Түсіну: Когнитивтік процесс және мағынаны қабылдау

Кіріспе

Психологиялық процесс. Түсіну – адам, жағдай немесе хабарлама сияқты абстрактілі немесе физикалық объектіге қатысты танымдық процесс, оның арқасында сол объектіні модельдеу үшін түсініктерді қолдану мүмкін болады. Түсіну – білуші адам мен түсінілетін объекті арасындағы қарым-қатынас. Түсіну ақыл-ойлы мінез-құлықты қолдауға жеткілікті білім объектісіне қатысты қабілеттер мен мүмкіндіктерді білдіреді. Түсіну көбінесе, бірақ әрқашан емес, түсініктерді меңгерумен байланысты, кейде сондай-ақ осы түсініктерге қатысты теориялармен де байланысты. Дегенмен, адам объектінің, жануардың немесе жүйенің мінез-құлқын болжауға жақсы қабілетті болуы мүмкін, сондықтан белгілі бір дәрежеде оны өз мәдениетіндегі сол объектінің, жануардың немесе жүйенің түсініктерімен немесе теорияларымен таныс болмай-ақ түсінуі мүмкін. Олар өздерінің ерекше түсініктері мен теорияларын жасаған болуы мүмкін, олар өз мәдениетінің қабылданған стандартты түсініктері мен теорияларымен тең, жақсырақ немесе нашаррақ болуы мүмкін. Осылайша, түсіну қорытынды жасау қабілетімен байланысты.

Анықтама

Түсіну мен білім – бірыңғай анықтамасы жоқ сөздер. Людвиг Витгенштейн білім мен түсініктің анықтамасын іздемей, осы сөздердің табиғи тілде қалай қолданылатынын қарастырып, контексттегі тиісті ерекшеліктерді анықтады. Білімнің өзі құндылығы шамалы, ал белгілі бір нәрсені контекстте білу – түсінік, оның салыстырмалы құны жоғарырақ. Дегенмен, білім жетіспесе де түсінік болуы мүмкін екені айтылады. Адамның түсінігі себептерден немесе себепсіз көздерден туындауы мүмкін, яғни білім түсініктің негізгі құрауышы. Бізде білім болмаса да түсінік болуы мүмкін, сондай-ақ білім болған кезде де түсінік жетіспеуі мүмкін. Тіпті біліммен қатар, ұқсас жағдайларды дұрыс ажырата алмау немесе дұрыс қорытынды жасау қиын болуы мүмкін, бұл контекст туралы қосымша ақпарат қажеттігін көрсетеді, демек түсініктің деңгейі контекстке байланысты өзгереді. Сондықтан түсінік білімге қарағанда талаптардан кем болуы мүмкін, себебі адам бір мәселеде жаңылысса да оны түсінуі мүмкін. Алайда, түсінік терең деңгейде адамның сенімдері арасындағы байланысты "көруге" немесе "ұғынуға" талап етеді, сондықтан ол білімнен де қиын болуы мүмкін. Бірақ, себептің салдары қандай болатынын білу – түсінік деуге болады. Түсінік нақты бір ұйғарымға бағытталмайды, ол бөліктердің бір-бірімен және бүтінмен қарым-қатынасын ұғынуды қамтиды. Осы қарым-қатынастарды ұғыну түсінікке көмектеседі, бірақ олар әрқашан себеп-салдар байланысымен байланысты емес. Сондықтан түсінік тәуелділіктер туралы білім арқылы берілуі мүмкін. "Ақыл-ойдың шектері" атты мақаласында ол бір нәрсені түсіну – оны түсіндіретін қарапайым ережелерді табу екенін айтады. Мысалы, күн мен түннің пайда болуын білуіміздің себебі – жердің айналуы туралы қарапайым модельде, ол жердің жарықтығы, температурасы және атмосферасының құрамындағы өзгерістер сияқты көптеген деректерді түсіндіреді. Біз көп көлемді ақпаратты қарапайым модель арқылы жинақтадық, ол осы деректерді болжауға мүмкіндік береді. Сол сияқты, 0.33333 санын үштен бір бөлігі деп түсінеміз. Санды көрсетудің бірінші тәсілі бес ұғымды қажет етеді ("0", "ондық нүкте", "3", "шексіздік", "үштің шексіздігі"), ал екінші тәсіл бірінші көрсетудің барлық деректерін тек үш ұғымды қолдана отырып ("1", "бөлу", "3") шығара алады. Чайтин түсінік – деректерді сығымдау қабілеті екенін айтады. Осы түсінік көзқарасы зиялы агенттердің кейбір модельдерінің негізін құрайды, мысалы, Нелло Кристианинидің "Қысқа жол" кітабында машиналар әлемді адамнан өзгеше жолмен түсіне алатынын түсіндіру үшін қолданылады.

Understanding and knowledge are both words without unified definitions. Ludwig Wittgenstein looked past a definition of knowledge or understanding and looked at how the words were used in natural language, identifying relevant features in context. It has been suggested that knowledge alone has little value whereas knowing something in context is understanding, which has much higher relative value but it has also been suggested that a state short of knowledge can be termed understanding. Someone's understanding can come from perceived causes or non causal sources, suggesting knowledge being a pillar of where understanding comes from. We can have understanding while lacking corresponding knowledge and have knowledge while lacking the corresponding understanding. Even with knowledge, relevant distinctions or correct conclusion about similar cases may not be made suggesting more information about the context would be required, which eludes to different degrees of understanding depending on the context. Understanding could therefore be less demanding than knowledge, because it seems that someone can have understanding of a subject even though they might have been mistaken about that subject. But it is more demanding in that it requires that the internal connections among ones' beliefs actually be "seen" or "grasped" by the person doing the understanding when found at a deeper level. but, it has been argued that knowing how the cause might bring an effect is understanding. As understanding is not directed towards a discrete proposition, but involves grasping relations of parts to other parts and perhaps the relations of part to wholes. The relationships grasped help understanding, but the relationships are not always causal. So understanding could therefore be expressed by knowledge of dependencies. In his essay "The Limits of Reason", he argues that understanding something means being able to figure out a simple set of rules that explains it. For example, we understand why day and night exist because we have a simple model—the rotation of the earth—that explains a tremendous amount of data—changes in brightness, temperature, and atmospheric composition of the earth. We have compressed a large amount of information by using a simple model that predicts it. Similarly, we understand the number 0.33333 by thinking of it as one third. The first way of representing the number requires five concepts ("0", "decimal point", "3", "infinity", "infinity of 3"); but the second way can produce all the data of the first representation, but uses only three concepts ("1", "division", "3"). Chaitin argues that comprehension is this ability to compress data. This perspective on comprehension forms the foundation of some models of intelligent agents, as in Nello Cristianini's book "The shortcut", where it is used to explain that machines can understand the world in fundamentally non human ways.