Кіріспе

Моше Шаретт (; туған күні Моше Черток (משה שרתוק); 15 қазан 1894 – 7 шілде 1965) – 1954 жылдан 1955 жылға дейін Израильдің екінші премьер-министрі қызметін атқарған израильдік саясаткер. Мапай партиясының мүшесі Шаретттің қызмет мерзіміне дейін және кейін Дәуіт Бен-Гурион премьер-министр болып тұрды. Сонымен қатар, ол 1948 жылдан 1956 жылға дейін елдің бірінші сыртқы істер министрі болды.

Өмірбаян

Ресей империясының Херсон қаласында (қазіргі Украина) туған Шарет 1906 жылы бала кезінде Османдық Палестинаға көшіп келді. 1906–1907 жылдары екі жыл бойы отбасы Рамалланың солтүстігіндегі Эйн-Синья ауылында жалға алынған үйде тұрды. 1910 жылы оның отбасы Яффаға көшіп, кейін Тель-Авивтің негізін қалаушы отбасыларының бірі атанды. Ол Герцлия еврей орта мектебінің тұңғыш түлектерінің қатарында болды және тіпті Шуламит консерваториясында музыкамен айналысты. Содан кейін ол Константинопольге барып, Истанбул университетінде заң білімін алды, осы университетте Ицхак Бен Цви мен Давид Бен-Гурион да оқыған. Бірақ, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан, ол онда көп уақыт болған жоқ. Осман әскерінде бірінші лейтенант қызметін атқарып, аудармашы болып жұмыс істеді. 1922 жылы Шарет Циппора Меироваға үйленді, олардың екі ұлы – Яков және Хайим, және бір қызы – Яэль болды.

Саяси мансап

Соғыстан кейін ол Йишув өкілдерінің ассамблеясы үшін араб мәселелері жөніндегі және жер сатып алу агенті ретінде жұмыс істеді. Ол сондай-ақ Ахдут Ха'Аводаның, кейіннен Мапайдың мүшесі болды. 1922 жылы Лондон экономика мектебінде оқыды, британдық "Поалл Сион" ұйымында жұмыс істеді және "Сион жұмысшылары" газетін белсенді түрде редакциялады. Лондонға келген кезде ол Хаим Вейцманмен танысты. Содан кейін 1925 жылдан 1931 жылға дейін "Давар" газетінде жұмыс істеді. 1933 жылы Хаим Арлосоровты өлтіргеннен кейін газеттің бас редакторы болды. Осы және басқа да келіссөздердің табысты болуы Шареттің практикалық мәселелерге көзқарасының ерекшелігі болды. Ол Будапешттен ұшақпен келген, Тель-Авивке бет алған венгр еврейінің өкілі Джоэл Брэндпен кездесті. Йишув басшылығы Брэндке сенбеді, ал британдықтар оны қылмыскер деп есептеді. Шареттің жауабы – өзін-өзі азат етуші деп жариялаған Брэндті британдық билікке тапсыру болды, олар Брэндті Мысырдағы түрмеге қамады. Шареттің жалпы сионизмі Палестинаны коммерциялық тұрғыдан тиімді отанға айналдыруға баса назар берді; диаспорадағы кісі өлтірудің терең эмоционалдық мәселесі екінші орында тұрды, ол 1942 жылы немістердің қолына өтті. Вейцман сияқты, Шарет принципті сионист, фашизмге қарсы тұратын және мандаттық билікпен толық ынтымақтасуға дайын болған практикалық реалист болды. Шарет Бен Гурионның одақтасы ретінде 1947 жылғы 13 желтоқсанда Иргунның өлтіру отрядтарын айыптап, оларды қоғамдық сезімдермен ойнауда айыптады. 1948 жылы Израиль құрылғанға дейін Шарет Еврей агенттігіндегі сыртқы саясат бөлімінің басшысы болды.

