Кіріспе

Түркияның Эдирне қаласында орналасқан қала тоқыма, жібек, кілем және ауыл шаруашылығы өнімдерінің сауда орталығы болып табылады және туризм саласы да қарқынды дамуда. Бұл қала Эдирне провинциясы мен Эдирне ауданының орталығы. 2022 жылғы мәлімет бойынша халқы 180 002 адамды құрайды. Түркия бойынша бұл қала бауырымен әйгілі. Ciğer tava (ұнға малып, майда қуырылған бауыр) көбінесе cacık – қияр қосылған сұйық йогуртпен бірге беріледі. 2024 жылдың 31 наурызында өткен жергілікті сайлауда заңгер Филиз Генкан Акин 10 жыл қала әкімі қызметін атқарған Режеп Гүрканның орнына Эдирне қаласының жаңа мэрі болып сайланды, ал Режеп Гүркан қайта сайлауға түспеді.

Атаулары мен этимологиясы

Қала Рим императоры Адрианның құрметіне Адрианополь (ағылшын тілінде Эдрин, /eɪ//d//r//i//ə/'/n//oʊ//p//əl/; грек тілінде Ἁδριανούπολις) деп негізделді және аталды, бұл орын грек қаласы Орестиас орналасқан жер болды. Орестиас қаласы бұрынғы фракиялық Uskudama елді мекенінің негізінде салынған. Османдық Эдрин (ادرنه) атауы грекше атаудан шыққан. 1928 жылы түрік тілі латын әліпбиін қабылдағанға дейін ағылшын тілінде Адрианополь атауы қолданылып келді, содан кейін Эдирне халықаралық деңгейде мойындалған атауға айналды.

Тарих

Эдирне маңындағы аймақ Рим империясы заманынан бері көптеген маңызды шайқастар мен қамалға алу оқиғаларының куәсі болды. Азия мен Еуропа арасындағы шекаралық аймақтың тұрақсыздығы Эдирненің Жер бетіндегі ең көп таласқа түсетін жер екенін дәлелдейді.

Ежелгі дәуір

Қала Рим императоры Адрианның орнында қайта құрылды. Орестиас (мифологиялық негізін қалаушы Оресттің атымен аталған), ол өзі Ускадама, Ускудама, Ускудама немесе Ускудама деп аталатын бұрынғы фракиялық қоныстанған жерге салынған. Латын империясы Константинополь дәуірінде крестшілер 1205 жылы Адрианополь шайқасында болгар императоры Калояннан жеңілді. 1206 жылы латын режимі Адрианопольді және оның айналасын Византия аристократы Теодор Бранасқа мұрагерлік феод ретінде берді. 1227 жылы Епирдің деспоты Теодор Комнен оны иеленіп алды, бірақ үш жылдан кейін Клокотница шайқасында Болгария императоры Иван Асен II жеңілді. 1362 жылы Мұрат I сұлтанның басшылығымен Осман әскері Фракияға басып кірді, ал Мұрат Эдрианопольді басып алды, шамамен 1369 жылы (күні даулы). Қала түрік тілінде "Едирне" деп аталды, бұл түрікше айтылуын көрсетеді, және Мұрат Осман империясының астанасын Бурсадан осы қалаға көшірді. Мехмед II (Мехмед сұлтан) Эдрианопольде дүниеге келді, онда ол Ташköпрюзаде Шaкаики Нуманиеде 'маңызды емес, қарғысқа ұшырағандар' деп сипаттаған Хуруфилердің ықпалында болды, олар Махмұд Пашамен діннен тайып, өртеліп жақылды. Қала 1453 жылға дейін Осман билігінің орталығы болып қала берді, содан кейін Мехмед II Константинопольді (қазіргі Стамбул) басып алып, астананы сол жерге көшірді. Ерте Осман империясы үшін Эдирне маңыздылығы ерте Осман мешіттерінің, медреселерінің және басқа да ескерткіштердің көптігімен түсіндіріледі, бірақ Ескі сарай (Ескі сарай) көбінесе қиратылды, аз ғана қалдықтар қалды. Сондай-ақ, осы кезеңде Османдық Эдирне сарайында скрипторий болғандығының куәліктері бар. Ұзынкөпір, әлемдегі ең ұзын ортағасырлық тас көпір, Анатолияны Балқанмен байланыстырады және 1426 және 1443 жылдар аралығында Осман сұлтан Мұрат II тұсында бас сәулетші Мүслихиддиннің еңбегімен Ерген өзенінде салынды.

