Кіріспе
Мичиган штатының Детройт қаласын Онтарио штатының Виндзор қаласымен байланыстыратын аспалы көпір. Бұл көпір – АҚШ пен Канада арасындағы жеке меншіктегі сирек өткелдердің бірі. 2020 жылдың шілдесінде қайтыс болғанға дейін ол Грос-Пойнт миллиардері Мануэль Морунға, АҚШ-тағы «Детройт халықаралық көпір компаниясы» және Канададағы «Канадалық транзит компаниясы» арқылы тиесілі болды. 1979 жылы бұрынғы иелері оны Нью-Йорк қор биржасына шығарғанда және акциялармен сауда жасағанда Морун акцияларды сатып алып, нәтижесінде көпірді иеленді. Аймақтағы жүк көлік ағынының 60-70 пайызы осы көпір арқылы өтеді. Морун сонымен қатар көпір мен туннельде орналасқан «Ammex Detroit» салықсыз дүкендеріне де иелік етті.
The bridge is one of the few privately owned US–Canada crossings; it was owned by Grosse Pointe billionaire Manuel Moroun, until his death in July 2020, through the Detroit International Bridge Company in the United States and the Canadian Transit Company in Canada. In 1979, when the previous owners put it on the New York Stock Exchange and shares were traded, Moroun was able to buy shares, eventually acquiring the bridge. The bridge carries 60 to 70 percent of commercial truck traffic in the region. Moroun also owned the Ammex Detroit duty free stores at both the bridge and the tunnel.
Тарих
Детройт өзенінен өту Америка Азамат соғысынан кейін маңызды көлік арнасына айналды. Мичиган Орталық және Ұлы Батыс темір жолдары, сондай-ақ басқа да компаниялар Чикагоны Атлант мұхитының жағалауымен байланыстыратын шекараның екі жағында қызмет етті. Бұл темір жолдар Детройт өзенінен өту үшін екі жақтағы доктар арасында паромдарды пайдаланды. Паромдар темір жолдардың тасымалдау қажеттіліктерін толыққанды қамтамасыз ете алмады, сондықтан өзеннен өтуге күтіп тұрған 700-1000 жүк вагоны жиналды, көптеген жолаушылар да транзиттің кешігуіне тап болды. Чикагодағы қоймалар шығыс нарықтарына жібере алмайтын астықты сақтауға мәжбүр болды, ал шетелдік тауарлар АҚШ-тың батысына жөнелтілуін күтіп, шығыс қоймаларында сақталды. Бұл кешігулердің салдарынан елдегі тауар бағасы өсті, саудагерлер мен фермерлер темір жолдардан шешім табуды талап етті. Мичиган Орталық темір жолы Ұлы Батыс темір жолының қолдауымен өзеннің астында туннель салуды ұсынды. Құрылыс 1871 жылы басталды, бірақ келесі жылы желдету жабдығы істен шығып, жұмыс тоқтатылды. 1873 жылы назар өзен үстінен темір жол көпірін салуға аударылды. АҚШ Әскери инженерлік корпусы Детройт өзенінен өтетін көпірді зерттеуді тапсырды. Ұлы көлдердегі кеме жүргізу саласының өкілдері, өзенде тіректері бар кез келген көпір кеме қатынасына қауіпті деп есептейтін болғандықтан, оған қарсы болды. Онжылдық бойында талқылаулар жалғасты, бірақ нәтиже болмады – Детройт өзенінен өтетін көпірге рұқсат берілмеді. АҚШ Конгресі 1889 жылы көпірді қайта зерттеуді сұрады, бірақ ешқандай көпір мақұлданбады. Соңында Мичиган Орталық темір жолы 1909-10 жылдары пойыздарды өзен астынан өткізу үшін Детройт өзені туннелін салды. Бұл туннель Мичиган Орталық және Ұлы Батыс темір жолдарына пайда әкелді, бірақ Канада Оңтүстік темір жолы және басқа да желілер өзен үстінен көпірді артық көрді. 