Тәуелсіздік

Шарет Израильдің тәуелсіздік декларациясына қол қойғандардың бірі болды. Шарет 1949 жылы Израильдің алғашқы сайлауында Кнессетке сайланды және 1948 жылғы Араб-Израиль соғысы кезінде Сыртқы істер министрі қызметін атқарды. 10 наурызда ол бірінші кабинет құрамына енді. 23 наурызда Израильдің Ливанның оңтүстігінен шығуына әкелген Ливанмен қару тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Ұлыбританияның ұйымдастыруымен Грекияның Родос аралында, король Абдулланың резиденциясы Сунеде Израильдің өкілдері Игаэль Ядин мен Уолтер Эйтан Трансжорданиямен келіссөздер жүргізді. Ядин, Иорданияның Хеброн төбелеріндегі ұстанымын білген соң, Шаретке жау араб мемлекеттерімен қоршалған Израильдің Транс-Иорданияны Иракқа беруге мәжбүр екенін айтты. Шарет кеңсесі үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) шартын жазған американдық доктор Ральф Банч Нобель бейбітшілік сыйлығына ие болды. Соңғы келісім 1949 жылғы 3 сәуірде Родостағы "Grande Albergo delle Rose" (қазіргі Родос казиносы) -нда қол қойылды. 15 маусымдағы пікірсайыста Шарет жаңа мемлекетті күтіп тұрған қауіпті зорлық-зомбылық туралы ескертті және еврей халқының маңызды мүдделерін еске салды. 17 шілдеде Сириямен төртінші және соңғы келісімге қол қойылды; 1947-1949 жылдардағы Палестина соғысы бір жыл жеті айға созылды. Одан кейінгі сайлауда Мапай Бен-Гурионның тапсырысымен Герут пен коммунистерді қасақана алып тастап, коалиция құрды. Сыртқы істер министрі ретінде Шарет көптеген елдермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты және Израильдің БҰҰ-ға қабылдануына көмектесті. Ол 1956 жылдың маусымында зейнеткерлікке шыққанға дейін, тіпті премьер-министр болған кезінде де осы қызметін атқаруын жалғастырды. Шарет 1952 жылы Пій XII-мен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды.

