Кіріспе

Командалық спорт – екі қарсыласатын команданың ойыншылары доптарды лақтырып, қарсыластарын соғуға тырысатын, ал өздері соғылудан сақтануға ұмтылатын спорт түрі. Әр команданың мақсаты – допты лақтыру арқылы қарсыластың барлық ойыншыларын жою, қарсыластың лақтырған допын ұстап алу немесе қарсыласты ереже бұзуға итермелеу, мысалы, алаңнан шығып кету. Бұл спорт көбінесе мектептерде түрлі ережелер бойынша, сондай-ақ ресми түрде халықаралық спорт ретінде, әртүрлі басқару органдарының ережелерімен жүзеге асырылады. Мысалы, Әлемдік Доджбол Федерациясы (WDBF) Доджбол Әлем Чемпионатын және Әлемдік Доджбол Ассоциациясын (WDA) ұйымдастырады. USA Dodgeball – АҚШ-та доджболды басқаратын ұйым, оның бүкіл ел бойынша мүшелік лигалары мен клубтары бар.

Жабдық

Әлемде резеңке, "соққысыз" резеңке, көбік және матадан жасалған, көптеген түрлі доптар қолданылады; резеңке немесе поливинилхлоридтен жасалған түрлері тұрмыстық доптар деп аталады. USA Dodgeball өздері және мүше ұйымдары ұйымдастыратын көптеген турнирлерде барлық доп түрлерін пайдаланады. Дүниежүзілік доджбол федерациясы (WDBF) алғашқы әлем чемпионатында негізінен көбікті доптарды қолданды, бірақ 2022 жылдан бастап мата және көбік санаттары енгізілді. WDBF әлем чемпионатында әр командада алты ойыншыдан тұратын алты допты пайдалануды белгілейді. Әлемдегі әртүрлі ереже жиынтықтары доптар мен ойыншылар санын регламенттейді, бұл соттың өлшеміне, ойын деңгейіне және ұйымның шешіміне байланысты. WDA бес допты пайдалануды белгілейді; Австрия сияқты кейбір ұлттық ережелер алты допты қарастырады. Әуесқой ойындарда әдетте үштен он допқа дейін қолданылады, бұл сан соттың өлшеміне және ойыншылар санына қарай өзгеріп отырады. Көп доптар ойынға қарқын қосады, бірақ көптеген тоқтатуларға (блоктарға) алып келуі мүмкін. Егер доптар жеткіліксіз болса, ойыншыларға соққы тидіру мүмкіндігі азаяды, себебі олар өздеріне тие алатын барлық доптарды көреді.

Сот

Доджболды шекаралары мен орта сызығы анық белгіленген кез келген бетте ойнауға болады, мысалы баскетбол немесе волейбол алаңында немесе қоршалған аумақта. Elite Dodgeball алаңын былай анықтайды: аймақтардың қосылған жерінде 10 фут (3 метр) ені бар аймақ бейтарап аймақ болып табылады. Ойынды футбол алаңында немесе американдық футбол алаңында да ашық ауада ойнауға болады. WDBF жағажайларда ойындар ұйымдастырады, ал USA Dodgeball батут парктерінде турнирлер өткізеді. WDBF бейтарап аймақсыз алаңды анықтайды. Шабуылдау сызықтары мен орталық сызықтар өте маңызды. Команда өз шабуыл аймағында тұрып, қарсыластарына доптарды лақтыра алады.

Жарыстар

Dodgeball-дың негізгі жарысы – Дүниежүзілік Dodgeball чемпионаты, оны Дүниежүзілік Dodgeball федерациясы (WDBF) ұйымдастырады. Бұл жарыс 2012 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді. Алғашқыда кез келген адам қатыса алатын жарыс болған, бірақ федерацияға мүше елдер көбейген соң, ашық жарыс статусын жойды және қазір тек іріктеуден өткен командалар ғана қатыса алады. 2021 жылы WDBF мүшелігі 80 елге жетті, олардың барлығы тиісті құрлықтық федерациялардың да мүшелері болып табылады.

Доджбол шеңбері

АҚШ-тағы кейбір бастауыш мектептерде дөңгелек алаңшада ойналатын нұсқасы бар. Алаңшаның сыртындағы командада доп немесе доптар болады, ал ішіндегі команда лақтырылған доптардан қашуға тырысады. Допқа тиген ойыншылар оны лақтырған адаммен орын алмастыруы мүмкін, немесе ойыннан шығып қалуы мүмкін, соңғы тиіспеген ойыншы жеңімпаз атанды. Әртүрлі нұсқалары бар.