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуын еске алу және "Ұлы соғыста қызмет еткен Канада мен АҚШ жастарын" құрметтеу мақсатымен көпір салу жоспарлары қайта жаңғыртылды. Алайда, Онтарио және Мичиган ешқайсысы да өзен арқылы өтуді қаржыландыруға ниет білдірмеді. Кейін Мичиган автоөндірушілері Орта Батысты Канаданың орталық бөлігімен байланыстыруды бастады. Олар көпір компаниясын құрғаннан кейін, жоба қиындыққа тап болды: оның облигацияларын сатуға жалданып алған Торонто қаржыгері ақшаны ұрлап, қашып кетті, содан кейін дүкен сатушысын өлтіргені үшін сотталғаннан кейін түрмеде өзін-өзі өлтірді. Көпірді қолдаушылар жаман басқарылатын компанияларды құтқаруға маманданған Нью-Йорктік кәсіпкер Джозеф А. Бауэрге жүгінді. Бауэр қажетті бастапқы 12 миллион долларды жинауға қол жеткізді. "Бүгінгі таңда тек жеке бизнес арқылы ғана іс істеуге болады", - деді жобаны қолдаған Генри Форд. Көпірді "Детройт Халықаралық Көпір Корпорациясы" ретінде Детройт қаласының бизнесмендерінің инвестициясымен салды. Кейін Berkshire Hathaway компаниясы акциялардың төрттен бірін сатып алып, оларды компанияның басқа инвесторы, жергілікті жүк тасымалдау кәсіпкері Мануэль Морунға сатты. Морун одан әрі акцияларды сатып алып, ақырында компанияны жекешелендірді.
Оқиғалар
1930 жылдың сәуір айында көпір ашылғаннан кейін, Канада иммиграциялық инспекторы өзіне-өзі қол жұмсады. Көпірден басқа да адамдар өзін-өзі өлтіру үшін секіріпті. Ашылғаннан кейін, жоғарыдан суға секірушілер оны рекорд жасауға қолайлы орын деп қарастырған; бірақ биіктігі мен ағысы өлшенген соң, олар бұл ойдан бас тарды. 2000 жылдың 14 қарашасында көпірдегі мұржа құлап, үш адам Детройт өзеніне түсіп, төрт жұмысшы қауіпсіздік белбеуіне ілініп қалды. Суға түскен жұмысшылардың бірі – Джейми Баркер қаза тапты. Инженер Джордж Сноуден Professional Engineers Ontario ұйымы тарапынан құлаудағы рөлі үшін жазаланды. 2012 жылы Сноуден бекіткен жоба Торонтодағы Radiohead тобының сахнасының құлауына әкеп соқты. Сноуденнің әріптесі Доменик Куглиари да екі оқиғаға қатысқан. 2022 жылы Канадада өткен «Азаттық шеруі» наразылықтары кезінде наразылық білдірушілер Елші көпіріне жол тосты. Наразылық білдірушілер көпірді 7 ақпанда блокадалады. 7 ақпан күні кешке көпірдегі қозғалыс толығымен тоқтады. Блокада 8 ақпанға дейін жалғасты. 8 ақпан таңында билік көпір қайта ашылғанын мәлімдеді, бірақ блокада қайта басталды, соның салдарынан Сарния мен Порт-Хурон арасындағы Көк су көпіріне сапарлар көбейді.