Премьер-министр

Дэвид Бен-Гурион 1953 жылы саясаттан шеттеді, ал партия оның орнына Шаретті таңдады. Мапай партиясы осы дағдарыс кезінде екіге жарылды. Шарет Жоғарғы Сот судьясы Ицхак Олшан мен бұрынғы Бас штаб бастығы Яаков Дори басшылығымен қоғамдық тергеу жүргізуді ұсынды. Шарет Моше Даянды Қорғаныс министрі етіп тағайындауды қалаған, бірақ оның қайшылық тудыратын тұлға екенін білген. Кейбіреулер оның табандылығын әскери гений деп қорғады, ал енді біреулер оны бөліс-жарасты тудыратын адам деп қарады. Бірақ Лавонға сын көбейе бастады. Мапай Даян, Гибли және Лавонның отставкасын талап етті. Шарет полковник Насерден әділдік танытуын сұрады, бірақ нәтиже болмады. Қайырдағы тұтқындарға айыпталған үкім шығарылды. 1955 жылдың 31 қаңтарында екі айыпталушы, Моше Марзук пен Шмуэль Азар, тыңшылық жасады деген айыппен асылып өлтірілді. Лавон 1955 жылдың 2 ақпанында Қорғаныс министрлігінен кетуге дайын екенін білдірді, сол күні Шарет пен Голда Меир Бен-Гурионмен кездесу үшін Сде Бокерге сапарлады. Лавонның отставкасы 18 ақпанда қабылданды. Бен-Гурион қорғаныс портфелін иелену үшін зейнеттен қайтуға келісті, ал төрт айдан кейін ол Шареттің орнына премьер-министр болып тағайындалды, ал Шарет Сыртқы істер министрі қызметін сақтап қалды. Олшан мен Доридің соңғы сараптамалық есебі Қорғаныс министрлігіндегі саяси басқарудың қиындықтарын көрсетті, бұл Бен-Гурион басшылығынан туындаған кабинеттік қайшылықтарға байланысты болды. Шарет дипломатиялық тұйықтануды шешуге тырысты, бірақ оның әрекеттері сәтсіз аяқталды. Насер әлі де Суэц каналына қол жеткізуге кедергі келтірді. Израильдің мемлекетті қорғауға арналған қару-жарақ жеткізілімдері араб елдерінің агрессиялық әрекеттері күшейген кезде тоқтады. Шарет Вейцманның тәжірибелі саясаткер Бен-Гурионмен достық қарым-қатынас орнату тәжірибесінен сабақ алған болуы мүмкін; Шарет оны өзінің бағыныштысы ретінде орналастыра алатынына сенді. Бен-Гурион бір жылдан бері кеңседе болмаған, бірақ Даянды қайта тағайындауды талаппен оралды. Бен-Гурион социалистік лидерлер Даян мен Шимон Переспен үнемі кеңесетін. Бірнеше аптадан кейін шекараға жақын жерде израильдік азамат шабуылшылардың қолынан қаза тапты. Бен-Гурион мен Даян дереу жоспарланған «Қара жебе» операциясын мақұлдауды талап етті, ол Газаға шабуыл жасауды көздеген. Шарет премьер-министрлік қызметін атқарып жүргенде бейбітшілік пен сақтықты сақтауға тырысты, бірақ Мапай партиясының белсенді топтары мен жалпы сайлауға дейін олардың сайлау қолдауының артуы оны басып тастады. Кибьядағы әскери апаттан кейін, онда Даян бейбіт тұрғындардың қаза болуына себепкер болды, ол Израиль қорғаныс күштерінің (IDF) саясатын 1955 жылдың 28 ақпанында әскери нысаналарды бағыттап соққы беруге өзгертуге мәжбүр болды. Шарет қаза болғандардың санын барынша азайтуға алаңдады; 1949 жылғы келісімнен бері ең қанды операция кезінде 8 израильдік және 37 египеттік қаза тапты. Министрліктің адъютанты Негемия Аргов Сыртқы істер министрі және премьер-министр Шаретке Газаға жасалған шабуылда 8 адам қаза тауып, 8 адам жарақат алғанын хабарлады. Жарақат алғандар Каплан ауруханасына жеткізілді.

Қауіпсіздік қағидалары

Шаретт күнделігінде сенімсіздікке ұшыраған, міндеттерін жөнсіз кемсіткен жазбалар бар еді. Ол 1930 жылдары Хавлага дәуірінде өзі, Шаретт және Бен-Гурион әскери мәселелерде өзін-өзі шектеу саясатын ұстанған кезеңді еске алды. Шаретт кек алу үшін жасалған кісі өлтіруді жек көретін, оны моральдық сезімнен жұрдай, еріксіз туған эмоционалдық жауаптар деп санады. Жауап қайтару саясаты тек күш қолдануды ақтауға ғана бағытталған. Шаретттің бейбітшілік доктринасын Бен-Гурион, Қорғаныс министрі Даян және Парашют бригадасының операциялық командирі Шарон жұмсартты. Шаретт Еуропа елдерінің моральдық наразылығын тудыратын және қару-жарақ саудасына эмбарго салуға әкелетін кез келген қадамға қарсы болды.