Кейінгі Осман дәуірі

Адрианополь / Эдирне Османдықтардың жүрегінде маңызды орын алғанын көрсетіп тұрған нәрсе – сұлтан Мехмед IV-тің 1693 жылы Константинопольдегі Топкапы сарайын тастап, осы қалада қайтыс болғаны. Британ елшісінің Осман империясындағы әйелі, леди Мэри Вортли Монтегю 1717 жылдың көктемінде Эдирнеде (сол кезде Адрианополь) алты апта өткізіп, өзінің тәжірибелерін «Түрік елшілігінің хаттары» атты еңбегінде қалдырды. Түрік киімін киіп, Монтегю Сұлтан Ахмед III-тің мешітке жолына шыққанын көрді, оның болашақ әйеліне, Дамад Ибрахим Пашаның қызына барып қайтты және Селимие мешітін аралады. Адрианополь 1829 жылы Грек тәуелсіздік соғысы кезінде және 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде ресейлік әскерлермен қысқа мерзімге басылып алынды. 1905 жылы қала өртенді. Сол кезде қалада шамамен 80 000 тұрғыны болды, оның ішінде 30 000 түрік, 22 000 грек, 10 000 болгар, 4 000 армян, 12 000 еврей және 2 000-ға жуық этникалық және діни жағынан анықталмаған азаматтар тұрды. Адрианополь 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстары кезінде Константинополь мен Шығыс Фракияны қорғаған маңызды бекініс болды. 1913 жылы Адрианопольді қоршаудан кейін болгарлар оны қысқа мерзімге басып алды. Бірінші Балқан соғысының уақытша қысқы тынысы кезінде Ұлы державалар – Ұлыбритания, Италия, Франция және Ресей Осман империясын Адрианопольді Болгарияға беруге мәжбүрлеуге тырысты. Үкіметтің қаладан бас тартуға дайын екендігі туралы хабар Осман үкіметінің Константинопольдегі беделіне нұқсан келтірді (өйткені Адрианополь империяның бұрынғы астанасы болған), нәтижесінде 1913 жылы Энвер-паша басшылығымен Бірлік және прогресс комитеті (CUP) төңкеріс жасады. Төңкерісте жеңіске жеткенімен, CUP көктемде ұрыс қайта басталғаннан кейін болгарлардың қаланы басып алуын тоқтата алмады. Ұлы державалардың қысымына қарамастан, Осман империясы қаланы Болгарияға ресми түрде берген жоқ. Екінші Балқан соғысы кезінде Эдирне Осман әскерімен қайта басып алынды. Бұл соғысқа Энвер-паша басшылық етті (ол өзін Мурад I-ден кейін «Адрианопольдің екінші жаулаушысы» деп жариялады), болгар армиясы аймақта жеңіліске ұшырағаннан кейін. Қаланың барлық армян халқы 1915 жылдың 27-28 қазанында және 1916 жылдың 17-18 ақпанында армян геноциді кезінде Сирия мен Месопотамияға жер аударылды. Олардың мүлігі мен бизнесі түрік мұсылмандарына төмен бағаға сатылды. Грек тәуелсіздік соғысы, орыс-түрік соғысы (1877-1878) және Балқан соғыстары (1912-1913) кезінде Балқан мұсылмандары Эдирнеге қашып келді және Мухасирлер деп аталды.

Әкімшілік шаралар

Адрианополь Осман дәуірінде санжақ орталығы болған және 19 ғасырдың басында Эдирне эялетінің провинциялық астанасы болғанға дейін Рюмели эялеті мен Силистре эялетіне бағынышты болды; 1878 жылға дейін Эдринополь эялеті Эдирне, Текфурдаги, Гелиболу, Филибе және Ислимье санжақтарынан тұрды. 1867 жылғы жер реформаларынан кейін Эдринополь эялеті Эдринополь вилайетіне айналды.

Түрік Республикасы

Адрианополь / Эдирне 1920 жылы Севр шарты бойынша Грекияға берілді, бірақ 1922 жылы гректердің жеңілісінен кейін Түркия оны қайта басып алып, қосып алды. Бұл Грек-Түрік соғысының, сонымен қатар Түрік тәуелсіздік соғысының батыс майданының аяқталуы болды. Грек басқаруы кезінде Эдирне (ресми түрде Адрианополь деп аталған) Адрианополь префектурасының орталығы болды. 1934 жылдан бастап Эдирне Екінші Бас инспектораттың орны болды, онда Бас инспектор Эдирне, Чанаккале, Текирдағ және Кыркларели облыстарын басқарды. Бас инспектораттың мемлекеттік қызметтері 1948 жылы жойылды, бірақ оларға қатысты заңдық негіз 1952 жылы Демократиялық партия үкіметі кезінде ғана тоқтатылды.

