Кіріспе

Уоллес Стивенстің поэмасы. Түсіндірме – нақты деректерді сипаттауға арналған, себептерін ашып көрсететін мәлімдемелер жиынтығы. Түсіндірме – бұл деректердің себептерін, жағдайларын және салдарларын ашып көрсететін мәлімдемелер жиынтығы. Ол ережелерді немесе заңдарды орнатуға, сондай-ақ зерттелген объектілер мен құбылыстарға қатысты қолданыстағы ережелерді немесе заңдарды нақтылауға мүмкіндік береді.

Ғылыми түсіндірме

Соңғы талқылаулар ғылымның түсіндірмелер ұсынатынын (жай ғана сипаттама емес) және ғылыми түсіндірменің "теориясы" немесе "моделінің" міндеті осындай түсіндірмелердің құрылымын баяндау болып табылады деп қарастырады. Осылайша, "ғылыми" түсіндірмелердің бір түрі немесе нысаны бар деген болжам жасалады. Бірақ шындығында, "ғылыми түсіндірме" ұғымы "ғылымға" тән "түсіндірмелер" мен ғылымнан тыс түсіндірмелер арасындағы қарама-қайшылықты, сондай-ақ "түсіндірме" мен басқа нәрсе арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Дегенмен, соңғы философиялық әдебиеттердің көпшілігі ғылымдағы және күнделікті, ғылыми емес жағдайлардағы кейбір түсіндірмелер арасында маңызды байланыс бар екенін, соңғысының бұрынғысындағыдан гөрі толыққанды, нақты, қатаң сияқты белгілі бір ерекшеліктері бар екенін қабылдауға бейім. Сондай-ақ, түсіндірме теориясының міндеті ғылыми және кейбір қарапайым түсіндірмелердің ортақ белгілерін анықтау болып табылады. Ғылыми түсіндірменің танымал теориясы – Гемпельдің дедуктивтік-номологиялық моделі. Бұл модель көп сынға ұшырады, бірақ түсіндірме теорияларының көпшілігін талқылаудың бастапқы нүктесі болып қала береді.

Түсіндірмелер мен дәлелдер

Түсіндірмелер мен аргументтердің арасындағы айырмашылық, туындайтын сұрақтардың сипатындағы айырмашылықты көрсетеді. Аргументтерде біз күмәнді фактіден бастаймыз, оны аргументтер арқылы қолдауға тырысамыз. Ал түсіндірмелерде біз қабылданған фактіден бастаймыз, сұрақ – осы фактінің себебі не, неге осылай болды дегенге қатысты болады. Мұндағы жауап – түсіндірме. Мысалы, егер Фред пен Джо Фредтің мысығының құрттары бар-жоғы мәселесін талқыласа, Джо: "Фред, мысығыңда құрт бар. Мысық қазір қышынып жатқанын байқа. " деп айтуы мүмкін. Осылайша Джо мысықта құрт бар деген аргумент келтіреді. Бірақ, егер Фред пен Джо мысықта құрт бар екеніне келіссе, олар неліктен осылай болғанын сұрап, "Мысықта құрттың болуына себеп – ауа райының ылғалды болуы" деген түсіндірме бере алады. Айырмашылық – қандай да бір мәлімдеме шындыққа сәйкес пе, жоқ па, оны анықтау емес, оның неліктен шындыққа сәйкес екенін көрсету. Осы тұрғыдан алғанда, аргументтер білімге үлес қосуға, ал түсіндірмелер – түсінікке үлес қосуға бағытталған. Аргументтер бір нәрсенің қалай болғанын, боларына немесе болуы керек екенін көрсетуге тырысса, түсіндірмелер оның неліктен немесе қалай болатынын немесе болатынын көрсетуге ұмтылады. Егер Фред пен Джо Фредтің мысығында блоха бар-жоғын сұраса, Джо: "Фред, сіздің мысығыңызда блоха бар. Қазір мысықтың жыртылып жатқанын байқаңыз". Джо мысықта блоха бар деп дәлелдеді. Алайда, егер Фред пен Джо мысықта блоха бар екеніне келіссе, олар бұған не себеп екенін сұрастырып, "мысықта блоха бар екені ауа райы ылғалды болғандықтан" деп түсіндіреді. Айырмашылық – бұл қандай да бір мәлімдеменің шындыққа сәйкес пе, жоқ па, оны анықтау емес, оның неліктен шындыққа сәйкес екенін көрсету. Аргументтер мен түсіндірмелер риторикалық қолданыста бір-біріне өте ұқсайды. Бұл талаптарды сыни тұрғыдан қарастыруда қиындықтар тудырады. Бұл қиындықтың бірнеше себебі бар. Адамдар көбінесе өздері дәлелдеп жатыр ма, әлде түсіндіріп жатыр ма, оны нақты білмейді. Түсіндірмелер мен аргументтерді ұсынуда бірдей сөздер мен тіркестер қолданылады. "Түсіндіру" немесе "түсіндірме" сияқты терминдер аргументтерде жиі қолданылады. Түсіндірмелер көбінесе аргументтердің ішінде қолданылады және аргумент ретінде қызмет ету үшін ұсынылады.

Түсіндірме мен негіздеме

Түсіндірме термині кейде негіздеме контекстінде қолданылады, мысалы, сенімнің неге рас екендігін түсіндіру үшін. Негіздеме – сенімнің неліктен рас екендігін түсіндіру немесе адамның не білетінін қалай білетіні туралы баяндама ретінде қарастырылуы мүмкін. Түсіндірменің негіздеме емес екенін білу маңызды. Адам бір нәрсе туралы толыққанды және сенімді мәлімет бере алады, бірақ бірде-бір дәлел ұсынбауы мүмкін.

Түрлері

Түсіндіруді қажет ететін көптеген және әртүрлі оқиғалар, заттар мен фактілер бар. Сондай-ақ, бір нәрсені түсіндіру үшін әртүрлі нәрселерді пайдалануға болады. Аристотель түсіндірудің төрт архетипін анықтады. Бұлар, тіпті одан да ертерек заманнан бері, бір нәрсені түсіндірудің барлық тәсілдерін құрайтын, әмбебап және бірегей 'түрлері' деп есептелді. Дегенмен, олардың нақты анықтамасы және бір-бірімен қалай байланысқандығы туралы көптеген шатасулар бар. Түсіндіру түрлері тиісті логикалық ойлау түрлерін қамтиды, мысалы, дедуктивті-номологиялық, функционалдық, тарихи, психологиялық, редуктивті, телеологиялық, әдістемелік түсіндірулер.