Дизайн
Детройт өзенінің үстіндегі көпір 1929 жылы аяқталған кезде әлемдегі ең ұзын аспалы орталық құрылымына ие болды – 1850 фут (564 м). Бұл рекорд 1931 жылы Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы Джордж Вашингтон көпірі ашылғанға дейін сақталды. Көпірдің жалпы ұзындығы 7500 фут (2286 м) құрайды. Құрылыс 1927 жылы басталып, 1929 жылы аяқталды. Бас мердігер және металл конструкциясын орнатушы – Питтсбург, Пенсильвания штатындағы McClintic Marshall компаниясы. Көпір 21 000 тонна болаттан тұрады, ал жол Детройт өзенінен 152 фут (46 м) биіктікке көтеріледі. Өзен арқылы созылған негізгі құрылым ғана аспалы кабельдермен тіреледі; негізгі тіреулерге жақын жолдар металлдан жасалған консольдік фермалық конструкциямен ұсталады. Көпірдегі жалғыз тротуар құрылымның оңтүстік-батыс жағында орналасқан. 11 қыркүйекке жасалған шабуылдан кейін, қауіпсіздік шараларын күшейтуге байланысты жаяу және велосипедпен көпірден өтуге тыйым салынды. 2001 жылдың 11 қыркүйегіне дейін тротуар күрделі жөндеу және қайта бояу жұмыстарына байланысты жабылып тұрды. Алғашқыда жылтыр қара түске боялған көпір 1995 және 2000 жылдар арасында бес жылдық қайта жаңартудан өтті, оның ішінде көпірдің теңіз көгіліне боялуы және бояу қабатының алынуы болды. Бастапқыда АҚШ тарапында қолданылған гранит блоктары Виндзор парктері мен демалыс департаментіне берілді және қазір Виндзор парктеріндегі көптеген жолдарды әшекейлеп тұр. Төрт қатарлы көпір әдеттегі жұмыс күнінде 10 000-нан астам жүк көлігін тасымалдайды. 2009 жылдың шілдесінде аяқталған Gateway жобасы, АҚШ алаңының кең масштабты қайта жоспарлауы, АҚШ тарапында Interstate 96 (I 96) және I 75, ал Канада тарапында 3 тас жолына тікелей қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Көпірдің Канададағы жағы Батыс Виндзордағы қыжырлы көшелерге жалғасады, бұл көлік бөгеліне әкеледі. Жеке меншік көпір Канада мен АҚШ арасындағы тауар айналымының шамамен 25% -ын қамтамасыз етеді. Transport Canada 2011 жылы жүк көліктерімен АҚШ-Канада шекарасынан өтетін 5 ірі пункттердің таралуын былай хабарлады:
– Виндзор Амбасадор көпірі – 24,4% (Мичиган штатының Порт-Хурон қаласын Онтарио штатының Эдиорд нүктесімен байланыстырады)
– Сарния–Блю Уотер көпірі – 14,4%
– Форт-Эри–Бейбітшілік көпірі – 11,4% (Нью-Йорк штатының Буффало қаласын Онтарио штатының Форт-Эри қаласымен байланыстырады)
– Тынық мұхиты шекарасы / Дуглас – 7,0% (АҚШ-тың Вашингтон штатын Британдық Колумбиямен құрлықпен байланыстырады)
– Ниагара шарлауы–Квинстон көпірі – 6,6% (Нью-Йорк штатының Льюистон қаласын Онтарио штатының Квинстон қаласымен байланыстырады).
24.4% for Windsor Ambassador Bridge
14.4% for Sarnia–Blue Water Bridge, which links Port Huron, Michigan, with Point Edward, Ontario
11.4% for Fort Erie–Peace Bridge, which connects Buffalo, New York, with Fort Erie, Ontario
7.0% for Peace Arch Border Crossing, Pacific Highway/ Douglas, which links the U. S. State of Washington with British Columbia by land
6.6% for Niagara Falls–Queenston Bridge, which links Lewiston, New York, with Queenston, Ontario.
Қосымша көпір ұсыныстары
Канада мен АҚШ үкіметтері Детройт өзенінің халықаралық өткел комиссиясы (DRIC) ұсынған Горди-Хоу халықаралық көпірінің құрылысын мақұлдады. Детройт пен Виндзор арасындағы жаңа көпірді Канада федералды үкіметіне тиесілі Корольдік корпорация – Виндзор-Детройт көпірлер басқармасы иеленеді және басқарады. 