Шағын масштабта өсімдік өсіру өнері

Кіріспе

Өсімдіктерді шағын көлемде өсіру

Бағбандық – өсімдіктерді өсіру және пайдалану ғылымы, технологиясы, өнері және бизнесі. Бағбандар мен бағбандық ғалымдары адам өмірін жақсарту үшін қауіпсіз, тұрақты, қоректі азық-түлік және денсаулыққа пайдалы, жақсартып жаңартатын, әдемі ортаны құру үшін жаһандық шешімдер әзірлейді. Бұл анықтаманың түбі латын тіліндегі hortus ("бақша") және cultura ("өсіру") сөздерінде жатыр. Өсімдіктер әртүрлі мақсаттарда өсірілетіндіктен, бағбандықтың көптеген салалары бар. Оларға бау-бақша шаруашылығы, өсімдік өндіру/көбейту, ағаш шаруашылығы, ландшафттық дизайны, гүл өсіру және шөптік жабындыны күтіп ұстау кіреді. Олардың әрқайсысы үшін әртүрлі мамандықтар, аспектілер, қолданылатын құралдар мен қиындықтар бар, олардың барлығы бағбанға жоғары мамандандырылған білім мен дағдыны талап етеді. Әдетте, бағбандық – ауыл шаруашылығындағы кең ауқымды егін және мал шаруашылығымен салыстырғанда, өсімдіктерді сәндік мақсатта, шағын көлемде/өнеркәсіптік емес өсіру ретінде сипатталады. Дегенмен, әлем бойынша жылыжай өндірісі сияқты бағбандықтың индустрияландырылған/коммерциялық аспектілері де бар. Бағбандық шамамен 10 000 – 20 000 жыл бұрын өсімдіктерді қолға үйретумен басталды. Ол сәндік ағаштар/бұталар/өсімдіктер, жемістер, көкөністер, гүлдер, шөптік жабынды, жаңғақтар, тұқымдар, шөптер және басқа да дәрілік/жеуге жарамды өсімдіктерді қоса, барлық өсімдіктерді өсіруді қамтиды. Мұндай өсіру бақшаларда, питомниктерде, жылыжайларда, жүзімдіктерде, жеміс бауларында, саябақтарда, демалыс аймақтарында және т.б. жүзеге асырылуы мүмкін. Бағбандар – өсімдік материалдарын өсіруді кәсіби тұрғыдан зерттеп, тәжірибесі бар мамандар. Бағбандардың түрлері көп, олардың лауазымдары да әртүрлі: бағбан, өсіруші, фермер, ағаш өсіруші, гүл өсіруші, ландшафт дизайнері, агроном, дизайнер, ландшафт архитектор, шөптік жабындыны күтіп ұстау маманы, питомник меңгерушісі, ботаникалық бақтың кураторы, бағбандық терапевті және тағы да көптеген мамандықтар бар. Олар ботаникалық бақтар, жеке/мемлекеттік бақтар, саябақтар, зираттар, жылыжайлар, гольф алаңдары, жүзімдіктер, егістіктер, ландшафттық компаниялар, питомниктер, білім беру мекемелері сияқты әртүрлі компаниялар мен мекемелерде жұмыс істей алады, сондай-ақ өздігінен жұмыс істейтіндер де бар.