Дін тарихы

Адрианополь грек митрополитінің және армян епископының ордасы болды. Бұл қала сонымен қатар болгар епархиясының орталығы еді, бірақ ол мойындалмаған және епископтан айырылған. Қалада протестанттар да болды. Аз ғана, көбінесе шетелдік латын католиктері Константинополь апостолдық викариатына тәуелді болды. Адрианопольде Падуалық Әулие Антоний (Кіші монахтар ордені) шіркеуі мен Аграмның қайырымдылық әпкелерінің қыздар мектебі болды. Қараағаш қалашығында шіркеу (Кіші монахтар ордені), ұлдарға арналған мектеп (Ассумпционистер) және қыздарға арналған мектеп (Ассумпцияның тәжірибелі әпкелері) орналасқан. Оның Текирдағ мен Александруполидегі әр миссионерлік бекетінде мектеп (Кіші монахтар ордені) болды, ал Галлиполиде (Ассумпционистер) мектебі болды. 1850 жылға қарай, Шығыс католик шіркеулерінің көзқарасынан, Адрианополь – Тракия вилаетінің (провинциясының) 4600 Шығыс католигі үшін болгар апостолдық викариаттың резиденциясы болды және 1878 жылдан кейін Болгария княздығының резиденциясы болды. Олардың он сегіз еншілес немесе миссиясы болды, оның алтауы княздықта орналасқан, жиырма шіркеу немесе шағын ғибадатхана, отыз бір дін қызметкері, оның алтауы Ассумпционистер, ал алтауы қайта тірілушілер; және 670 оқушысы бар он бір мектеп. Адрианопольдің өзінде Біріккен болгарлар аз болды, олардың арасында Әулие Илияның епископтық шіркеуі, Әулие Димитрий және Әулие Кирилл мен Мефодий шіркеулері болды. Соңғысына қайта тірілушілер қызмет етеді, олардың сонымен қатар 90 оқушысы бар колледжі де бар. Қараағаш қалашығында Ассумпционистердің еншілес қауымы мен 50 оқушысы бар семинариясы бар. Шығыс католик болгарларынан басқа, жоғарыдағы статистикаға Малгара (қазіргі Малкара) және Даудили (қазіргі Малкарадағы Давутели ауылы) грек-католик миссиялары да кірді, олар төрт дін қызметкері мен 200 сенушісімен, өйткені азаматтық тұрғыдан болгар викариатына қарасты. Кейіннен, Рим-католик епархиясы таратылды және тек атау ретінде, Hadrianopolis in Haemimonto толық атымен, бірнеше Hadrianopolis аталған титулдық діни орталықтардан айырып, титулдық митрополиттік архиепископтық ретінде ғана сақталады. 2018 жылы археологтар византиялық шіркеудің қалдықтарын тапты. Шіркеу шамамен 500 жылға дейін салынған және ол ерте византиялық кезеңнің құрылысы болды.

Климат

Эдирне Кёппен климаттық жіктелімі бойынша ылғалды субтропикалық (Cfa) және ыстық жазғы Жерорта теңізі климатына (Csa) жақын, ал Треварта климаттық жіктелімі бойынша орташа мұхиттық климатқа (Do) ие. Эдирнеде жазда ыстық, шамалы құрғақ, қыста салқын, ылғалды және көбінесе қарлы болады.

Көрікті жерлер

Эдирне көптеген мешіттерімен, медреселерімен және басқа да Османдық ескерткіштерімен әйгілі.

Мешіттер

1575 жылы салынған және Түркияның ең ұлы сәулетшісі Мимар Синан (шамамен 1489/1490–1588) жобалаған Селимие мешіті қаланың ең маңызды ескерткіші болып табылады және 2011 жылы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енді. 2019 жылы Чамылыджа мешітінің құрылысы аяқталғанға дейін ол Түркиядағы ең биік минареттерге ие болды, олардың биіктігі алдында болған. Синанның өзі күмбездің Константинопольдегі бұрынғы Византиялық православие соборы – Ая Софиядан биік екеніне сенді, бірақ қазіргі заманғы өлшеу әдістері олай емес екенін көрсетеді. Мешіт 1566–1574 жылдары билік еткен және оның құрылысын тапсырған, бірақ аяқталуын көре алмаған Селим II сұлтанның құрметіне аталған. Мешіт түрік мәрмәрімен және тамаша Изник плиткаларымен әсем безендірілген. Бұл қазіргі заманғы ғимараттардың үлкен кешенінің орталығы. Ескі мешіт құрылысы 1403 жылы басталған, бірақ 1422 жылы ғана аяқталды. Ол көбінесе Бурса стилі деп аталатын стильде салынған. Одан да әдемісі – 1437–1447 жылдары Сұлтан Мурад II үшін салынған Үш балконды мешіт (Üç Şerefli мешіті). Бұл мешіт Константинопольді жаулап алуға дейін Осман империясының аймақтарында салынған ең ірі мешіт болды. Бұл екі мешіт те Эдирне қаласының орталығында орналасқан. Орталықтан алыс, 1484–1488 жылдары салынған Сұлтан Баязид II кешені жартылай ауылдық жерде әдемі орналасқан. Бұл Эдирнедегі ең толық сақталған мешіт кешені, оған имарат (дәстүрлі асхана), дарүшшифа (емхана), тимархана (безухана), хоспис, тибби медресе (медициналық мектеп), табхана (дервиштерге арналған жатақ), нан пісіретін орын және түрлі қоймалар кіреді. Кешеннің бір бөлігі қазір ислам медицинасы тарихына арналған музейге айналдырылған.

