Кіріспе

Швеция Конституциясының төрт негізгі заңының бірі

1809 жылғы Үкімет құралы (1809 års regeringsform) – 1809 жылғы 6 маусымда Риксдаг пен король Карл XIII қабылдаған Швеция Корольдігінің 1809 жылдан 1974 жылдың соңына дейінгі конституциясы. Ол 1809 жылғы төңкеріс нәтижесінде пайда болды, оның барысында король Густав IV Адольф тақтан алынды. Конституцияның қабылдануы Швецияның Густав дәуіріндегі абсолюттік монархиядан (1772 жылғы төңкеріспен орнатылған) заң үстемдігіне және маңызды азаматтық бостандықтарға бағынған тұрақты конституциялық монархияға өтуін білдірді. Алғашқыда Үкімет құралы корольдің өкілеттіктерін ғана шектеді, ол саясатта маңызды рөлді сақтап қалды, бірақ уақыт өте келе, Швеция толыққанды демократияға айналғанда, тәждің өкілеттіктері келісім арқылы одан әрі қысқартылды. 1809 жылғы Үкімет құралы ақырында 1974 жылғы Үкімет құралымен толығымен алмастырылды, ол демократияны және бірпалаталы парламент арқылы жүзеге асырылатын халықтың еркі мен теңдігін ресми түрде бекітті.

Тарих

Үкімет құралы (1719) жарияланғаннан кейін Швецияда жарты ғасыр бойы Риксдагтың басқаруымен парламенттік үкімет орнады, бұл дәуір дәстүрлі түрде "Азаттық дәуірі" деп аталады. Бұл 1772 жылғы төңкеріспен аяқталды, ол Густав III жасаған өзіне қарсы төңкеріс болды, ол кейіннен 1772 жылғы Үкімет құралы бойынша ағартушы деспот ретінде билік жүргізді. Густав III-тің ұлы Густав IV Адольф оның орнын басып бірақ, одан аз харизматикалық басшы болды, ал оның саяси билігі Фин соғысында шведтердің жеңілісімен күйреп, Фредрикshamн шарты бойынша Финляндияның Ресейге берілуіне әкеп соқты. Бұл әскери апат швед әскерінің қолдауымен наразы либералдарға халыққа ұнамайтын патшаға қарсы төңкеріс жасауға мүмкіндік берді. Густав Адольф тұтқындалды, тақтан түсірілуге мәжбүр болды, содан кейін жер аударылды, ал оның інісі, герцог Карл, Карл XIII король ретінде жарияланды. Карл абсолюттік монархиядан бас тартуға және абсолюттік Үкімет құралын (1772) жаңа конституциямен алмастыруға келісті. Жаңа конституция Ханс Ярта басқаратын комиссиямен әзірленді және 6 маусымда, Швецияның ұлттық күнінде Риксдагта ресми түрде қабылданды. Карл XIII баласыз болғандықтан, оның өлімінен кейін тегіс мұрагерлікке кепілдік беру үшін мұрагер табу өте маңызды болды. Риксдаг бастапқыда Дания принці және Норвегия штадтхолдері Карл Августы сайлады, бірақ ол көп ұзамай қайтыс болды. Сондықтан 1810 жылы олар екінші сайлау өткізіп, француз маршалы және Понтекорво князі Жан Батист Бернадотті таңдады, ол Карл XIII-тің қабылдауымен ресми түрде мұрагер деп танылды. Болашақтағы мұрагерлік дағдарыстарын болдырмау үшін Бернадоттің ұрпақтарының швед тағына отыру құқығы Үкімет құралына, Мұрагерлік заңына (1810) енгізілген түзетуде бекітілді.