Horticulture is the science, technology, art, and business of cultivating and using plants to improve human life. Horticulturists and Horticultural Scientists create global solutions for safe, sustainable, nutritious food and healthy, restorative, and beautiful environments. This definition is seen in its etymology, which is derived from the Latin words hortus, which means "garden" and cultura which means "to cultivate". There are various divisions of horticulture because plants are grown for a variety of purposes. These divisions include, but are not limited to: gardening, plant production/propagation, arboriculture, landscaping, floriculture and turf maintenance. For each of these, there are various professions, aspects, tools used and associated challenges; Each requiring highly specialized skills and knowledge of the horticulturist. Typically, horticulture is characterized as the ornamental, small scale/non industrial cultivation of plants, as compared to the large scale cultivation of crops/livestock that is seen in agriculture. However, there are aspects of horticulture that are industrialized/commercial such as greenhouse production across the globe. Horticulture began with the domestication of plants around 10,000 20,000 years ago. It includes the cultivation of all plants including, but not limited to: ornamental trees/shrubs/plants, fruits, vegetables, flowers, turf, nuts, seeds, herbs and other medicinal/edible plants. This cultivation may occur in garden spaces, nurseries, greenhouses, vineyards, orchards, parks, recreation areas, etc. Horticulturists, are those who study and practice the cultivation of plant material professionally. There are many different types of horticulturists with different job titles, including: gardener, grower, farmer, arborist, floriculturist, landscaper, agronomist, designer, landscape architect, lawn care specialist, nursery manager, botanical garden curator, horticulture therapist, and much more. They may be hired by a variety of companies/institutions including, but not limited to: botanical gardens, private/public gardens, parks, cemeteries, greenhouses, golf courses, vineyards, estates, landscaping companies, nurseries, educational institutions, etc. They may also be self employed.

Тарих

Бағбандық 10-20 мың жыл бұрын өсімдіктерді үйретуден басталып, содан бері адамзат тарихымен тығыз байланысты болып келді. Еуропада орта ғасырлар кезеңінде егіншілік пен бағбандық ерекшеленді.

Бағбандықтың алғашқы тәсілдері

Бағбандық саласындағы алғашқы тәжірибелерде адамдардың жерді басқарудың сан алуан тәсілдері (әр түрлі құралдарды пайдалана отырып) және түрлі мақсаттар үшін өсірілген әртүрлі әдістер мен өсімдіктердің түрлері болған. Қолданылған әдістер, құралдар және өсірілген өсімдіктер әрқашан мәдениет пен климатқа байланысты дамыған.

Колонияға дейінгі Солтүстік және Орталық Америка

Бізге белгілі бірнеше дәстүрлі бағбандық тәжірибелер бар: мысалы, колонияға дейінгі Солтүстік Американың жергілікті халықтары өсімдік қалдықтарын жақып, биокөмір арқылы топырақтың өнімділігін арттырған. Еуропалық жағрап келгендер бұл топырақты «Терра Прета де Индио» деп атады. Солтүстік Америкада жергілікті халықтар жүгері, қызанақ, күнбағыс және басқа да дақылдарды өсірген. Мезоамерикалық мәдениеттер өздерінің тұрақтарының маңында немесе бір аймақтан екіншісіне көшіп-қону кезінде сирек келіп тұратын арнайы учаскелерде милпа (жүгері егістігі) сияқты дақылдарды шағын көлемде өсіруге баса назар берді. Орталық Америкада майялар орманды папайя, авокадо, какао, цеиба және саподилла сияқты пайдалы ағаштармен молайтумен айналысты. Егістікте бұршақ, қызанақ, тығыз қызанақ және бұрыш сияқты бірнеше дақылдар өсірілді. Көптеген мәдениеттердегі алғашқы бағбандар негізінен немесе толығымен әйелдер болды.

Өсімдіктердің бағбандықта тарихи қолданылуы

Өсімдіктердің емдік және тағамдық қасиеттерінен өзге, олар сұлулығымен де танылып, өсірілген өсімдік материалдарын басқаратын адамдардың күшін, білімін, дәрежесін және тіпті байлығын көрсету үшін де қолданылған. Өсімдіктердің осы символдық күші оларды өсірудің бастамасынан бұрыннан бар. Мысалы, ацтектердің құрметтейтін бақтарында діни маңызы бар өсімдіктер өсірілгендігі мәлім. Өсімдіктер құдайлар мен құдайылармен байланысын бейнелейтін метафоралық мағынасы үшін егілген. Жыныстық көбейтуде тұқымдар пайдаланылады, ал жыныссыз көбейту өсімдіктерді бөлу, түйнектерді, жуаштарды және пиязшыларды кесу, қабаттау, жабысдау сияқты техникалар арқылы таратуды қамтиды.

