке тұлғамен байланысып, тұтқындалып, ұйықтап қалатынын, сондықтан адам өзі оянғандай сезінгенімен, шын мәнінде саналы болмайтынын үйретеді. Адам осы мақсатқа қол жеткізуге мүмкіндік беретін ілімді ұстанса ғана жанын босата алады, әйтпесе денесі өлгеннен кейін «ешқайда бармайды». Егер адам осы ілімді қабылдап, мектеп таба алса, денесі өлгеннен кейін «басқа жаққа» кетеді. Адамдар ұйқыда дүниеге келеді, ұйқыда өмір сүреді және ұйқыда өледі, көбінесе оянғандарын ғана ойлайды. Адамның қалыпты ояу «санасы» – сана емес, ұйқының бір түрі ғана. Гурджиев «қасиетті билерді» немесе «қозғалыстарды» үйретті, қазір Гурджиев қозғалыстары деп аталатын олар топтасып орындалды. Ол алыс монастырларда және басқа жерлерде естіген музыкадан шабыттанып, шәкірттерінің бірі Томас де Хартманмен бірлесіп фортепианоға жазды.
Төртінші жол
Гурджиев өзінің Төртінші жолы алғашқы үш жолдан жылдамдатылған жол екенін айтты, себебі ол үш орталықтың барлығында бір уақытта жұмыс істеуді біріктіреді, тек бір орталыққа назар аудармай. Оны кез келген адам күнделікті өмірде қолдана алады, шөлге уақытша кетіп оқудың қажеті жоқ. Төртінші жол мұғалімнің белгілі бір шарттарын талап етеді, бірақ оларды түсінбей жатып, соқыр сеніммен қабылдауға кеңес берілмейді. Әрбір оқушыға тек түсінген нәрсесін істеу және оқығандарының идеяларын өзі тексеру ұсынылады. Оуспенский Гурджиевтің айтуынша, "екі-үш мың жыл бұрын басқа да жолдар болған, бірақ қазір олар жоқ. Сол кездегі жолдар бүгінгідей бөлініп кетпеген, бір-біріне жақын болған. Төртінші жол ескі және жаңа жолдардан айырмашылығы – ол тұрақты жол емес. Оның белгілі бір нысаны жоқ және оған байланысты ешқандай ұйымдар да жоқ". Оуспенский Гурджиевтің сөзін келтіріп: "Дұрыс жолды білмейінше, бұрыс жолды тану мүмкін емес. Демек, бұрыс жолды қалай тануға тырысудың қажеті жоқ. Дұрыс жолды қалай табуға ой жүгірту керек" деді.
Символдарды қолдану
Гурджиев өзінің түсіндірмелерінде жиі түрлі символдарды, мысалы, Эннеаграмма мен Жаратылыс сәулесін қолданды. Гурджиев: «Эннеаграмма – әмбебап символ. Барлық білімді эннеаграммаға сыйыстыруға болады және оның көмегімен түсіндіруге болады. Адам шөл далада жалғыз болса да, ол эннеаграмманы құмға салып, оның ішінде ғаламның мәңгілік заңдарын оқи алады. Әр жолы ол бұрын білмеген жаңа нәрселерді үйренеді». Жаратылыс сәулесі – Жердің Ғаламдағы орнын көрсететін схема. Схемада сегіз деңгей бар, әрқайсысы Гурджиевтің октавалар заңдарымен сәйкес келеді. Октавалар заңы мен эннеаграмманың мағынасын кеңінен түсіндіре отырып, Гурджиев өзінің шәкірттеріне әлемді және олардың ондағы орнын қабылдаудың баламалы жолдарын ұсынды.
Жұмыс шарттары мен киелі билер
Көбірек назар аударуға жағдай жасау үшін Гурджиев шәкірттеріне "қасиетті билерді" немесе "қимылдарды" үйретті, оларды топтап орындады. Ол алыс монастырьлар мен басқа да жерлерде естіген музыкадан шабыттанды, және шәкірттерінің бірі Томас де Хартманмен бірлесіп фортепианоға арналған музыка жазды. Гурджиев ізденуші өздігінен ізденуі керек екенін қатаң айтты. Мұғалім шәкірттің орнына жұмыс істей алмайды, ол өзін-өзі тану жолындағы жетекші ғана. Мұғалім ретінде Гурджиев шәкірттерге өсуге мүмкіндік беретін, ынтасы барлар үшін тиімді прогреске қол жеткізуге жағдай жасауға ерекше мән берді. Ұсынылған жағдайға іліккеннің өзге де артықшылығы бар. Гурджиев айтқандай: "Әр адамның қалыпты жағдайда ойнайтын нақты рөлдер жиынтығы бар екенін түсіну керек, бірақ оны тіпті аздап өзге жағдайға қойса, ол өзіне лайықты рөл таба алмайды және қысқа мерзімге өзінің нағыз жарасымды бейнесін көрсетеді."
Адамның үйлесімді дамуы институты
Ресей революциясынан қашып, ондаған ізбасарлары мен отбасы мүшелерімен бірге төрт жыл көшіп-қонып, Гурджиев Францияға қоныстанды және 1922 жылдың қазан айында Фонтенбло-Авондағы Ле-Приер шатосында Адамның үйлесімді даму институтын құрды. Институт Гурджиевтің "Төртінші жол" іліміне негізделген эзотерикалық мектеп болды. 1924 жылы автокөлік апатында жайлы жарақат алғаннан кейін, ол жазылып, институтын жапты. Ол "Барлығы және бәрі" атты еңбегін жазуға кірісті. 1930 жылдан бастап Гурджиев Солтүстік Америкаға сапар шегіп, өз ілімін қайтадан бастады. Успенский Гурджиевпен Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі алғашқы жұмысында Гурджиев студенттерге өзі және оның идеяларына қатысты ештеңе жазуға немесе жариялауға тыйым салғанын айтады. Гурджиевтің әдістерін оқыған студенттер топтарда айтылғандарды дұрыс жеткізе алмайтынын айтқан. Кейін Гурджиев бұл ережені жеңілдетіп, Гурджиевтің жұмысы туралы тәжірибелерін жариялаған студенттерді қабылдады.