Кіріспе

Жерді сақтау және жаңартуға бағытталған шаруашылық жүйесі. Консервациялық ауыл шаруашылығы (ҚА) Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының мәлімдемесінде "Консервациялық ауыл шаруашылығы (ҚА) – егістік жерлердің жоғалуын болдырмай, тозығы жеткен жерлерді жаңарта алатын шаруашылық жүйесі ретінде анықталады. Ол топырақты ең аз өңдеуді (яғни, тікелей егіс), топырақтың тұрақты жабындысын сақтауды және өсімдік түрлерін әртараптандыруды қолдайды. Бұл жер бетіндегі және жер астындағы биологиялық әртүрлілікті және табиғи биологиялық процестерді күшейтеді, соның нәтижесінде су мен қоректік заттардың тиімді пайдаланылуы артып, егін өнімділігі жақсарып, тұрақты болады." New Standard Encyclopedia энциклопедиясы бойынша, ауыл шаруашылығы "көптеген елдердің экономикасындағы ең маңызды секторлардың бірі" (New Standard 1992). Сонымен қатар, ресурстарды сақтау – адамзат пайдалана алатын ресурсты қауіпсіздікпен қамтамасыз ету болып табылады. Халық санының жылдар бойы артуы және әр жыл сайын азық-түлік өндірісін арттыру қажеттігі туындағандықтан, ресурстарды сақтау маңызды мәселеге айналды (New Standard 1992). Консервациялық ауыл шаруашылығы кейде "ауыл шаруашылығының экологиялық басқаруы" деп аталады және АҚШ-тың Фермалық заңы сияқты ауыл шаруашылығы заңнамасы арқылы қабылданатын консервациялық бағдарламалар арқылы санкцияланып, қаржыландырылуы мүмкін.

Негізгі қағидалар

БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) консервациялық ауыл шаруашылығында (ҚА) өндірушілердің (шаруалардың) ҚА процесінде қолдана алатын үш негізгі принцип бар екенін анықтады. Бұл үш принцип табиғатты қорғаушылар мен өндірушілердің пікірінше, біз қолданатын ресурстарды ұзақ мерзімге сақтау үшін не істеу керектігін көрсетеді. ҚА-ның бірінші негізгі принципі – топырақты ең аз өңдеу, ол топырақтағы минералдарды сақтауға, эрозияны тоқтатуға және топырақтан судың булануын болдырмауға қажетті. Бұрын ауыл шаруашылығында топырақ өңдеу жаңа дақылдарды енгізудің басты шарты саналған. Топырақты өңдеу арқылы топырақтағы минералдану процесі арқылы құнарлылығын арттыруға болады деп есептелді. Алайда, топырақ өңдеу қатты эрозияға және топырақ қабыршақтануына әкелуі мүмкін, бұл топырақтың құнарлылығын азайтады. Бүгінде топырақ өңдеу топырақ жамылғысындағы органикалық заттарды жою деп қарастырылады. Сілтілеусіз өңдеу (no-till farming) топырақтың органикалық деңгейін ұзақ сақтауға және топырақтың өнімділігін ұзартуға мүмкіндік беретін тиімді тәсіл ретінде қабылдануда (ФАО 2007). Сонымен қатар, топырақ өңдеу дақыл өндіруге жұмсалатын уақытты және еңбекті арттырады. Топырақты ең аз өңдеу дәстүрлі егіс тәсілдерінде жиі кездесетін топырақтағы микро- және макроорганизмдердің тіршілік ортасын бұзуды да азайтады. Бұл тәсілде, жануарлар дүниесін сақтау үшін жердің бір бөлігі бөлініп, қалған бөлігі шаруалардың ауыл шаруашылығы тауарларына деген қажеттілігін қанағаттандыру үшін қолданылады. Шаруалар жердің кейбір элементтерін өзгеріссіз қалдырады (мысалы, сирек орналасқан ағаштар мен бастапқы өсімдіктердің тобы) және олардың айналасында әртүрлі дақылдарды өсіреді. Бұл, өз кезегінде, ара сияқты жануарлардың тозаңдануына және зиянды жәндіктердің табиғи жойғыштарының пайда болуына жағдай жасайды. Мұндай тәсілді қолдану арқылы жинаушы өнімділіктің төмендеуін күте алады, бірақ уақыт өте келе биологиялық әртүрліліктің артуын да күтеді. Өнімділіктің төмендеуі біртекті ландшафтта өнімділікті барынша арттыруға бағытталған жерді тиімді пайдалану идеясын тудырады.