Өсімдіктерді таңдау

Өсімдіктерді өсіру үшін таңдағанда, егінші өсімдіктердің қолданылу мақсатына байланысты түрлі аспектілерді қарастыруы мүмкін, оларға өсімдік морфологиясы, сирек кездесуі және пайдалылығы жатады. Ал ландшафтқа өсімдіктерді таңдағанда, ең алдымен, аймақты мұқият бағалау қажет. Топырақтың түрі, температура/климат, жарық, ылғал және бұрыннан өскен өсімдіктер ескеріледі. Осы ортаның бағалау нәтижелері, аймаққа өсімдіктерді таңдауда маңызды рөл атқарады. Өсімдіктерді таңдау маусымдық көрмелерге немесе ұзақ мерзімді егістерге арналуы мүмкін. Өсімдіктің толыққандай бойы/өлшемі, түсі, өсу ерекшелігі, сәндік құндылығы, гүлдеу кезеңі және жауапсыз таралу мүмкіндігі сияқты қасиеттері өсімдіктерді таңдау процесін аяқтауға көмектеседі.

Қоршаған ортаның / өсірудің айнымалыларын бақылау

Өсімдіктердің дамуына әсер ететін қоршаған орта факторлары: температура, жарық, су, pH, қоректік заттардың қолжетімділігі, ауа райы құбылыстары (жаңбыр, қар, қызыл жаңбыр, ақ жаңбыр және қатып су жаңбыры, шық, жел және аяз), ылғалдылық, биіктік, жер бедері және микроклиматтың әсері.

Жарық

Өсімдіктер әртүрлі жарық мөлшеріне және күндізгі уақыттың ұзақтығына бейімделген; олардың өсуі мен дамуы алатын жарық мөлшеріне/жарық интенсивтілігіне байланысты анықталады. Бұл жасанды түрде, үй жағдайында флуоресцентті шамдарды қолдану арқылы бақыланады. Жарық мөлшерін реттеу гүлдеуді де басқарады. Күнді ұзарту ұзақ күнді өсімдіктердің гүлдеуін күшейтеді, ал қысқа күнді өсімдіктердің гүлдеуін тежейді. Жаһандық климаттың өзгеруі салдарынан температураның шектен тыс өзгеруі, жауын-шашынның күшті болуы, су тасқынының жиілеуі, құрғақшылықтың ұзақтығы мен жиілігі артып келеді. Басқа абиотикалық стресс факторларымен – тұздылық, ауыр металдардың зияны, ультракүлгін сәулелердің әсері және ауаның ластануы – бірге егін өндірісі үшін қиын жағдайлар тудырады. Бұл буланудың артуына, топырақтың қоректік заттарының азаюына және оттегі деңгейінің төмендеуіне алып келеді, нәтижесінде егін өнімділігі 70%-ға дейін төмендеуі мүмкін.

Биотикалық стресстер

Бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар, паразиттер, жәндіктер, арамшөптер және өсіп-өнімді өсімдіктер сияқты тірі организмдер биотикалық стрестің көзі болып табылады және олар мезбенді қоректік заттардан айыра алады. Өсімдіктер морфологиялық және құрылымдық кедергілер, химиялық қосылыстар, ақуыздар, ферменттер және гормондар сияқты қорғаныс механизмдерін пайдаланып, осы стресстерге жауап береді. Биотикалық стрестің зиянын алдын алу үшін топырақ өңдеу, шашырату немесе интеграцияланған зиянкестерді басқару (IPM) сияқты шараларды қолдануға болады.