Сипаттама

Үкімет құралы атқарушы билік (патша) мен заң шығарушы билік (Риксдаг) арасындағы билікті бөліп қарастырды. Патша мен Риксдаг заң шығаруда бірлескен билікке ие болды (87-бап, конституциялық заң 81-86-баптарда), ал Риксдаг бюджет және мемлекеттік кірістер мен шығыстар (57-77-баптар) бойынша, соның ішінде әскери жүктемелер (73-бап) бойынша толық билікке ие болды. Патшаның билігі Густав III-нің саясы ағартылған абсолютизмімен салыстырғанда азайтылғанмен, жаңа құжат патшаға 1720 жылғы Үкімет құралына қарағанда саясатта белсендірек рөл атқаруға мүмкіндік берді, ол Еркіндік дәуірінде қолданыста болған. Бастапқыда министрлер тек патшаға саяси жауапкершілікке ие болды, ол оларды тағайындап, қызметтен босататын. Дегенмен, егер олар заң бұзушылық жасаса, олар арнайы заңға және жалпы заңға сәйкес Риксдаг пен арнайы сотқа (Riksrätten) заңды жауапкершілікке тартылды (106-бап және 101-102-баптар).

Кейінгі реформалар

Үкімет құралы 1974 жылдың соңына дейін күшінде болғанымен, осы аралықта швед үкіметінің құрылымын өзгертетін көптеген маңызды реформалар жасалды. Үкімет құралына сәйкес, Эстаттар Риксдағы бастапқыда орта ғасырдан бері сақталған көппалаталы құрылымын ұстады, ол швед қоғамының төрт "эстатының" – ақсүйектердің, дін қызметкерлерінің, қала тұрғындарының және шаруалардың – өкілдерінен тұрды. Алайда, 1866 жылы ол жаңа екіпалаталы (екі палатадан тұратын) заң шығарушы органмен, қазіргі Риксдагпен алмастырылды. Онда "Бірінші палатаның" мүшелері округтік кеңестер мен ірі қалалардың муниципалдық жиналыстары арқылы жанама түрде сайланды, ал "Екінші палатаның" мүшелері мүліктік иеліктері бар ер адамдармен тікелей сайланды. 1876 жылы Швеция Премьер-министрі лауазымын құру – тағы бір маңызды өзгеріс болды, бұл Ұлыбритания сияқты басқа парламенттік демократиялардағы тәжірибені көрсетті.

Ауладағы дағдарыс

Риксдагтың билігі өскен сайын, үкіметке тек Корольдің қолдауымен қызметте тұру қиынға соқты. Бұл шиеленіс 1907 жылдан кейін одан бетер күшейді, ол кезде Риксдагтың сенімін ұстанатын, бірақ король Густав V-ке ұнамайтын либералды үкімет таңдалды. 1914 жылы король үкіметті ашық сынаған “Аула сөзін” айтты, үкімет наразылық білдіріп отставкаға кетті, сосын король консервативті шенеуніктер үкіметін тағайындады, ол тек оған ғана жауапты болды. Либералдар 1917 жылы шешуші жеңіске жетті, және Густав басқа консервативті министрлік тағайындауға тырысқанмен, ол Риксдагта жеткілікті қолдау таба алмады. Енді король өзі қалаған үкіметті таңдай алмайтыны, сондай-ақ Риксдагтың еркіне қарсы ұнамайтын министрлікті ұстай алмайтыны анық болды. Густав мойынсынып, либералды-социал-демократиялық коалицияны тағайындады, ол тиімді түрде Корольдің көп бөлігін саяси билігіне иеленді. Бұл “Аула дағдарысы” министрлердің саяси және заңды жауапкершілігі Корольге емес, Риксдагқа екенін нақты анықтады, және содан бері министрлерді Король ресми түрде тағайындағанмен, қабылданған тәртіп бойынша олар Риксдагта көпшіліктің қолдауына ие болуын қамтамасыз етуі керек болды. 1809 жылғы Жарғының 4-баптағы “Король ғана патшалықты басқарады” деген мәлімдемесі өзгеріссіз қалғанмен, ол өкілеттіктерін министрлер арқылы жүзеге асыратыны және олардың кеңесімен әрекет ететіні түсінілді. Нәтижесінде, министрлер басқару жұмысының басым бөлігін атқарды, Швецияны де-факто парламенттік монархияға айналдырды.

1974 жылғы құралмен алмастыру

1975 жылдың 1 қаңтарында 1809 жылғы Жарлық жаңа Үкімет Жарлығымен (1974 ж.) ауыстырылды, ол корольдің тіпті формалды саяси билігін де алып тастап, Швецияны де-факто тәжді республикаға айналдырды.