Эдирне сарайы

Сараичи ауданындағы Эдирне сарайы ("Жаңа Императорлық сарай") Мурад II билігінде (1421–1444 жылдары) салынған, бірақ 1877 жылы орыс-түрік соғысы кезінде қиратылған. Сарай қақпасы мен ас үйі кейін қалпына келтірілді. Бастапқыда сарай кешенінің бір бөлігі ретінде салынған Қаср-ы Адалет ("Әділет сарайы") Тунка өзені арқылы өтетін кішкентай Фатих көпірінің қасында толығымен сақталған. Имбростық Критовулос Мехмед Жеңімпаздың тарихында 1460-шы жылдардың соңында алтын, күміс және мәрмәрмен сәнделген сарайдың керемет келбетін сипаттаған.

Басқа діни ескерткіштер

1909 жылы салынған Едірнедегі Ұлы синагога 2015 жылғы наурыз айында қайта ашылды. Қавафлар Арастасы – бұрын неке рәсімдерінде қолданылған, айнасы орнатылған, қолмен жасалған шағын сыпыртқылар мен жеміс пішіндес сабындарды сатып алуға арналған орын. Ежелгі Римнің Адрианополис қаласынан сақталған қамалдың қалдықтары Македония мұнарасының жанында орналасқан, ол да қорғаныс жүйесінің бір бөлігі болған, бірақ келесі ғасырларда көп өзгеріске ұшырады. Эдирне мұражайында (Edirne Müzesi) жергілікті археология және этнография коллекциялары жинақталған. Мұражай аумағында Лалапашада кездесетін дольмендердің үлгісін көруге болады. Қала орталығында Рүстем-паша (1560–61) және Экмекчиоглу Ахмед-паша керуенсарайлары орналасқан, олар 16-шы ғасырда Мимар Синанның жобасымен салынды және саяхатшыларды қабылдауға арналған. Рүстем-паша керуенсарайы қазір Кервансарай қонақ үйі ретінде қызмет етеді. Балқан соғыстары мемориалдық зираты Эдирне сарайының қираған жерлеріне жақын орналасқан, кіреберісінде Осман әскерінің мүсіні бар, ол белгісіз сарбаз ескерткішінің бөлігі. Қаланың батысы мен оңтүстігінен ағып өтетін Мерич және Тунка өзендерін ерте Осман дәуірінен жеткен әсем аркалы көпірлер кесіп өтеді. Тарихи Караагач теміржол станциясы Тракия университетінің Көркем өнер факультетіне орналасу үшін қайта жаңартылды. Какава – Түркиядағы рома халқының тойлайтын халықаралық фестиваль, ол әр жылдың 5-6 мамырында өтеді. Бочук Гецеси – Балқан өңірінен бастау алған фестиваль, ол жылдың ең суық күні деп есептелетін қаңтардың ортасында тойланады. Бұл түрік халқының Хэллоуинге деген көзқарасының бір түрі.

Экономика

Эдирне экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығына тәуелді. Жұмыс істейтін халықтың 73% ауыл шаруашылығында, балық аулауда, орман шаруашылығында және аң ауруда жұмыс істейді. Жазық жерлер өнімді. Жүгері, қант қызылшасы және күнбағыс ең маңызды дақылдар болып табылады. Көзарт, қарбыз, күріш, помидор, баклажан және жүзім шаруашылығы да маңызды. Еуропаны Стамбулға, Анатолияға және Таяу Шығысқа байланыстыратын транзиттік тас жол Эдирне арқылы өтеді. Өнеркәсіп дамуда. Ауыл шаруашылығына негізделген өнеркәсіптер (агроөнеркәсіп) қала экономикасы үшін ерекше маңызды.

Университеттер

Тракия университеті, ЕО-ның Эразмус бағдарламасы арқылы Лёррах университетімен байланысқа түскен.