Егін жинауды басқару

Орақ кезінде бау-бақша дақылдарына келтірілген зиян мен шығынды азайту үшін сақтану қажет. Егін жинау кезінде қысым күштері пайда болады, ал бау-бақша өнімдері тасымалдау және іріктеу операциялары кезінде бірнеше соққыға ұшырауы мүмкін. Өсімдіктерге механикалық зақымдар мен жаралардың алдын алу үшін әртүрлі техникалар қолданылады, мысалы:

Қолмен жинау: Бұл бау-бақша дақылдарын қолмен жинау процесі. Алма, алмұрт және шабдалы сияқты жемістерді қию құралдарымен жинауға болады.
Санитариялық тазалық: Егін жинауға арналған қаптар, жәшіктер, қию құралдары және басқа да жабдықтар жинау алдында таза болуы керек. 2013 жылдан бері CRISPR әртүрлі дәнді дақылдар, жемістер мен көкөністерді жақсарту үшін қолданылып келеді. Дәнді дақылдар паразиттер, аурулар және құрғақшылық сияқты биотикалық және абиотикалық стресс факторларына төзімділігін арттыру, сондай-ақ өнімділігін, қоректік құндылығын және дәмін жақсарту үшін модификацияланады. Бұған қоса, CRISPR картоптың қараюын және оның құрамындағы улы және ащы заттардың өндірілуін азайту сияқты жағымсыз қасиеттерді өзгерту үшін де қолданылды. CRISPR жылыжайларда жиі кездесетін нашар тозаңдану және жеміс өнімділігінің төмендігі сияқты мәселелерді шешу үшін де пайдаланылды. Генетикалық модификацияланған организмдермен (ГМО) салыстырғанда, CRISPR өсімдіктің гендеріне шеттен ДНҚ қоспайды.

Ұйымдар

Дүние жүзінде бау-бақша ғылымының барлық салаларында зерттеулер мен білім беруді насихаттауға және ынталандыруға бағытталған әртүрлі ұйымдар бар; мұндай ұйымдарға Халықаралық бау-бақша ғылымы қоғамы мен Америка бау-бақша ғылымы қоғамы кіреді. Ұлыбританияда екі негізгі бау-бақша қоғамы бар. Йорк флористикалық антикварлық қоғамы – әлемдегі ең көне бау-бақша қоғамы, ол 1768 жылы құрылған; бұл ұйым Англияның Йорк қаласында жыл сайын төрт бау-бақша көрмесін өткізеді. Сонымен қатар, 1804 жылы құрылған Корольдік бау-бақша қоғамы – Ұлыбританиядағы қайырымдылық ұйымы, ол бау-бақша шаруашылығының барлық салаларында ғылымды, өнерді және практиканы ынталандыру мен жақсартуға жетекшілік етеді. Ұйым өз қауымдастығы, оқу бағдарламалары, әлемдік деңгейдегі бау-бақшалар мен көрмелер арқылы бау-бақша шаруашылығы туралы біліммен бөліседі. Chartered Institute of Horticulture (CIH) – Ұлыбритания, Ирландия және шетелдегі бау-бақша өнеркәсібінің барлық салаларын білдіретін бау-бақшашылар мен бау-бақша ғылымдарының кәсіби ұйымы. Бұл – ең үздік мамандар Чартерлік мәртебеге ие бола алатын және Чартерлік бағбан бола алатын жалғыз бағбандық кәсіби ұйым. Австралияның бау-бақша ғылымы қоғамы 1990 жылы Австралияның бау-бақша ғылымы мен өнеркәсібін насихаттау және арттыру үшін кәсіби қоғам ретінде құрылды. Жаңа Зеландияның бау-бақша институты – бау-бақша шаруашылығының тағы бір белгілі ұйымы. Үндістанда Үндістанның бау-бақша қоғамы (қазіргі Үндістан бау-бақша ғылымдары академиясы) 1941 жылы Пенджабтың Ляльпур қаласында (қазіргі Пәкістанда) құрылған, бірақ кейіннен 1949 жылы Делиге көшірілген ең көне қоғам. 2005 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан тағы бір маңызды ұйым – Бенгалурда орналасқан бау-бақша шаруашылығын насихаттау қоғамы. Бұл екі қоғам да бау-бақша ғылымдарын дамыту үшін «Индийский журнал о садоводстве» және «Журнал о садоводстве» атты ғылыми журналдар шығарады. Үндістанның Керала штатында бау-бақша шаруашылығын Керала мемлекеттік бау-бақша миссиясы басқарады. Ұлттық жасөспірімдер бау-бақша ассоциациясы (NJHA) 1934 жылы құрылды және ол жастарға және бау-бақшаға арналған әлемдегі алғашқы ұйым болды. NJHA бағдарламалары жастарға бау-бақша шаруашылығының негізгі білімдерін алуға және осы әрқашан кеңейіп келе жатқан өнер мен ғылымда дағдыларын дамытуға көмектесу үшін жасалған. Global Horticulture Initiative (GlobalHort) бау-бақша саласындағы түрлі мүдделі тараптар арасындағы серіктестікті және ұжымдық іс-қимылды ынталандырады. Бұл ұйымның басты назары даму үшін бау-бақша шаруашылығына (H4D) аударылады, бұл бау-бақша шаруашылығын кедейлікті азайту және бүкіл әлем бойынша тамақтануды жақсарту үшін пайдалануды қамтиды. GlobalHort ұлттық және халықаралық ұйымдардың консорциумында ұйымдастырылған, олар өзара келісілген мақсаттарға жету үшін ғылыми-зерттеу, оқыту және технологияны қалыптастыру іс-шараларында бірлесіп жұмыс істейді. GlobalHort – Бельгияда тіркелген коммерциялық емес ұйым.