Сыртқы істер министрі лауазымындағы соңғы айлары

1955 жылғы қарашада өткен сайлауда Бен Гурион Шареттің тізімі басшысы болып, қайтадан премьер-министр болды. Шарет Бен Гурионның жаңа үкіметі кезінде сыртқы істер министрі лауазымын сақтап қалды. Бен-Гурион өзінің саясатын 57 есе көп арабтар 215 есе аумақты жерде тұратын еврейлердің аздығына қатысты қоршау сезімімен негіздеді. Шарет Насерді "үлкен құмарлыққа берілген" және революцияны шетелге таратуды көздеген, Гитлерге ұқсас амбициясы бар деп санады. Шимон Перес Лондон мен Парижге қару-жарақ іздеу үшін жіберілді. Ол Франциямен әскери ұшақтар мен артиллерия бойынша маңызды келісім жасады. Кейін Израильдің премьер-министрі болған Перес 4-ші Республиканың қиындықтарын шешкені үшін Кнессеттен мақтау алды. 1949 жылдан бергі кезеңдегі Насер мен Израиль арасындағы шиеленісті дипломатиялық қарым-қатынас ашық жаушылыққа ұласты. Насер тіпті құпия байланыстарды да тоқтатты. Газаға жасалған шабуылдан кейін бірнеше күн өткен соң Ирак Түркиямен Бағдад шартына қосылды. Бен Гурион Шареттің орнына оның көзқарастарын жақсырақ түсінетін Голда Меирді сыртқы істер министрі етіп тағайындады. Министрлер кабинеті 35 дауысқа 7 дауыспен отставкаға қолдау көрсетті, бірақ Орталық Комитеттің 75 мүшесі дауыс беруден бас тартты. Ұлыбритания мен Франция Израильге санкциялардан қорғаныш ұсынуға уәде берді. Насер палестиналықтарды азат етуге бейілді екенін жариялады. Мысыр армиясы жеңіске жеткеніне толық сенімді болды; Сирия "империализмге, сионизмге және Израильге қарсы соғыс" жариялады. Бен Гурионның сөзіне сүйенсек, Кеңес энциклопедиясы 1948 жылғы араб-израильдік Тәуелсіздік соғысын "Америка империализмінің салдары" деп мәлімдеді.

Зейнеткерлік

Шетел істер министрі лауазымынан 1956 жылғы 18 маусымда, жаңа үкіметтің оның пікірінше қауіпті түрде асығыс соғысқұмар саясатына қарсылық білдіріп, қызметтен кеткеннен кейін Шарет зейнетке шығуға шешім қабылдады. Зейнетке шыққаннан соң ол "Ам Овед" баспасының төрағасы, Бейт Берл колледжінің төрағасы, сондай-ақ Дүниежүзілік сионисттік ұйым мен Еврей агенттігінің төрағасы болды. Ол 1965 жылы Иерусалимде дүниеден өтті және Тель-Авивтің Трамплдор зиратына жерленді.

Еске алу

Шареттің 1978 жылы ұлы Яков алғаш рет жариялаған жеке күнделіктері Израиль тарихының маңызды көзі болып табылады. 2007 жылы Яковтың Шарет мұрасын сақтау үшін құрған Moshe Sharett Heritage Society қоры басылып шыққан басылымнан алынып тасталған мыңдаған үзінділерді тапты. Көптеген қалалар оның құрметіне көшелерге, мектептерге немесе басқа да ескерткіштерге ат қойды, соның ішінде Тель-Авив, Бат-Ям, Рамат-Ган, Ришон-Ле-Цион, Герцлия, Холон қалаларындағы көшелер бар. 1988 жылдан 2017 жылға дейін Шарет 20 NIS банкноталарында бейнеленді. Банкнотада алғаш рет Шарет кішкентай әріппен кітаптарының атауларымен және 1949 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына Израиль туын табыс еткен суретімен көрсетілді. Банкнотаның артқы жағында оның бітірген Герцлия еврей орта мектебінің суреті бейнеленген еді. 1998 жылы банкнота графикалық жаңартудан өтті, алдыңғы жағындағы Шарет кітаптарының тізімі оның 1949 жылы БҰҰ-ға сөйлеген сөзінің бір бөлігімен ауыстырылды. Артқы жағында еврей бригадасының еріктілерінің суреті, Италиядағы бригаданы аралағаннан кейін радиода сөйлеген сөзінің бір бөлігі және кішкентай әріппен жазылған кітаптарының тізімі орналасты. 2017 жылдың қараша айында Шареттің портреті Рейчел Блуштейннің портретімен ауыстырылды.