2020 жылы қайтыс болғанға дейін Елші көпірінің иесі Мануэль Морун бұл ұсынысқа қарсы болды. Ол Канада мен Мичиган үкіметтерін оның құрылысын тоқтату үшін сотқа берді және оның орнына Елші көпірінің екінші аралығын (оның меншігінде болатын) салу туралы ұсыныс жасады. Сыншылар Морунның қарсылығының себебі салықтан босатылған бензин сатудан түсетін пайданың жоғалтуы болуы мүмкін деп санайды, себебі тұтынушыларға сорғыдағы баға бірнеше цент арзан болғанымен, оларға шамамен 60 цент/галлон салықтан жеңілдік беріледі. Морун мен оның Детройт халықаралық көпір компаниясы жаңа көпір Елші көпірінің жанында салынатын екінші аралыққа қатысты олардың ұсынысына әсер ететінін мәлімдеді. Мичиган мен Канада билігі Горди-Хоу халықаралық көпірінің ұсынысын қолдауды жалғастырды, өйткені ол Канаданың Э. К. Роу тас жолын және 2015 жылы кеңейтілген Онтарионың 401 тас жолын (ол болашақтағы Виндзор-Эссекс саябағы ретінде I 75 және I 96 арқылы өтеді) тікелей байланыстырады, Виндзордың қалалық көшелерін айналып өтеді және кептелісті азайтады. Елші көпірінің жанындағы екінші аралық, өзіндік, Виндзордағы Хьюрон Черч Роудтағы қозғалысқа қатысты Канаданың алаңдаушылығын шешпейді. Көптеген светофорлар 401 тас жолын кеңейту арқылы алынып тасталғанымен, ол өзеннің төменгі жағындағы Хоу көпіріне қосылады, ал Елші көпіріне соңғы қатынас тығырызды Виндзор көшелері арқылы жүзеге асырылады. 2007 жылы жеке меншік көпір компаниясына Мичиганның қоршаған ортаны қорғау департаменті қолданыстағы аралықтың жанында Детройт өзенінің арғы жағына жаңа көпір салуға рұқсат берді. Рұқсат 2012 жылы тоқталды. АҚШ жағалау күзеті 2016 жылы көпір компаниясына жаңа аралықты салуға рұқсат берді. 2021 жылдан бастап, көпірдің қазіргі иесі Мэтью Морун, 2017 жылы Канаданың көлік министрлігі берген рұқсаттағы "қақтығысты" шешкенше құрылыс жүргізілмейді. Жағалау күзетінің рұқсаты қолданыстағы Елші көпірін сақтап, жөндеу шартымен берілді, ал Канаданың рұқсаты қолданыстағы көпірді бұзу және алып тастау шартымен берілді. 2022 жылы Канаданың көлік министрлігі берген бес жылдық құрылыс рұқсатының мерзімі аяқталды. Көлік министрі Омар Алгхабра федералдық үкімет, Виндзор қаласы және көпір компаниясы арасындағы әңгімелердің "жалғасып жатқанын" атап өтті. Көп жылдық сот даулары, жергілікті халықтың жүк көліктерінің қозғалысына қарсы белсенділігі және Мэтти Морунның кешіктіруінен кейін Мичиганның көлік департаменті (MDOT) I 75/I 96 пандус жобасын өз қолына алып, алты айлық құрылыс кезеңінен кейін 2012 жылдың қыркүйегінде пандустарды ашты. Gateway жобасының кешігуіне себеп болған бір себеп – Морунның өзінің пайдалы салықтан босатылған дүкені мен жанармай сорғыларынан өтуге ниеттенгені болуы мүмкін, бұл салықтан босатылған жанармай сатуға рұқсат етілген екі шекаралық пункттің бірі (екіншісі – International Falls, Minnesota). Халықаралық жанармай салығы туралы келісім бойынша ірі жүк көліктерінің операторлары, теориялық тұрғыдан, Мичиганда сатып алынған және Онтарионың 401 тас жолында қолданылған жанармайға Онтарио салығын төлеуі керек және Мичиган салығының бір бөлігін қайтаруы керек, бірақ салық төленбегендіктен, Мичиган IFTA қайтарымына құқығы жоқ болуы мүмкін. 2012 жылы Мичиганның ауыл шаруашылығы және ауылдық даму департаменті Морунның Ammex компаниясын айыптап, 93 октанды жарнамалаған кезде сынақтар 91,2 октанды көрсеткенін мәлімдеді, бұл жанармайды дұрыс белгілемегенін көрсетті. 2015 жылы Виндзор қаласының шенеуніктері көпірдің нашарлаған сыртқы түрін сынап, оның құрылысынан құлап жатқан бетоннан туындайтын қауіпке назар салды. Бұл туралы Мэтт Морун қала басшылығын компанияның құрылысты қайта салуға немесе жөндеуге тырысуына кедергі келтіруге тырысып жатыр деп айыптады, өйткені Канада үкіметі Детройт өзенінің төменгі ағысында жаңа көпір салу жоспарларын қолдайды. 2022 жылдың 7 ақпанында "Азаттық конвойы" наразылығына байланысты блокада көпірдегі қозғалысты шамамен бір аптаға тоқтатты, бұл шекараның екі жағындағы автомобиль өндіру зауыттарында үзілістерге әкелді.