Басқа елдерде ұқсас ойындар

1241 жылы Мохи шайқасынан кейін моңғол жауынгерлері жеңілген венгрлердің кесілген бас-көздерін пайдаланып, доджболға ұқсас ойын ойнаған. Швецияда «killerboll» («өлтіретін доп») деп аталатын нұсқасы бар, онда допты ұстаған ойыншы лақтырмас бұрын үш қадаммен шектеледі. Доппен соққы алған ойыншы, оны шығарған ойыншы соққы алса, ойынға қайта оралуы мүмкін. Иранда бұл ойын ұзақ жылдар бойы «vassati» (وسطی) деп аталатын кең таралған мәдени ұғымның бірі болды. Бұл ойынды барлық жастағы адамдар біледі, әсіресе пикникке барғанда ойнайды. Орталық топтың ойыншысы доппен соққы алса, ойыннан шығады және ойын орталық топтың барлық ойыншылары алаңнан шыққанға дейін жалғасады, бірақ командаластары допты ұстаса, ойынға оралуы мүмкін. Үндістан субконтинентінде «Секан тади» (सेकन तड़ी) деп аталатын ойынның нұсқасы ойналады. Бұл «жамбасты соғу» деген сленгтік сөз. Басқа атаулары: எறி பந்து, Gend Tadi және Maram Pitti. Қытайда «Диу Ша Бао» (丢沙包) деп аталатын ойынның нұсқасы ойналады. Ойын доптың орнына «Ша Бао» (沙包) деп аталатын кішкентай дөңгелек құм қысыммен ойналады. Бельгия мен Нидерландыда «Tussen Twee Vuren» («Екі оттың арасында») деп аталатын нұсқасы бар, ол мектептерде жиі ойналады. Оны «trefbal» («соққы доп») деп те атайды. Польшада «Dwa Ognie» («Екі от») деп аталатын нұсқасы бұрын мектептерде кең таралған. Африкаанс тіліндегі Оңтүстік Африка мектептерінде «brandbal» («жану доп») деп аталатын нұсқасы регби алаңы немесе теннис корты сияқты белгіленген аймақта теннис доппен ойналады. Мақсаты – допты ұстаған адам допты басқа ойыншыға тигізу, сонда соңғы соққы алған адам келесі қуып жететін және соққы беретін адамға айналады. Екінші мақсат – ойыншыларды мүмкіндігінше күшті лақтырып, «жану» сезімін тудыру. Бразилияда доджбол «queimado» деп аталады және әдетте түрмеге ұқсас ережелерге ие, соның ішінде қарсыластардың артқы сызығының артында «түрмеге» кететін ойыншылар бар. Оны бір доппен де ойнауға болады. Эстонияда бұл ойын «rahvastepall» («халық доп») деп аталады. Ол бір доппен ойналады.

Танымал мәдениетте

30 маусым – Халықаралық доджбол күні. 2004 жылы шыққан «Dodgeball: A True Underdog Story» фильмі осы спортқа, әсіресе жастар арасында қызығушылықты қайта жандандырды. Сондай-ақ 2004 жылы «Extreme Dodgeball» доджбол турнирі ойын шоуы ретінде көрсетілді. «Stikbold! A Dodgeball Adventure» бейнеойыны (Stikbold – доджболдың дания тіліндегі атауы) доджбол спортын көрсетеді, бірақ ережелері нақты ойыннан сәл өзгеше. 2007 жылғы «Total Drama Island» анимациялық сериалының үшінші эпизодында, ойдан шығарылған ойын шоуының басты кейіпкерлері доджбол ойынында бір команданың ойыншысы ғана қалып қалғанша күреседі. 1985 жылғы «Penguin Wars» аркадалық бейнеойынында доджбол (жапон тілінде ドジボール немесе "dojibōru") – доджболға ұқсас ойын.

Даулар

Доджболдан жарақаттану қаупі және ойын процесінің шабуылға еліктеуі туралы пікір дау-жанжалдарға, сот процестеріне және тіпті мектептердегі дене шынықтыру сабақтарынан осы ойынды алып тастау туралы ұсыныстарға себеп болды.

Әлемдік рекордтар

Калифорния университеті 2012 жылдың 25 қыркүйегінде 6,084 қатысушымен доджболдан өткізілген ең ірі ойынның рекордын қайтадан жаңартты. Бұрынғы ең ірі доджбол ойыны 2012 жылдың 3 ақпанында Альберта университетінде 4,979 қатысушымен ойналған болатын. Доджболдан өткізілген ең ұзақ ойын 2012 жылдың 27-29 сәуірінде Вермонт штатындағы Кастлтон мемлекеттік колледжінде өтті, ол 41 сағат 3 минут 17 секундқа созылды.