There are various organizations worldwide that focus on promoting and encouraging research and education in all branches of horticultural science; such organizations include the International Society for Horticultural Science and the American Society of Horticultural Science. In the United Kingdom, there are two main horticulture societies. The Ancient Society of York Florists is the oldest horticultural society in the world and was founded in 1768; this organization continues to host four horticultural shows annually in York, England. Additionally, The Royal Horticultural Society, established in 1804, is a charity in United Kingdom that leads on the encouragement and improvement of the science, art, and practice of horticulture in all its branches. The organization shares the knowledge of horticulture through its community, learning programs, and world class gardens and shows. The Chartered Institute of Horticulture (CIH) is the Chartered professional body for horticulturists and horticultural scientists representing all sectors of the horticultural industry across Great Britain, Ireland and overseas. It is the only horticultural professional body where its top professionals can achieve Chartered status and become a Chartered Horticulturist. The Australian Society of Horticultural Science was established in 1990 as a professional society to promote and enhance Australian horticultural science and industry. Finally, the New Zealand Horticulture Institute is another known horticultural organization. In India, the Horticultural Society of India (now Indian Academy of Horticultural Sciences) is the oldest society which was established in 1941 at Lyallpur, Punjab (now in Pakistan) but was later shifted to Delhi in 1949. The other notable organization in operation since 2005 is the Society for Promotion of Horticulture based at Bengaluru. Both these societies publish scholarly journals – Indian Journal of Horticulture and Journal of Horticultural Sciences for the advancement of horticultural sciences. Horticulture in the Indian state of Kerala is spearheaded by Kerala State Horticulture Mission. The National Junior Horticultural Association (NJHA) was established in 1934 and was the first organization in the world dedicated solely to youth and horticulture. NJHA programs are designed to help young people obtain a basic understanding of horticulture and develop skills in this ever expanding art and science. The Global Horticulture Initiative (GlobalHort) fosters partnerships and collective action among different stakeholders in horticulture. This organization has a special focus on horticulture for development (H4D), which involves using horticulture to reduce poverty and improve nutrition worldwide. GlobalHort is organized in a consortium of national and international organizations which collaborate in research, training, and technology generating activities designed to meet mutually agreed upon objectives. GlobalHort is a non profit organization registered in Belgium.