Құстың сирек түрі - Су қанатының құсы (Heliornis fulica)

Кіріспе

Бұл Heliornis туысының жалғыз тірі өкілі. Heliornithidae тұқымдасы, оған жатады, тек екі түрі ғана бар: африкалық жүзуші, Podica senegalensis, Африка тропиктерінде кездеседі – Сахара астындағы Батыс Африка мен Конго бассейнінен бастап, Ұлы көлдердің батыс жағалаулары арқылы Оңтүстік-Шығыс Африкаға дейін, сондай-ақ азиялық немесе маскалы жүзуші Heliopais personatus, Шығыс Индомалаядан Сунда аралдары арқылы Уоллес сызығына дейін таралған. Күнқайыңдар құстардың арасында ерекшеленеді, олардың аталықтарының қанаттарының астында тері қатпарларынан жасалған "қалталары" болады, олардың көмегімен балапандарды шайқап шығарғаннан бастап, өздігінен жүзе алатын болғанға дейін тасиды. Осының салдарынан оларды "Күлік құстары" деп атайды.

Таксономия

Күнқұйрықты француз ғалымы Жорж Луи Леклерк 1781 жылы өзінің «Табиғи құстар тарихы» атты еңбегінде, Француз Гвианасының Кайен қаласында жиналған бір данадан сипаттаған. Құс сондай-ақ Франсуа Николас Мартинет салған, қолмен боялған суреті «Табиғи тарихтың жарықтандырылған пластинкалары» атты жинақта жарияланған. Бұл пластинка Эдме Луи Даубентонның бақылауымен, Буффонның мәтініне қосымша жасалды. Пластинканың қолтаңбасында да, Буффонның сипаттамасында да ғылыми атау болмаған, бірақ 1783 жылы голланд натуралисі Питер Боддарт өзінің «Планшес Энлюмине» каталогында *Colymbus fulica* есімді екі атауын ұсынды. Күнқұйрық қазірде француз натуралисі Пьер Боннатеррдің 1791 жылы құрған *Heliornis* туысына жататын жалғыз түр. Туыстың аты ежелгі грек тіліндегі «күн» мағынасын беретін *hēlios* және «құс» мағынасын беретін *ornis* сөздерінен құралған. *Fulica* сөзі латын тілінде «қазтабан» дегенді білдіреді. Көшет түрлері танылмаған. Дегенмен, соңғы генетикалық зерттеулер құзқарлардың жуалы құстарға (Gruidae) жақын екенін, ал қанатты аяқтардың рельстерге (Rallidae) жақын екенін көрсетеді. Басқа зерттеулерде бауырқастар мен Африка-Мадагаскардың жұмсақ құйрықтылары (тұқымның бұрын рельстерге жатады деп есептелген тобы) Эоценнің соңында, шамасы Африкада бір-бірінен бөлінген *Sarothruridae* туысын құрайды. *Sarothruridae* өз кезегінде *Rallidae* туысының туысы болып саналады. *Heliornithidae* отбасының ішінде, күнқұйрықтар географиялық жағынан жақын Африкалық қанатты аяқтарға емес, Азиялық қанатты аяқтарға жақын екені, митохондриялық және ядролық ДНК тізбектемелерінің нәтижелеріне сәйкес келеді. Бұл қанатты аяқтардың Африкадан Еуразияға, содан кейін Берингия арқылы Солтүстік Америкаға, одан Оңтүстік Америкаға көшкені, Африкадан Атлантика арқылы келгені немесе Гондванада дамып, континенттердің қозғалысымен бөлініп, содан кейін Лавразияға қарай жылған деген идеяны нығайтады. Бұл Австралияда қанатты аяқтардың болмауын және күнқұйрықтың континенттік Неотропиканы отарлаудағы табысын, ал құрлыққа мұздық көпірлері жоқ Кариб теңізінің ірі аралдарын отарлаудағы сәтсіздігін түсіндіреді.

