Швецияның тұңғыш конституциясы: 1634 жылғы Үкімет құралы

Кіріспе

Швед конституциясы 1634 жылғы Үкімет Ережесі (regeringsform) – Швеция үкіметінің құрылымын және жұмыс істеуін сипаттайтын құжат. Бұл елдің алғашқы конституциясы деп есептелгенімен, оның мақсаты осылайша жұмыс істеу емес еді. Ол Жоғарғы Канцлер Аксель Оксенстерна жасады және 1634 жылдың 29 шілдесінде Эстаттар Риксдағы (Швеция Парламенті) бекітті. 1680 жылы Риксдаг оны күштен шығарғаннан кейін құжат қолданыстан шықты.

Қабылдау

Үкімет құралы 1634 жылдың шілдесінде Риксдагтың қатысушыларымен бекітілді және кейіннен бүкіл Швецияда қолданылды, бірақ техникалық тұрғыдан заңды күші болмады, себебі оны королева Кристина немесе оның мұрагері король Карл X Густав ешқашан ресми растамаған. Шындығында, соңғысы үкіметтегі өкілеттіктерін шектеуге наразылық білдірді және қазіргі тәртіптің жеткіліксіз екенін көрсету үшін Дания-Швеция соғысындағы (1658–1660) швед әскерінің жеңілісін пайдаланды. Сондықтан ол 1660 жылғы Риксдаг отырысына Құжатты қайта жазуды ұсынды, бұл оған еркін әрекет етуге мүмкіндік берер еді, бірақ оның күш-жігері сол жылдың ақпан айындағы күрт қайтысынан нәтижесіз аяқталды. Осылайша, Құжат 1680 жылға дейін де-факто күшінде болды, сол кезде Карл Густавтың ұлы Карл XI тағы бір қақтығыста – Скания соғысында (1675–1679) швед әскерінің нашар өнеріне сілтеме жасап, әкесінің швед империясының қауіпсіздігін қамтамасыз етудің жалғыз жолы – билікті монархтың тұлғасында шоғырландыру деген аргументін жаңғыртты. Риксдаг 1680 жылы корольдың «ешқандай үкімет құралымен емес, тек Швеция заңдарымен ғана шектелуі керек» деп мәлімдеді, осылайша Үкімет құралын күштен шығарып, Швецияда алғаш рет абсолюттік монархия орнатты. Абсолютизм енгізілгеніне қарамастан, Карл XI Үкімет құралында белгіленген корольдік биліктің көптеген шектеулерін сақтады. Оның ұлы және мұрагері Карл XII, әсіресе билігінің соңында, Ұлы Солтүстік соғысының салдарынан туындаған қиындықтар оны үнемі билікті теріс пайдалануға және автократиялық басқаруға итерген кезде, олардан азырақ сезімтал болды. Оның үкімет ісіне еркіндікпен араласуы және шенеуніктердің кеңесін ескермеуі абсолютистік жүйеге наразылықтың күшеюіне әкелді, ал корольдің 1718 жылы қайтыс болуынан кейін ол құлатылып, конституциялық монархиямен ауыстырылды. Жаңа жүйені сипаттау үшін жасалған құжат 1634 жылғы Үкімет құралынан шабыттанды және оған сол атау берілді (Үкімет құралы (1719) қараңыз), бірақ ол конституция ретінде жұмыс істеуге бағытталғандығымен алдыңғы құжатынан ерекшеленді.

The Instrument of Government was endorsed by the Riksdag of the Estates in July 1634 and subsequently applied across Sweden, although technically it did not have legal force as it was never formally confirmed by either Queen Christina or her successor King Charles X Gustav. Indeed, the latter strongly resented the restrictions it imposed upon his role in the government, and he used the Swedish defeat in the Dano Swedish War (1658 1660) to argue that the current arrangement was inadequate. He therefore proposed to the 1660 session of the Riksdag that the Instrument be rewritten to give him greater freedom of action, but his efforts came to naught due to his sudden death in February of that year. The Instrument thus remained in force de facto down to 1680, when Charles Gustav’s son Charles XI used the poor Swedish performance in another conflict, the Scanian War (1675 9), to revive his father’s argument that the only way to ensure the security of the Swedish Empire was by centralising power in the person of the monarch. The Riksdag was convinced, declaring on 1680 that the king "was not to be bound by any instrument of government, only by the laws of Sweden", thereby rendering the Instrument of Government void and establishing an absolute monarchy in Sweden for the first time. Despite the introduction of absolutism, Charles XI continued to implicitly accept many of the limits on royal power laid out in the Instrument of Government. His son and successor Charles XII was less sensitive, especially toward the end of his reign, when the strains imposed by the Great Northern War led him to rule in an increasingly high handed and autocratic fashion. His arbitrary interference in the business of government and his refusal to take advice from his officials led to mounting frustration with the absolutist system, and after the king's death in 1718 it was overthrown and replaced by a constitutional monarchy. The document drawn up to articulate the new system was inspired by the 1634 Instrument of Government, and was given the same title (see Instrument of Government (1719)), although it differed from its predecessor in that it was explicitly intended to function as a constitution.