Кіріспе
Римдік узурпатор Магнус Магнеций (303 – 10 тамыз 353) – римдік генерал және Констанций II-ге қарсы узурпатор. Германдық тегінен шыққан Магнеций император Констанс тұсында Галлияда ерекше көзге түсті. 350 жылдың 18 қаңтарында Магнеций Август деп жарияланды. Халыққа ұнамайтын Констансты өлтірген соң, Магнеций Батыс империяның көп бөлігін бақылауға алды. Шығыс императоры Констанций II, Констанстың інісі, Магнецийдің заңдылығын мойындаудан бас тартып, оған қарсы сәтті әскери науқан жүргізді. Нәтижесінде, Магнецийдің әскері Монс Селевк шайқасынан кейін шашырап кетті, ал ол 353 жылдың 10 тамызында өз-өзіне қол жұмсады. Магнецийдің қысқа билігінің көп бөлігі өзінің заңдылығын бекітуге бағытталған. Констанспен салыстырғанда, Магнеций Ұлы Константинмен туыс емес еді, сондықтан императорлық таққа талап етуге негізі болмады. Магнеций орнына халықтың қолдауын алу үшін Батыс империяны Констанстың тираниясынан босатқан бостандық күрескері ретінде көрсетуге тырысты. Ол түрлі қоғамдық және діни реформалар жасауға ұмтылды, бірақ оның жасаған барлық істері Констанций оның өлімінен кейін жойылды. Билігінің саяси тұрақсыздығын ескере отырып, қазіргі және ежелгі тарихшылар оны император емес, узурпатор деп санайды. Магнецийдің көтерілісінің ең маңызды салдары – азаматтық соғыста империяның әскери күштерінің күрт азайуы болды: Мурса шайқасында көптеген римдік сарбаздар қаза тапты, Зосимнің сөзіне сүйенсек, Констанций Рим енді варварлардың шабуылына тойтарыс бере алмайды деп қорқыпты. Оның өлімінен кейін Констанций II Рим империясының жалғыз императоры атанды.
Magnus Magnentius ( 303 – 10 August 353) was a Roman general and usurper against Constantius II. Of Germanic descent, Magnentius served with distinction in Gaul under the emperor Constans. On 18 January 350 Magnentius was acclaimed Augustus. Quickly killing the unpopular Constans, Magnentius gained control over most of the Western Empire. The Eastern emperor Constantius II, the brother of Constans, refused to acknowledge Magnentius' legitimacy and led a successful campaign against Magnentius. Ultimately, Magnentius' forces were scattered after the Battle of Mons Seleucus, and he committed suicide on 10 August 353. Much of Magnentius' short reign was concerned with asserting his legitimacy. Unlike Constans, Magnentius was unrelated to Constantine the Great, and so had no dynastic claim to the emperorship. Magnentius instead sought popular support by modeling himself as a liberator who had freed the Western Empire from the tyranny of Constans. He attempted various public and religious reform, but almost all his acts were quickly repealed by Constantius after his death. In light of the political instability of his reign, modern and ancient historians tend to consider him a usurper rather than an emperor. Perhaps the most important consequence of Magnentius' revolt was the severe depletion of the Empire's military forces in civil war: The Battle of Mursa left so many Roman soldiers dead that, according to Zosimus, Constantius feared that Rome would no longer be able to effectively hold off barbarian invasions. Following his death, Constantius II became the sole emperor of the Roman Empire.
Ерте өмір және билікке көтерілу
Самаробривада (Амиенс) Галлияда туған Магненций британдық әке мен франк анасының ұлы болған, бірақ кейбір ғалымдар оның шығу тегі Константин үгітінің нәтижесінде асыра сілтеу жасалған немесе ойлап табылыпты деп күдіктенеді. Ол императордың қасындағы беделді күзет корпусы – протекторларда қызмет етті және императорлық гвардия бөлімдері – геркулиандар мен жовиандарға көтерілді. Магненций лауазымында тиімді болған және басқа да маңызды сарай шенеуніктері, әсіресе Марцеллин, оның билікті басып алуын қолдаған comes rerum privatarum, оны жақсы көретін секілді. Сарай шенеуніктері Констансты құлатып, Магненцийді билікке келтіру үшін ақырында құрылыс жасады. 350 жылы Констанс үлкен наразылыққа тап болды; көне деректерде ол әдепсіз, қабілетсіз және гомосексуал ретінде көрсетіледі. Бұл мәліметтерде дұрыс емес нәрселер бар, бірақ 350 жылдың 18 қаңтарында Аугустулумда (Аутун) Магненций кешкі асқа қатысып, бір сәт шығып, қызғылт тогамен (императордың дәстүрлі киімі) бөлмеге қайта кірді. Тойға қатысушылардың барлығы немесе бір бөлігі оны Август деп жариялады. Осыдан кейін Магненций қала күзетшілеріне пара беріп, олардың адалдығын қамтамасыз етті және Августулум тұрғындарына жаңалықтың таралуын болдырмау үшін қаладан шығуға тыйым салды. Констансты жоюға асыққан Магненций оны қуып жететін отрядты жіберді, және Констанс Хеленада (Перпиньян маңында) қаза тапты. Зосим бұл отрядты Гайсо басқарғанын және оның 351 жылғы консулдығы осы ісі үшін сыйлық болғанын айтады.
