Кіріспе
Сұйық немесе ұнтақ түріндегі бояу материалы, заттарға жұқа қабаттап, қатты жабын жасау үшін қолданылады. Лакталған бұйымдар – лакпен өңделген заттар. Лак – ағаш немесе металл сияқты материалдарға жағылатын қатты және көбінесе жылтыр бояу немесе жабын түрі. Ол көбінесе ағаштардан және балауыздан алынған шайырдан жасалады және ежелгі заманнан бері қолданылып келеді. Азиялық лак бұйымдары, кейде «нағыз лак» деп аталатын, ағаш сияқты негізге бірнеше қабат жағылған, өңделген, боялған және кептірілген *Toxicodendron vernicifluum* немесе оған жақын ағаштардың шырынымен қапталған бұйымдар. Бұл өте қатты және тегіс беткі қабатты құрайды, ол берік, су өткізбейтін, сонымен қатар көзді қуантушы және жағымды сезім береді. Азиялық лакқа суреттер салынуы мүмкін, қабық және басқа материалдармен әшекейленуі немесе ою-өрнекпен безендірілуі, алтынмен жалатылуы және басқа да сәндік әдістер қолданылуы мүмкін. Қазіргі заманғы техникаларда лак – еріткіштің булануы арқылы кептіріліп, қатты және берік жабын түзететін мөлдір немесе пигментті бояулардың жиынтығы. Жабынның жылтырлығы ультра-маттан жоғары жылтырлыққа дейін әртүрлі болуы мүмкін және қажет болған жағдайда одан әрі жылтыратылуы мүмкін. Лак жабындары майлы немесе латекс бояуларына қарағанда әдетте қаттырақ және сынғыш, сондықтан олар көбінесе қатты және тегіс беттерге қолданылады. Қазіргі заманғы жабын өнімдерінің ішінде спиртте ерітілген шелак негізіндегі жабындар синтетикалық лактан ажырату үшін шелак немесе лак деп аталады. Ал синтетикалық лак – нитроцеллюлоза, целлюлоза ацетаты бутираты (CAB) немесе акрил шайыры сияқты синтетикалық полимерлердің лак жұқартқышындағы (әр түрлі органикалық еріткіштердің қоспасы) ерітіндісінен тұрады. Синтетикалық лак шелактан берік болғанымен, дәстүрлі шелак жабындары француз жылтыратуы сияқты эстетикалық қасиеттерімен, сондай-ақ «табиғи» және жалпы азық-түлік қауіпсіз құрамымен әдетте артықшылыққа ие.
items made with lacquer
Lacquer is a type of hard and usually shiny coating or finish applied to materials such as wood or metal. It is most often made from resin extracted from trees and waxes and has been in use since antiquity. Asian lacquerware, which may be called "true lacquer", are objects coated with the treated, dyed and dried sap of Toxicodendron vernicifluum or related trees, applied in several coats to a base that is usually wood. This dries to a very hard and smooth surface layer which is durable, waterproof, and attractive in feel and look. Asian lacquer is sometimes painted with pictures, inlaid with shell and other materials, or carved, as well as dusted with gold and given other further decorative treatments. In modern techniques, lacquer means a range of clear or pigmented coatings that dry by solvent evaporation to produce a hard, durable finish. The finish can be of any sheen level from ultra matte to high gloss, and it can be further polished as required. Lacquer finishes are usually harder and more brittle than oil based or latex paints and are typically used on hard and smooth surfaces. In terms of modern finishing products, finishes based on shellac dissolved in alcohol are often called shellac or lac to distinguish them from synthetic lacquer, often called simply lacquer, which consists of synthetic polymers (such as nitrocellulose, cellulose acetate butyrate ("CAB"), or acrylic resin) dissolved in lacquer thinner, a mixture of various organic solvents. Although synthetic lacquer is more durable than shellac, traditional shellac finishes are nevertheless often preferred for their aesthetic characteristics, as with French polish, as well as their "all natural" and generally food safe ingredients.
Этимология
Ағылшынша лак – француз тіліндегі «лакре» деген ежелгі сөзден шыққан, ол «жапсырмалы балауыз» деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз португал тіліндегі «лакр» сөзінен, ал ол ортағасырлық латын тіліндегі «лакка» – «шайыртқы зат» деген сөздің түсіндірілмейтін түрінен келген. Одан әрі араб тіліндегі «lakk» (لك), парсы тіліндегі «lāk», хинди тіліндегі «lākh» (लाख); пракрит тіліндегі «lakkha», санскрит тіліндегі «lākshā» (लाक्षा) сөздеріне дейін жетеді. «Lākshā» сөзі лак жәндігін білдіреді, сонымен қатар жүз мың (100,000) санын да көрсетеді, және ежелгі Үндістанда және көршілес аймақтарда ағашқа жағылатын материал ретінде қолданылған.
Шырақтығын өлшеу
Лактың жылтырлығы – нақты лак жабынының жылтырлығын өлшеу көрсеткіші. Әрбір өндірушінің жылтырлық деңгейін анықтау үшін өзіндік атаулары мен стандарттары болады.