The sungrebe was described by the French polymath Georges Louis Leclerc, Comte de Buffon in 1781 in his Histoire Naturelle des Oiseaux from a specimen collected in Cayenne, French Guiana. The bird was also illustrated in a hand coloured plate engraved by François Nicolas Martinet in the Planches Enluminées D'Histoire Naturelle which was produced under the supervision of Edme Louis Daubenton to accompany Buffon's text. Neither the plate caption nor Buffon's description included a scientific name but in 1783 the Dutch naturalist Pieter Boddaert coined the binomial name Colymbus fulica in his catalogue of the Planches Enluminées. The sungrebe is now the only species placed in the genus Heliornis that was erected by the French naturalist Pierre Bonnaterre in 1791 with the sungrebe as the type species. The name of the genus combines the Ancient Greek hēlios meaning "sun" and ornis meaning "bird". The specific epithet fulica is Latin for "coot". No subspecies are recognised. However, more recent genetic analyses suggests that limpkins are sister taxa to cranes, the Gruidae, and that finfeet are instead sister taxa to rails, the Rallidae. Other studies suggest that finfeet and the Afro Madagascan flufftails, a group originally thought to be nested within rails, form a lineage called Sarothruridae that separated from each other at the end of the Eocene, probably in Africa. Sarothruridae, in turn, is considered a sister clade to Rallidae. Within Heliornithidae, sungrebes are sister to the Asian finfoot, rather than the geographically closer African finfoot, according to the results of both Mitochondrial and Nuclear DNA sequencing. This adds credence to the idea that finfeet moved from an African origin into Eurasia and then across Beringia and through North America to reach South America, rather than coming across the Atlantic from Africa, or having evolved on Gondwana, separated with the shifting of the continents, and moved north into Laurasia from there. This would also explain the absence of finfeet from Australia, and the success of the Sungrebe at colonizing the continental Neotropics while failing to colonize any major Caribbean islands that do not have glacial land bridges to the mainland.

Сипаттама

Аналық - орташа есеппен ұзындығы кішкентай, жұқа құс. Күнбағыстардың саусақтары жапырақты, ал аяқтары мен тізелерінің жалаңаш терісі сары және қара түстермен айқын жолақты. Денесінің қауырсыны көбінесе әртүрлі қызғылт қоңыр түстерде болады, ал басы мен мойны қара тәж және мойынның арт жағымен, сондай-ақ мойнының екі жағында ақ жолақтармен, ақ мойын және жақ аймағымен ерекше өрнектелген. Ұзын құйрығы (жалпы ұзындығының шамамен үштен бірі) ұшқанда денеден әлдеқайда ұзын созылады, ал құс жүзгенде су бетінде немесе одан сәл төмен жайылып тұрады. Аналықтың бетінің қабырғасында қызғылт түсті дақ болады, ол көбейтілу маусымында қызғылт сары түске дейін ашық түске енеді. Сондай-ақ, көбейтілу кезеңінде оның көз шеңбері жарқырап, төменгі жақ сүйегі қара қызылдан ашық қызылға өзгереді. Еркекке қарағанда орташа есеппен сәл қысқа, қанаттарының ұзындығы да сәл қысқа, бірақ орташа салмағы жоғары. Еркек аналыққа ұқсас, бірақ қауырсыны сәл бозғыр; атап айтқанда, еркектің аналықтағыдай бетінде ашық қызғылт сары дақ болмайды, ал оның төменгі жақ сүйегі көбейтілу маусымында ақшыл қызғылттан қара қызылға айналады, бірақ аналыққа қарағанда ашық болмайды. Орташа есеппен, ол аналықтан сәл ұзын және қанаттары кеңірек, бірақ орташа салмағы төмен (110-140 г). Бұл Америка Құрама Штаттарында күнбағыстың тарихи тұңғыш рет тіркелген жазбасы.