Ұрлықшы
Магнециус Британия, Галлия және Испания провинцияларының адалдығын тез қозғап, Италияны бақылауға кірісті. Ол билікке келгеннен кейін бір ай ішінде Фабий Тицианды Рим қаласын басқаруға – префектус урбис лауазымына тағайындады. Ол Африканы да тез арада бағындырып, Констанстың бұрынғы барлық аумағын мұра етті, тек Иллирияны ғана қоспағанда (оны жақын арада Ветранио бақылауына алды). Магненцийдің алғашқы билігі саяси заңдылыққа қол жеткізуге жасалған бірнеше әрекеттермен ерекшеленеді. Константиний әулетімен туыстық байланысы болмағандықтан, Магненций Юстинаға үйленді, ол, мүмкін, Константиннің шөбересі (және кейін Валентинийдің әйелі) болған. Магненций өзін бостандық сыйлаушы ретінде көрсетуге тырысты және «Рим әлемінің бостандық сыйлаушысы» деген жазуы бар монеталар шығарды. Сонымен қатар, Магненций бастапқыда Констанциймен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға ұмтылды, император оны ресми түрде мойындасын деген үмітпен: билігінің алғашқы алты айында Магненций Констанцийді өзінен жоғары тұрған деп атап, оның суреті бар монеталар шығарды. Магненций сондай-ақ әулеттік дауға тартылған епископ Афанасийге де жүгінді – ол ақырында Констанцийдің жағына шықты, – және Италиядағы түрлі діндердің құрбандықтарына қатысты Констанстың шектеулерін жойды. Бұл шешім бай итальяндық түрлі діндердің қолдауын алуға бағытталған, бірақ өте қарапайым саяси амал болып шықты және Магненцийді түрлі дінге сенуші деп тануға себепкер болды. Оның барлық күш-жігеріне қарамастан, Магненций саяси тұрғыдан осал болып қала берді. Констанций өзінің бауырларын өлтірген адамды заңды деп мойындаудың қабылданбас үлгі болатынын түсінді, сондықтан батысқа жорыққа дайындалды. Италияда Магненцийдің Римге деген билігі күңке болды, ал Константиннің немересі Юлий Непотиан қаланы басып алып, 27 күн бойы ұстады. Магненций Марцеллинді (қазір magister officiorum лауазымына көтерілген) қаланы қайтарып алуға жіберді. Иллирияда Ветранио Константиннің қарындасы Константинаның қолдауымен 350 жылдың 1 наурызында император болып жарияланды. Ол Магненциймен одақтас болғанымен, қазіргі көптеген ғалымдар Ветранио бастапқыда Констанций үшін жұмыс істегенін, Констанций батысқа аттанғанға дейін Магненцийдің Константинопольге қауіп төндіруіне жол бермегенін айтады. Магненцийдің билігі қатыгез немесе әділетсіз болғанына дәлел жоқ. Император Юлианның қоштасу сөзінде сөз сөйлеуші Либаний Магненцийдің «заңға сәйкес [империяны] басқарғанын» мойындады. Бұл, сондай-ақ, оның Британия мен Испания провинцияларын тез арада өз жағына тартуы, оның басқарушылық қабілетінің салыстырмалы түрде жоғары болғанын көрсетеді.
Азаматтық соғыс
350 жылдың жазында Констанций мен Магненций арасында соғыс болатыны анық болды. Магненций көктемде шығысқа қарай жылжып, ағасы Деценцийді өзі болмағанда Галлияны басқаруға тағайындады. Шығыста Констанций 350 жылы парсыларға қарсы соғыста көп уақыт өткізді. Алайда, 350 жылдың күзінде Констанций Нисибистің парсылардың қоршаудан босатып, Сасанидтермен шартты бейбітшілік жасады. Констанций Галлға цезар титулын беріп, шығыс легиондарына Луцилианды қолбасшы етіп тағайындады. Содан кейін батысқа бет бұрды. 25 желтоқсан күні 350 жылы ол Ильрияда Ветрианоның отставкасын қабылдады. Констанций мен Магненций қыста бір-бірінен шалқап, 351 жылдың басында екеуі де бейбітшілік мүмкіндігін қарастырды. Констанций Магненцийге Галлияны басқаруды ұсынды, бірақ ол одан бас тартты. Магненцийдің әскері оны тастап кетуі мүмкін, сондықтан ол шайқасқа ұмтылған секілді: шайқасқа бір күн бұрын немесе одан көп бұрын (мәліметтер келіспейді) маңызды қолбасшы Сильван Констанцийге көшті. Мурса қаласын бағындыра алмағаннан кейін, Магненцийдің әскері Констанцийдің әскеріне жақындады, нәтижесінде Мурса Майоры шайқасы болды. Констанций римдіктер арасындағы ең ірі шайқастардың бірінде Пирр жеңісіне қол жеткізді: ең төменгі бағалауларға сәйкес, 50 000-нан астам адам қаза тапты. Даланың көрінісі Констанцийді көз жасына келтірді және Римнің шабуылға қарсы тұра алмайтынынан қорқытты. Евтропий сияқты замандас баяндамашылар жоғалғандарды айыптап, бүкіл жатжұрттық шапқыншылыққа жететіндей адамдардың жоғалып кеткенін атап өтті.