Лактаның түрлері
Лак түрлері әр жерде әртүрлі, бірақ оларды өңделмеген және өңделген категорияларға бөлуге болады. Негізгі өңделмеген лак – шикі лак деп аталады (生漆: жапон тілінде ки уруши, қытай тілінде шэнци). Бұл тікелей ағаштан алынған, кейбір қоспалары сүзіліп алынған. Шикі лақтың су құрамы шамамен 25% және ол ашық қоңыр түсті болады. Бұл қытай лагынан жасалған стандартты сапалы түрде болады, ол әдетте ұнтақпен араластырылып, негізгі қабаттарға қолданылады, сондай-ақ жоғары сапалы түрде, жапон лагынан жасалған киджоми уруши (生正味漆) түрінде, ол соңғы аяқтау қабаттарына қолданылады. Өңделген түрі (лак судың көп бөлігі буланып кеткенше үнемі араластырылады) қытай тілінде гуанци (光漆) деп аталады, бірақ түрлеріне байланысты көптеген жапонша атаулары бар, мысалы, кидзиро уруши (木地呂漆) – кейде пигменттермен қолданылатын стандартты мөлдір лак, ал куроро иро уруши (黒呂色漆) – дәл осы лак, бірақ темір гидроксидімен араластырылып қара түсті лак жасалады. Нашидзи уруши (梨子地漆) – мөлдір лак, бірақ сары түсті лак алу үшін гамбогемен араластырылады және әсіресе алтын себу техникасында қолданылады. Бұл лактар көбінесе ортаңғы қабаттарға қолданылады. Осы типтегі жапон лактары әдетте жоғарғы қабаттар үшін қолданылады және «джо» (上) сөзімен басталады, ол «жоғарғы (қабат)» дегенді білдіреді. Өңделген лакқа жылтырлық беру үшін май қосылуы мүмкін, мысалы, шуай уруши (朱合漆) зығыр майымен араластырылады. Басқа арнайы лактарға иккаке уруши (釦漆) кіреді, ол қою және негізінен алтын немесе күміс жапырақтарын жабыстыру үшін қолданылады.
Нитроцеллюлозалық лактар
Нитроцеллюлозадан жасалған еріткіш негізіндегі лактар, мақта және басқа да целлюлозалық материалдарды нитраттау арқылы алынатын шайыр, 19 ғасырда нитроцеллюлозаның басқа да коммерциялық қолданыстарымен бірге пайда болды. Олар, мысалы, музыкалық аспаптар сияқты мыс бұйымдарда қолданылды. Бұл лактардың тез кептіретін және берік нұсқалары 1920 жылдардың басында, Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы нитроцеллюлоза өндірісінің артық өндіріске ие болуына себеп болғанда, көп ұзамай олардан бұрынғы баяу кептіретін бояулар мен лактарды кеңінен ығыстырды; олар келесі 30 жыл бойы автомобиль өнеркәсібінде және басқа салаларда кеңінен қолданылды, одан кейін химиялық жетістіктер оларды алмастырғанша. Бұрынғыда жаппай өндірілетін автомобильдік бояулардың түсі шектеулі болды, оңай зақымдалды және кептіруі ұзаққа созылды, ал «Жапон қарасы» ең тез кептіретін және осылайша ең экономикалық түрде қолданылатын бояу болды. Нитроцеллюлозаны лактарда қолданудағы мәселе – оның жоғары тұтқырлығы болды, бұл өнімді қолдану үшін оны үлкен мөлшерде еріткішпен сұйылтуды талап етті, нәтижесінде сыртқы қолдануға жеткілікті берік емес, өте жұқа қабат пайда болды. Бұл мәселе полимердің тұтқырлығын төмендету арқылы шешілді (бұл термин эмпирикалық шешімнен кейін пайда болды, ал Стаудингердің қазіргі заманғы құрылымдық теориясы полимер ерітіндісінің тұтқырлығын молекулалық тізбектердің ұзындығымен түсіндіреді, бірақ 1920 жылдары бұл әлі тәжірибе жүзінде дәлелденбеген еді) – 2% минералды қышқылмен немесе автоклавта жоғары қысыммен жылумен өңдеу арқылы. Бірінші практикалық нитроцеллюлоза эмалі Glossy White S.2567, әлі де ішкі қолдануға арналған, 1919 жылы Ұлыбританияда Nobel Explosives компаниясы ұсынды. 1923 жылы General Motors компаниясының Oakland маркалы автокөлігі DuPont компаниясының Duco сауда белгісімен шығарылған, ашық көк түсті жаңа, тез кептіретін нитроцеллюлоза лагының бірін енгізді. 17 ғасырда Англияда, Францияда, Нидерландыда және Испанияда азиялық лак өнері танымал болғандықтан, еуропалықтар лак жасау техникаларын дамытты. Еуропалық техника, жиһаз және басқа да заттарға қолданылатын, шелаққа ұқсас шайыр негізін пайдаланады. Бұл техника, «жапондық бояу» деп белгілі болды, бірнеше қабатты лакпен бояуды қамтиды, олардың әрқайсысы жылумен кептіріліп, жылтыратылады. 18 ғасырда жапондық бояу кең танымал болды. Дәстүрлі түрде керамика мен ағашқа арналған қаптама болғанымен, жапондық бояу металл өнімдерін дамытып келе жатқан өнеркәсіпте танымал (көбінесе қара) қаптама болды. 20 ғасырға қарай бұл термин дәстүрлі шелақтан басқа әртүрлі лактар мен бояуларға негізделген жабындарға қолданылатын болды.