Қиындықтар

Табиғатты қорғауға негізделген ауыл шаруашылығы әлемге көп пайда әкелсе де, оған байланысты белгілі бір мәселелер бар. Табиғатты қорғаудың әрдайым тиімді нәтиже бермеуінің көптеген себептері бар. Мұндай кемшіліктердің қатарында арнайы егін егу техникасының жоғары бастапқы құны және фермерге жаңа басқару дағдыларын меңгеруді қажет ететін, жаңаша шаруашылық жүйесі тұр. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, табиғатты қорғауға негізделген шаруашылық фермер алдына басқаша проблемалар қояды, бірақ олардың барлығын шешуге болады. Көптеген фермерлер дәстүрлі шаруашылықтан табиғатты қорғауға көшуге қаржылық мүмкіндік таппайды. Табиғатты қорғауға көшу процесі уақытты қажет етеді, ал фермер алғаш рет осы бағытта жұмыс істегенде, көбінесе инвестиция мен мемлекеттік қолдау болғанымен, қаржылық шығынға ұшырауы мүмкін. Табиғатты қорғауға негізделген шаруашылық органикалық қабатты қалыптастыруға және өзінің тыңайтқышын өндіруге баса назар береді, бұл да уақытты талап етеді. Фермер бұрынғыдан жақсы өнім алу үшін бірнеше жыл күтуі мүмкін. Тағы бір қаржылық шығын – жаңа техника сатып алу. Табиғатты қорғауға көшу кезінде өндіруші тиімді жұмыс істеу үшін жаңа сеялкалар немесе егін егу машиналарына ие болуы керек. Бұл қаржылық міндеттер фермердің табиғатты қорғауға көшуіне әсер етуі мүмкін. Мал шаруашылығы және егін қалдықтары үшін бәсекелестік. Дамып келе жатқан елдерде мал шаруашылығы көбінесе ауыл шаруашылығы жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады, сондықтан табиғатты қорғауға көшу кезінде оны ескеру қажет. Табиғатты қорғауға негізделген шаруашылық егін қалдықтарының жер бетінде қалуын талап етеді, ал дәстүрлі түрде осы қалдықтар малға жем ретінде пайдаланылады. Малдың жиналған егін далаларында жаюы немесе егін қалдықтарын кесіп, жем-шөп ретінде сақтауы – кең таралған тәжірибе. Осы өзгерістерге бейімделу қиындықтарымен бірге, табиғатты қорғау шаруашылығын бүкіл әлемде тарату да қиындыққа толы. Табиғатты қорғаушылардың көпшілігі қалағандай, оның таралуы жылдамдамады. Бұған себеп – Солтүстік Америка сияқты аймақтардағы фермерлердің өмір салтын өзгертуге және табиғатты қорғауға көшуге ынтасының жеткіліксіздігі. Алайда, тропиктік аймақтарда шектеулі ресурстар болғандықтан, табиғатты қорғау аймақтарына көшуге қысым күштірек. Еуропа сияқты елдер де табиғатты қорғау идеялары мен принциптерін қабылдап жатыр, бірақ адамдардың өмір салтын өзгертуге қысым аз болғандықтан, әзірге көптеген өзгерістер жасалмады (FAO 2006). Табиғатты қорғауға негізделген шаруашылықпен бірге, жеткілікті азық-түлік өндіру мәселесі де туындайды. Тыңайтқыштарды азайту, жерді өңдемеу және басқа да процестер әлемді тамақпен қамтамасыз ету жауапкершілігін жүктейді. Халықты есепке алу бюросының мәліметтері бойынша, 2000 жылы Жер бетінде 6,08 миллиард адам өмір сүрген. 2050 жылға қарай 9,1 миллиард адамға жетеді деп болжанып отыр. Бұл өсім фермерлердің бүгінгідей немесе одан да аз жерді пайдалана отырып, азық-түлік өндірісін арттыру міндетін жүктейді. Егер табиғатты қорғауға негізделген шаруашылықтар дәстүрлі шаруашылықтарға қарағанда аз өнім берсе, онда әлемде азық-түлік тапшылығы туындауы мүмкін.