Өлім
Магненций Альп таулары арқылы шегінді, мүмкін, Констанцийге адал гарнизондар орнатылғаннан кейін Италияға кіруіне кедергі келтірілгендіктен. Магненций батысқа қарайғы жолдарды жапты, ал Констанций сол жылдың қалған бөлігінде солтүстік-шығыстағы варварлармен ұсақ шайқастар жүргізді. 352 жыл Магненцийдің Констанциймен бейбіт келісімге келуге жасаған сәтсіз әрекеттерімен ерекшеленеді: Магненций Констанцийге елшілік жіберді, бірақ ол тыңшылықтан опасызданып, олардың оған жетіп кетуіне жол бермеді. Содан кейін Магненций епископтардан тұратын делегацияны, өзінің орнынан бас тартуға және Констанцийдің әскерінде қатардағы сарбаз болып қызмет етуге дайын екенін жеткізу үшін жіберді. Констанций бұл ұсынысты да қабылдамады. Рейн бойындағы Магненцийдің легиондары жаппай дезертирлеуге басталды, солтүстік Галлия мен Испанияға жолдар жабылды, және соңында ол тіпті өз лагерінде де дезертирлеуді тоқтатуға шамасы келмеді. 353 жылы Магненций Шығыс империясына шабуыл жасау үшін Констанцийдің цезарі Констанций Галлға қастандық жасауға тырысқан болуы мүмкін. Бұл оқиға туралы тек Зонара хабарлайды, бірақ кейбір ғалымдар Аммиан Марцеллиннің мәтініндегі бір бөлігі оны растайды деп санайды. Дегенмен, кейбір заманауи ғалымдар Зонараның баяндамасында хронологиялық қателер бар екенін айтады, сондықтан оқиғаның тарихи дұрыстығы күмәнді. Дегенмен, егер қастандық болған болса, ол сәтсіз аяқталды, өйткені Галл азамат соғысынан аман қалды. Констанций 353 жылы Альп тауларын кесіп өтті, ал Магненций сол жылдың шілде айында Монс-Селеук шайқасында соңғы қарсылық көрсетті, содан кейін Лугдунумға (Лион) қашты. Кейбір деректерге сәйкес, Констанцийдің әскері оның үйін қоршап алған, ал ол өзінің інісі Дезидерийге шабуыл жасады. Алайда, көптеген дереккөздер 353 жылдың 10 тамызында ол қандағы қылышына құлап, өз-өзіне қол жұмсады деп мәлімдейді. Оның інісі Деценций хабарды естігеннен кейін өзін-өзі дарға асты. Магненцийдің бүліктерін басудан кейін Констанций оның жақтастарын іздеуге кірісті. Бұл іздеуде ол қолданған ең танымал агент – primicerius notariorum Paulus Catena ("Тізбек Пауыл").
Дін
Магненцидің діни сенімдері ғалымдар арасында әлі де дау тудырып келеді. Көптеген зерттеушілер Магненций кем дегенде формалды түрде христиан болған деп санайды. Дегенмен, кейбір деректер оның қысқа ғана билігі тұсында ескі діндерге қайта оралуға ұмтылғанын көрсетеді. Эпиграфиялық мәліметтер оның бұрын Констанс тарапынан тыйым салынған түнде құрбан шалу рәсімдерін, жалған құдайларға табынуды рұқсат еткенін көрсетеді. Филосторгий Магненцийді демонге табынушы деп сипаттайды, ал Зонарас оның қара магиямен айналысқанын айтады. Нумизматикалық тұрғыдан қарағанда, Магненцийдің монеталары христиандық немесе ескі діндік емес, тек христограммасы бар монеталардың бір сериясын қоспағанда. Бұл символ қазір тек христиандықпен байланысты болғанымен, бұл сол кездегі көзқарасты толық бейнелемейді: МакМаллен Магненцийдің ескі дінді ұстанғанын және төртінші ғасырдың ортасына қарай Чи Ро символы христиандықтан алыстатылғандықтан, оның оны еркін пайдалануға мүмкіндігі болғанын мәлімдейді.